Nghiên cứu đặc điểm hiện trạng quần thể gụ mật sindora siamensis teysm ex miq và giải pháp bảo tồn loài tại vườn quốc gia bù gia mập tỉnh bình phước

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu đặc điểm hiện trạng quần thể gụ mật sindora siamensis teysm ex miq và giải pháp bảo tồn, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Trần Thị Liên
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Văn Hường
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Hiện Trạng Quần Thể Gụ Mật (Sindora Siamensis Teysm.) Và Giải Pháp Bảo Tồn Loài Tại Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Lâm Nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Đồng Nai

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu về đặc điểm lâm học
• 1.1.1. Nghiên cứu về cấu trúc, lâm học
• 2. MỤC ĐÍCH, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng, giới hạn nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp thừa kế tài liệu
• 2.4.2. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp
• 2.4.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.4.4. Công cụ xử lý và phân tích số liệu
• 3. ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý, ranh giới
• 3.1.2. Địa hình địa thế
• 3.1.3. Khí hậu, thủy văn
• 3.2. Hiện trạng tài nguyên rừng
• 3.2.1. Đánh giá chung
• 3.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.3.1. Dân số, dân tộc, lao động
• 3.3.2. Thành phần kinh tế
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm lâm học của quần thể Gụ mật
• 4.2. Đặc điểm vật hậu học của Gụ mật
• 4.3. Phân bố tự nhiên tại VQG Bù Gia Mập
• 4.4. Vai trò sinh thái của Gụ mật trong các trạng thái rừng
• 4.5. Đặc điểm cấu trúc quần thể Gụ mật trưởng thành ở các trạng thái rừng
• 4.6. Đặc điểm Gụ mật tái sinh trong các trạng thái rừng
• 4.7. Các tác động của cộng đồng đến quần thể cây Gụ mật
• 4.8. Nguyên nhân suy thoái quần thể loài
• 4.9. Hành vi, hoạt động tác động tiêu cực đến loài
• 4.10. Tri thức và hành động tích cực trong bảo tồn, phát triển loài
• 4.11. Hiện trạng công tác quản lý, bảo tồn, phát triển quần thể cây Gụ mật
• 4.12. Sự tham gia và mối quan hệ của các bên trong quản lý, bảo tồn, phát triển loài
• 4.13. Các hoạt động quản lý, bảo tồn, phát triển
• 4.14. Đánh giá SWOT cho thực hiện quản lý, bảo tồn và phát triển Gụ mật
• 4.15. Một số giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển quần thể Gụ mật
• 5. KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Gụ Mật Sindora siamensis Hiện Nay

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học của cây rừng có ý nghĩa lớn trong sản xuất lâm nghiệp. Dựa vào đặc điểm sinh thái, có thể đưa cây rừng đến trồng đúng vùng sinh thái, tạo điều kiện thuận lợi cho sinh trưởng và phát triển. Khi biết đặc điểm sinh thái, các nhà lâm học xác định được các biện pháp kỹ thuật lâm sinh hợp lý, tạo ra những quần thể rừng phù hợp với mục đích kinh doanh. Baur (1976) nghiên cứu về cơ sở sinh thái trong kinh doanh rừng, đi sâu vào cấu trúc rừng, các kiểu xử lý lâm sinh cho rừng mưa tự nhiên. Tác giả đưa ra các nguyên lý tác động xử lý lâm sinh và các phương thức cải thiện rừng. George N. Plaudy (1987) biểu diễn cấu trúc hình thái rừng bằng các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến. Các nghiên cứu về lâm học ở Việt Nam chỉ ra rằng rừng tự nhiên ở nước ta thuộc kiểu rừng nhiệt đới, rất phong phú và đa dạng về thành phần loài, phức tạp về cấu trúc. Việc nghiên cứu cấu trúc rừng ở nước ta cũng đã được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước thực hiện.

1.1. Nghiên cứu Cấu trúc và Lâm học của Gụ Mật

Nghiên cứu cấu trúc rừng là yếu tố quan trọng để hiểu rõ về sự phân bố và tương tác giữa các loài cây trong quần xã. Các nhà khoa học đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để mô tả cấu trúc rừng, bao gồm việc vẽ phẫu đồ rừng, phân tích thành phần loài và đánh giá độ phong phú của các loài cây. Phương pháp vẽ biểu đồ mặt cắt đứng của rừng do P. Richards (1970) đề xướng và sử dụng lần đầu tiên ở Guam đến nay vẫn là phương pháp có hiệu quả để nghiên cứu cấu trúc tầng thứ của rừng. Tuy nhiên, phương pháp này có nhược điểm là chỉ minh họa được cách sắp xếp theo chiều thẳng đứng của các loài cây gỗ trong diện tích có hạn (Richards P.

1.2. Nghiên cứu Tái sinh Tự nhiên của Gụ Mật

Tái sinh tự nhiên là quá trình quan trọng để duy trì và phát triển quần thể cây rừng. Nghiên cứu về tái sinh tự nhiên giúp chúng ta hiểu rõ về khả năng phục hồi của rừng sau các tác động từ môi trường và con người. Các yếu tố ảnh hưởng đến tái sinh tự nhiên bao gồm ánh sáng, độ ẩm, chất dinh dưỡng trong đất và sự cạnh tranh giữa các loài cây. Cusen (1953) đã khắc phục bằng cách vẽ một số giải kề bên nhau và đưa lại một hình tượng về không gian ba chiều. Richards (1970) đã phân biệt tổ thành rừng mưa nhiệt đới làm hai loại là rừng mưa hỗn hợp và rừng mưa đơn ưu có tổ thành loài cây đơn giản.

II. Thách Thức Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Gụ Mật Hiện Nay

Gụ mật (Sindora siamensis Teysm.) là loài thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm được xếp vào nhóm IIA của Nghị định số 84/2021/NĐ-CP. Theo Sách đỏ Việt Nam, Gụ mật thuộc phân hạng EN A1a, c, d nghĩa là loài nguy cấp đang bị suy giảm quần thể ít nhất 50% tại nơi phân bố. Các kết quả đánh giá về thực trạng công tác quản lý, bảo tồn loài cho thấy trong các thập niên vừa qua do gỗ của loài có giá trị cao nên chịu sự tác động tiêu cực mạnh mẽ từ hoạt động khai thác trái phép. Từ đó dẫn đến số lượng cây giảm sút nghiêm trọng, dẫn đến ảnh hưởng đến nguồn tài nguyên cây gỗ quý, hiếm của Việt Nam nói chung và tỉnh Bình Phước nói riêng.

2.1. Tình Trạng Khai Thác Trái Phép Gụ Mật

Việc khai thác trái phép Gụ mật diễn ra do giá trị kinh tế cao của gỗ. Điều này dẫn đến suy giảm số lượng cây, ảnh hưởng đến nguồn tài nguyên quý hiếm. Các biện pháp quản lý và bảo tồn cần được tăng cường để ngăn chặn tình trạng này. Gụ mật là loài có giá trị kinh tế cao do có gỗ tốt, cứng, có màu hồng và có vân nâu đẹp. Được dùng đóng đồ dùng cao cấp trong gia đình, dùng trong điêu khắc và trong xây dựng.

2.2. Mất Môi Trường Sống và Biến Đổi Khí Hậu

Mất môi trường sống do chuyển đổi mục đích sử dụng đất và biến đổi khí hậu gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự sinh trưởng và phát triển của Gụ mật. Cần có các giải pháp bảo vệ môi trường sống và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập, Gụ mật phân bố tập trung ở tiểu khu 1, 3, 5, 6, 7, 9, 22 và 24 (Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập, 2021; Vương Đức Hòa, 2019).

III. Giải Pháp Bảo Tồn Gụ Mật Sindora siamensis Tại Chỗ

Bảo tồn tại chỗ là phương pháp bảo tồn đa dạng sinh học trong môi trường sống tự nhiên của loài. Đối với Gụ mật, bảo tồn tại chỗ bao gồm việc quản lý và bảo vệ các khu rừng có Gụ mật phân bố, đồng thời thực hiện các biện pháp phục hồi rừng và tái sinh tự nhiên. Từ khi thành lập Vườn quốc gia đến nay, đơn vị cũng đã triển khai áp dụng đồng bộ các giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm nói chung và loài Gụ mật nói riêng (Vương Đức Hòa, 2019).

3.1. Quản Lý Rừng Bền Vững và Phòng Chống Cháy Rừng

Quản lý rừng bền vững đảm bảo khai thác hợp lý tài nguyên rừng, đồng thời duy trì và phát triển đa dạng sinh học. Phòng chống cháy rừng là biện pháp quan trọng để bảo vệ Gụ mật và các loài cây khác khỏi nguy cơ bị thiêu rụi. Loài Gụ mật cũng được một số đơn vị quan tâm và thực hiện các giải pháp bảo tồn. Nhìn chung, những giải pháp quản lý, bảo tồn loài đã nhận được sự quan tâm của các cơ quan chuyên môn, các đơn vị chủ rừng, chính quyền địa phương (Vườn quốc gia Bù Gia Mập, 2021).

3.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng về Bảo Tồn Gụ Mật

Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của Gụ mật và tầm quan trọng của việc bảo tồn là yếu tố then chốt để đạt được thành công. Các hoạt động giáo dục môi trường, tuyên truyền và vận động cộng đồng tham gia bảo tồn cần được đẩy mạnh. Xong cho đến nay chưa có báo cáo đánh giá cụ thể, chi tiết về thực trạng quần thể và kết quả của công tác bảo tồn loài Gụ mật. Trong khi tính chất cấp bách trong công tác bảo tồn, phát triển loài đòi hỏi có những thông tin cụ thể, sát thực, có cơ sở khoa học.

IV. Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Gụ Mật Tại Bù Gia Mập

Nghiên cứu đặc điểm sinh học của Gụ mật giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình sinh trưởng, phát triển và khả năng thích nghi của loài. Các nghiên cứu về đặc điểm sinh học bao gồm đặc điểm hình thái, đặc điểm sinh lý và đặc điểm di truyền. Tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập những thông tin ban đầu ghi nhận còn sót lại các quần thể cây Gụ mật trong các trạng thái rừng của kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới.

4.1. Phân Bố Tự Nhiên và Vai Trò Sinh Thái Gụ Mật

Nghiên cứu về phân bố tự nhiên của Gụ mật giúp xác định các khu vực ưu tiên cho bảo tồn. Đánh giá vai trò sinh thái của Gụ mật trong các hệ sinh thái rừng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của loài đối với sự cân bằng sinh thái. Gụ mật là loài có giá trị kinh tế cao do có gỗ tốt, cứng, có màu hồng và có vân nâu đẹp. Được dùng đóng đồ dùng cao cấp trong gia đình, dùng trong điêu khắc và trong xây dựng.

4.2. Đặc Điểm Tái Sinh và Cấu Trúc Quần Thể Gụ Mật

Nghiên cứu về đặc điểm tái sinh của Gụ mật giúp đánh giá khả năng phục hồi của quần thể. Phân tích cấu trúc quần thể Gụ mật giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự phân bố tuổi và kích thước của các cây trong quần thể. Mặt khác, các thông tin dữ liệu cũng cho thấy hiện nay có nhiều cơ sở sản xuất giống cây trồng đã tập trung gây tạo giống để cung cấp nguồn cây giống cho trồng rừng, trồng cây đô thị, cây bóng mát.

V. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn Gụ Mật Hiệu Quả Nhất

Dựa trên kết quả nghiên cứu về đặc điểm sinh học, tình trạng bảo tồn và các yếu tố tác động, cần đề xuất các giải pháp bảo tồn Gụ mật hiệu quả và khả thi. Các giải pháp bảo tồn cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Đó cũng là lý do đề tài luận văn: “Nghiên cứu đặc điểm hiện trạng quần thể Gụ mật (Sindora siamensis Teysm.) và giải pháp bảo tồn loài tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước” được đặt ra.

5.1. Tăng Cường Quản Lý và Bảo Vệ Rừng Gụ Mật

Tăng cường quản lý và bảo vệ các khu rừng có Gụ mật phân bố, ngăn chặn khai thác trái phép và các hoạt động gây hại đến môi trường sống của loài. Các biện pháp quản lý cần được thực hiện một cách nghiêm ngặt và có sự tham gia của cộng đồng địa phương.

5.2. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Gắn Với Bảo Tồn Gụ Mật

Phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn Gụ mật giúp tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương, đồng thời nâng cao nhận thức về giá trị của loài và tầm quan trọng của việc bảo tồn. Các hoạt động du lịch cần được tổ chức một cách bền vững và không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường.

VI. Triển Vọng Nghiên Cứu và Bảo Tồn Gụ Mật Tương Lai

Nghiên cứu và bảo tồn Gụ mật là một quá trình liên tục và cần được tiếp tục đầu tư và phát triển trong tương lai. Các nghiên cứu về di truyền học, sinh học phân tử và công nghệ sinh học có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về Gụ mật và phát triển các phương pháp bảo tồn hiệu quả hơn. Xuất phát từ thực tiễn yêu cầu đó, việc kế thừa những thành 2 quả nghiên cứu trước đây và tiếp tục đi sâu nghiên cứu về hiện trạng quần thể loài và công tác bảo tồn loài tại VQG Bù Gia Mập là việc làm hết sức cần thiết và cấp bách.

6.1. Hợp Tác Quốc Tế và Chia Sẻ Kinh Nghiệm Bảo Tồn

Hợp tác quốc tế và chia sẻ kinh nghiệm bảo tồn với các quốc gia khác có thể giúp chúng ta học hỏi các phương pháp bảo tồn hiệu quả và tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ. Các dự án hợp tác quốc tế cần được triển khai một cách chủ động và có sự tham gia của các chuyên gia hàng đầu.

6.2. Ứng Dụng Khoa Học Công Nghệ Vào Bảo Tồn Gụ Mật

Ứng dụng khoa học công nghệ vào bảo tồn Gụ mật giúp nâng cao hiệu quả của các hoạt động bảo tồn, từ giám sát quần thể đến phục hồi rừng. Các công nghệ tiên tiến như GIS, viễn thám và công nghệ sinh học cần được ứng dụng một cách rộng rãi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Gụ mật (tên khoa học: Sindora siamensis Teysm., thuộc họ Đậu - Fabaceae) là loài cây gỗ lớn bản địa quý hiếm, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cấu trúc tầng tán và tính đa dạng sinh học của hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa. Do sở hữu chất gỗ cứng, thớ mịn, vân nâu hồng thẩm mỹ cao nên trong nhiều thập niên qua, loài cây này bị khai thác cạn kiệt ngoài tự nhiên. Theo Sách đỏ Việt Nam năm 2007, Gụ mật được xếp ở phân hạng Nguy cấp (EN A1a, c, d) với mức độ suy giảm quần thể tự nhiên vượt quá 50%. Đồng thời, loài thực vật này cũng được Chính phủ đưa vào nhóm IIA theo Nghị định số 84/2021/NĐ-CP nhằm hạn chế tối đa hoạt động khai thác và thương mại hóa.

Vườn Quốc gia Bù Gia Mập thuộc tỉnh Bình Phước sở hữu tổng diện tích tự nhiên 25.598,24 ha, trong đó diện tích rừng tự nhiên đạt 25.341,62 ha với độ che phủ lên tới 99,08%. Đây là một trong số ít khu bảo tồn thiên nhiên còn lưu giữ được các dải phân bố tự nhiên tập trung của Gụ mật tại 8 tiểu khu trọng điểm gồm tiểu khu 1, 3, 5, 6, 7, 9, 22 và 24. Tuy nhiên, trước áp lực từ sinh kế của 8.713 hộ dân vùng đệm (với tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 48,4%) và nguy cơ suy giảm sinh cảnh do cháy lan từ đường biên giới, việc đánh giá toàn diện hiện trạng quần thể là yêu cầu cấp thiết.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng do học viên Trần Thị Liên thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Văn Hường (Trường Đại học Lâm nghiệp) đã tập trung giải quyết bài toán cốt lõi: xác định đặc tính lâm học, cấu trúc mật độ, động thái tái sinh và đánh giá tác động nhân sinh. Mục tiêu cụ thể là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ công tác quản lý bảo tồn bền vững, hướng đến mục tiêu phục hồi mật độ cây tái sinh triển vọng tăng trên 25% và duy trì bảo tồn nguyên vẹn diện tích phân bố tự nhiên của loài trong giai đoạn 2022 - 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng học thuyết sinh thái học rừng nhiệt đới của Odum và nguyên lý cấu trúc tầng tán rừng mưa nhiệt đới của Richards. Các lý thuyết này khẳng định sự phân bố không gian ba chiều của cây gỗ phản ánh khả năng thích nghi sinh thái và vai trò cạnh tranh dinh dưỡng, ánh sáng trong quần xã thực vật.

Bên cạnh đó, tác giả vận dụng lý thuyết quy luật cấu trúc rừng tự nhiên hỗn loài của Thái Văn Trừng và Nguyễn Văn Trương để mô tả quy luật phân bố số cây theo cấp đường kính (N/D) và cấp chiều cao (N/H). Luận văn sử dụng hệ thống khái niệm chuyên ngành chuẩn hóa gồm:

• Chỉ số giá trị quan trọng (IV) của loài trong lâm phần.
• Lý thuyết "bức khảm tái sinh" của Aubréville nhằm giải thích sự thay thế thế hệ cây con dưới tán rừng.
• Hệ thống tiêu chí phân hạng nguy cấp theo tiêu chuẩn IUCN phiên bản 2.3 và quy định quản lý thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP cùng Nghị định 84/2021/NĐ-CP.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa điều tra thực địa ngoại nghiệp và các mô hình toán học thống kê:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tác giả thiết lập hệ thống ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình diện tích từ 1.000 m2 đến 2.500 m2 tại 3 trạng thái rừng tự nhiên (rừng giàu, rừng trung bình, rừng nghèo). Trong mỗi OTC, bố trí 5 ô dạng bản (ODB) diện tích từ 4 m2 đến 25 m2 ở 4 góc và tâm ô để điều tra 100% cây tái sinh theo 5 cấp chiều cao (từ dưới 50 cm đến trên 200 cm). Đồng thời, chọn 3 cây tiêu chuẩn điển hình (thân thẳng, tán đều, ra quả ổn định tối thiểu 3 năm liên tiếp) để theo dõi các pha vật hậu học. Đối với điều tra xã hội học, cỡ mẫu phỏng vấn tối thiểu 30 người trên mỗi nhóm đối tượng gồm cán bộ quản lý, kiểm lâm và người dân địa phương.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Thuật toán hồi quy phi tuyến Marquardt được lựa chọn để khớp hàm mũ âm $N = a \cdot \exp(-b \cdot D) + k$ đối với phân bố đường kính và hàm phân bố khoảng cách đối với phân bố chiều cao. Phương pháp này phản ánh chính xác quy luật giảm tự nhiên của rừng nhiệt đới khác tuổi thay vì dùng các dạng hàm tuyến tính đơn giản.
• Kiểm định thống kê: Sử dụng tiêu chuẩn Chi-bình phương ($\chi^2$) và hệ số tương quan ($r$) ở mức ý nghĩa $\alpha = 0,05$ để thẩm định độ tin cậy mô hình. Động thái tái sinh được so sánh qua phân tích phương sai Duncan và kiểm nghiệm Fisher ($F$). Phân bố không gian trên mặt đất được lượng hóa thông qua hệ số phân tán ($C$) và chỉ số độ tụ hợp ($I$). Toàn bộ tiến trình thu thập số liệu thực địa diễn ra liên tục từ tháng 01/2022 đến tháng 06/2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm đem lại các kết quả định lượng rõ nét về cấu trúc quần thể Gụ mật tại Vườn Quốc gia Bù Gia Mập:

• Cấu trúc tầng cây gỗ lớn: Đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) của cây trưởng thành dao động phổ biến từ 25 cm đến 48 cm, chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) đạt từ 15 m đến 20 m. Phân bố số cây theo cấp đường kính (N/D) ở cả 3 trạng thái rừng đều tuân theo đường cong giảm một đỉnh lệch trái với hệ số tương quan $r > 0,88$. Các cá thể tập trung dày đặc nhất ở các cấp kính nhỏ từ 10 cm đến 24 cm (chiếm tỷ trọng trên 62% tổng số cá thể quan sát), chứng tỏ quần thể đang trong giai đoạn hồi phục tích cực sau thời gian dài được bảo vệ.
• Đặc điểm tái sinh tự nhiên: Mật độ cây tái sinh trung bình đạt từ 850 đến 1.350 cây/ha. Nguồn gốc tái sinh từ hạt chiếm ưu thế tuyệt đối từ 81,5% đến 85,2%, trong khi tái sinh chồi chỉ chiếm từ 14,8% đến 18,5%. Tuy nhiên, chất lượng sinh trưởng bộc lộ sự phân hóa lớn: cây phẩm chất tốt chỉ đạt từ 18% đến 22%, cây trung bình chiếm khoảng 35%, còn lại là cây phẩm chất xấu chiếm hơn 43%.
• Phân bố theo cấp chiều cao và không gian: Cây tái sinh cấp 1 ($H < 50\text{ cm}$) chiếm tỷ lệ áp đảo trên 55%, nhưng tỷ lệ cây tái sinh cấp 5 (cây triển vọng có $H > 200\text{ cm}$) chỉ đạt dưới 8,5%. Hệ số phân tán $C > 1$ và chỉ số tụ hợp $I > 0$ khẳng định cây tái sinh phân bố theo dạng cụm điển hình, tập trung xung quanh gốc cây mẹ trong bán kính 10 - 25 m hoặc dưới các khoảng trống tán rừng có diện tích từ 150 m2 đến 350 m2.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu được hệ thống hóa qua hệ thống bảng biểu so sánh mật độ và các biểu đồ phân bố thực tế ($N_{tt}$) so với lý thuyết ($N_{lt}$). Dữ liệu phản ánh một quy luật sinh thái rõ rệt: quần thể Gụ mật duy trì được nguồn hạt giống ban đầu dồi dào nhưng gặp "nút thắt" nghiêm trọng ở giai đoạn chuyển tiếp từ cây mầm lên tầng cây triển vọng.

Nguyên nhân cốt lõi là do tại trạng thái rừng giàu và rừng trung bình, độ tàn che tán rừng duy trì ở mức cao từ 0,75 đến 0,85 khiến lượng ánh sáng lọt xuống sàn rừng bị hạn chế, trong khi Gụ mật là loài cây đòi hỏi ánh sáng tăng dần sau giai đoạn cây mạ. Khi so sánh với các nghiên cứu tương đồng tại Vườn Quốc gia Cát Tiên (nơi ghi nhận mật độ Gụ mật trưởng thành từ 10 đến 20 cây/ha và mật độ tái sinh đạt 1.313 cây/ha), quần thể tại Bù Gia Mập có mật độ tương đương nhưng chịu thêm áp lực xâm nhập lâm sản ngoài gỗ từ 18.117 người trong độ tuổi lao động tại vùng đệm.

Sơ đồ phân tích cây vấn đề và ma trận SWOT chỉ ra rằng, nếu không can thiệp bằng các biện pháp lâm sinh mở tán cục bộ kịp thời, tỷ lệ hao hụt của cây con sẽ tiếp tục tăng, làm gián đoạn chu trình tái sinh tự nhiên của loài gỗ quý này.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn hiệu quả và phát triển bền vững nguồn gen Gụ mật tại Vườn Quốc gia Bù Gia Mập, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

1. Thiết lập phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt: Tiến hành cắm mốc ranh giới và số hóa tọa độ bảo vệ tại 8 tiểu khu trọng điểm (1, 3, 5, 6, 7, 9, 22 và 24). Ban Quản lý Vườn Quốc gia phối hợp cùng lực lượng Kiểm lâm duy trì tuần tra chuyên đề tối thiểu 4 đợt/tháng trong giai đoạn 2022 - 2025, đặt mục tiêu ngăn chặn và giảm 100% các vụ chặt trộm cây gỗ quý.
2. Áp dụng biện pháp kỹ thuật lâm sinh xúc tiến tái sinh: Triển khai phát dọn dây leo, cây bụi lấn át và mở rộng tán cục bộ (tạo các lỗ trống diện tích 200 - 300 m2 để đưa độ tàn che về mức 0,5 - 0,6) xung quanh các cụm cây tái sinh. Giải pháp do Phòng Khoa học Kỹ thuật Vườn Quốc gia thực hiện trong giai đoạn 2023 - 2026, nhằm nâng tỷ lệ sống của cây tái sinh cấp 4 và cấp 5 từ 8,5% lên trên 25%.
3. Xây dựng chương trình nhân giống ngoại vi (Ex-situ): Thu hái hạt giống đạt chuẩn từ 3 cây mẹ tiêu chuẩn đã định vị vật hậu học, tổ chức gieo ươm nhân tạo tối thiểu 5.000 cây giống đạt chuẩn/năm tại vườn ươm đơn vị trong giai đoạn 2023 - 2027. Nguồn cây này dùng để trồng làm giàu rừng trên 154,92 ha đất đã quy hoạch phục hồi sinh thái.
4. Mở rộng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng gắn với sinh kế: Ký kết hợp đồng giao khoán bảo vệ rừng bền vững với 8.713 hộ dân vùng đệm, ưu tiên 48,4% số hộ đồng bào dân tộc thiểu số như S'tiêng, M'nông. Kết hợp tổ chức 12 lớp tập huấn tuyên truyền pháp luật bảo vệ rừng mỗi năm, hướng tới mục tiêu nâng thu nhập từ dịch vụ môi trường rừng thêm 15% - 20%/hộ/năm từ năm 2022 đến năm 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Ban quản lý các Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng và phương pháp đánh giá cấu trúc quần thể (hàm N/D, N/H, ma trận SWOT) để ứng dụng trực tiếp vào việc lập phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn 5 - 10 năm.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Lâm nghiệp: Tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu lâm học định lượng, kỹ thuật điều tra vật hậu và phương pháp mô hình hóa phi tuyến bằng phần mềm Primer 6 và SigmaPlot.
• Cơ quan quản lý nhà nước và Chi cục Kiểm lâm địa phương: Làm căn cứ thực tiễn để ban hành các kế hoạch hành động bảo tồn loài nguy cấp nhóm IIA theo Nghị định số 84/2021/NĐ-CP, đồng thời lồng ghép hiệu quả vào quy hoạch phát triển lâm nghiệp cấp tỉnh.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ tài trợ bảo tồn quốc tế (WWF, IUCN): Cung cấp dữ liệu nền tảng về hiện trạng phân bố 8 tiểu khu và áp lực sinh kế dân sinh để thiết kế các dự án viện trợ bảo tồn nguồn gen kết hợp cải thiện sinh kế cộng đồng vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

Gụ mật có vị trí pháp lý và mức độ bảo tồn như thế nào tại Việt Nam?

Gụ mật được xếp vào nhóm IIA theo Nghị định số 84/2021/NĐ-CP, thuộc danh mục thực vật rừng nguy cấp hạn chế khai thác thương mại. Theo Sách đỏ Việt Nam 2007, loài thuộc cấp EN A1a, c, d với mức suy giảm trên 50% số lượng cá thể ngoài tự nhiên.

Vì sao mật độ tái sinh tự nhiên của Gụ mật cao nhưng cây triển vọng lại thấp?

Mặc dù mật độ tái sinh đạt từ 850 đến 1.350 cây/ha nhờ tỷ lệ nảy mầm hạt đạt 81,5%, nhưng cây cấp 5 ($H > 200\text{ cm}$) chỉ chiếm dưới 8,5%. Nguyên nhân do độ tàn che dày (0,75 - 0,85) làm thiếu ánh sáng nuôi dưỡng cây con sau giai đoạn đầu.

Luận văn sử dụng công cụ toán học nào để mô hình hóa cấu trúc quần thể?

Tác giả ứng dụng phương pháp hồi quy phi tuyến Marquardt để xác lập hàm mũ âm cho phân bố đường kính N/D và hàm phân bố khoảng cách cho phân bố chiều cao N/H, đạt hệ số tương quan $r > 0,88$ và kiểm định $\chi^2$ tin cậy ở mức $\alpha = 0,05$.

Yếu tố nhân sinh nào gây sức ép lớn nhất lên quần thể Gụ mật tại Bù Gia Mập?

Sức ép chủ yếu đến từ nhu cầu kinh tế của 18.117 lao động vùng đệm (35,1% lao động tự do) dẫn đến hoạt động thu hái lâm sản ngoài gỗ trái phép, cùng với nguy cơ cháy rừng mùa khô lan từ khu vực giáp biên giới sông Đắk Huýt.

Giải pháp kỹ thuật nào giúp nâng cao tỷ lệ sống của cây Gụ mật tái sinh?

Biện pháp hiệu quả nhất là điều chỉnh độ tàn che tán rừng từ 0,75 - 0,85 xuống mức 0,5 - 0,6 thông qua phát dọn thực bì và mở lỗ trống 200 - 300 m2, giúp nâng tỷ lệ cây tái sinh triển vọng từ 8,5% lên trên 25%.

Kết luận

• Khẳng định giá trị bảo tồn cấp thiết của loài Gụ mật tại 8 tiểu khu trọng điểm trong tổng số 25.341,62 ha rừng tự nhiên của Vườn Quốc gia Bù Gia Mập.
• Mô hình hóa thành công quy luật cấu trúc đường kính N/D và chiều cao N/H với độ tương quan cao ($r > 0,88$), chứng minh sự ổn định tương đối của tầng cây mẹ.
• Xác định điểm nghẽn sinh thái trong tái sinh tự nhiên: cây con từ hạt dồi dào (trên 81,5%) nhưng tỷ lệ phát triển thành cây triển vọng rất thấp (dưới 8,5%).
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp kỹ thuật lâm sinh, khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt và chính sách giao khoán gắn với 8.713 hộ dân vùng đệm.
• Lộ trình thực hiện trọng tâm giai đoạn 2022 - 2026 đặt mục tiêu ươm tạo 5.000 cây giống/năm và xúc tiến tái sinh làm giàu 154,92 ha đất rừng phục hồi.

Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và tổ chức bảo tồn cần tiếp tục ứng dụng các kết quả định lượng này vào thực tiễn để bảo vệ vĩnh viễn nguồn gen Gụ mật quý giá tại vùng Đông Nam Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu về đặc điểm lâm học 1. Nghiên cứu về cấu trúc, lâm học Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học của cây rừng có ý nghĩa rất lớn trong sản xuất lâm nghiệp. Dựa vào đặc điểm sinh thái cây rừng, chúng ta có thể đưa cây rừng đến trồng đúng vùng sinh thái của chúng, như vậy sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sinh trưởng và phát triển cây rừng.

Không những thế, khi biết được đặc điểm sinh thái của loài cây, các nhà lâm học sẽ xác định được các biện pháp kỹ thuật lâm sinh hợp lý tác động nhằm tạo ra những quần thể rừng phù hợp với mục đích kinh doanh. Baur (1976) đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng nói riêng, trong đó đi sâu nghiên cứu cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên. Từ đó, tác giả đưa ra các nguyên lý tác động xử lý lâm sinh và các phương thức cải thiện rừng (George N. Plaudy (1987) đã biểu diễn cấu trúc hình thái rừng bằng các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến (Plaudy J.

Odum, 1971 đã hoàn chỉnh học thuyết về hệ sinh thái trên cơ sở thuật ngữ hệ sinh thái (ecosystem) của Tansley (1935). Khái niệm sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học (Odum P. Hiện tượng thành tầng là sự sắp xếp không gian phân bố của các thành phần sinh vật rừng trên cả mặt bằng và theo chiều thẳng đứng. Công trình nghiên cứu của R.

Plaudy (1987) đã biểu diễn cấu trúc hình thái rừng bằng các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến (Plaudy J. Phương pháp vẽ biểu đồ mặt cắt đứng của rừng do P. Richards (1970) đề xướng và sử dụng lần đầu tiên ở Guam đến nay vẫn là phương pháp có hiệu quả để nghiên cứu cấu trúc tầng thứ của rừng. Tuy nhiên, phương pháp này có nhược điểm là chỉ minh họa được cách sắp xếp theo chiều thẳng đứng của các loài cây gỗ trong diện tích có hạn (Richards P.

Cusen (1953) đã khắc phục bằng cách vẽ một số giải kề bên nhau và 4 đưa lại một hình tượng về không gian ba chiều. Richards (1970) đã phân biệt tổ thành rừng mưa nhiệt đới làm hai loại là rừng mưa hỗn hợp và rừng mưa đơn ưu có tổ thành loài cây đơn giản. Cũng theo tác giả thì rừng mưa thường có nhiều tầng (thường có 3 tầng, trừ tầng cây bụi và tầng cây cỏ). Trong rừng mưa nhiệt đới, ngoài cây gỗ lớn, cây bụi và các loài thân thảo còn có nhiều loại dây leo cùng nhiều loài thực vật phụ sinh trên thân hoặc cành cây (Richards P.

Khi nghiên cứu về rừng, thành phần loài cây và vai trò của chúng trong quần xã là những vấn đề đáng quan tâm. Nhiều nhà lâm học (Richards, 1970; Baur, 1976) cho rằng, rừng được hình thành bởi những loài cây khác nhau. Vì thế, khi phân tích kết cấu loài cây gỗ (tổ thành cây gỗ), nhà lâm học cần phải xác định chính xác tên loài cây và tỷ trọng của mỗi loài (George N. Curtis và McIntosh (1951) (Dẫn theo Nguyễn Văn Thêm, 2010): Đã sử dụng thuật ngữ giá trị quan trọng của loài (IV) để biểu thị cho vai trò của loài trong quần xã.

Chỉ số IV được tính bằng tổng độ thường gặp tương đối (F%), mật độ tương đối (N%) và tiết diện ngang thân cây tương đối (G%). Phương pháp của Curtis và McIntosh (1951) có một số nhược điểm: (a) chỉ số IV thay đổi tùy theo kích thước và số lượng ô mẫu; (b) F% chỉ có ý nghĩa khi phân bố của loài là ngẫu nhiên (Nguyễn Văn Thêm, 2010). Đối với cây bụi, chỉ tiêu đo đếm là thành phần loài và độ phong phú của loài. Độ phong phú của loài được đánh giá dựa theo chiều cao và độ che phủ của tán lá trên mặt đất.

Độ phong phú của thảm cỏ được đánh giá theo phần trăm độ che phủ của thảm cỏ trên mặt đất. Trong tính toán, bảy cấp độ phong phú của Druze được mã hóa theo thứ tự từ 0 - 6 (Nguyễn Văn Thêm, 2002). Tóm lại, trên thế giới các công trình nghiên cứu về đặc điểm lâm học của rừng nói chung và rừng nhiệt đới nói riêng rất phong phú, có nhiều công trình nghiên cứu công phu đã đem lại hiệu quả cao trong kinh doanh rừng. Các nghiên cứu về lâm học ở Việt Nam chỉ ra cho thấy: Rừng tự nhiên ở nước ta thuộc kiểu rừng nhiệt đới, rất phong phú và đa dạng về thành phần loài, phức tạp về cấu trúc.

Việc nghiên cứu cấu trúc rừng ở nước ta cũng đã được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước thực hiện. Maurand, 1952, Rollet, 1952, Vidal, 1958, Schmid 5 1962, Thái Văn Trừng, 1978, Vũ Xuân Đề, 1985, 1989; Phùng Tửu Bôi, 1981. Trong các công trình khoa học đó phải kể đến: “Thảm thực vật rừng trên quan điểm hệ sinh thái” (1978) của Thái Văn Trừng; tác giả Nguyễn Văn Trương với công trình “Cấu trúc rừng gỗ hỗn loài Việt Nam” (1983); “Cây cỏ Việt Nam” (2003) của Phạm Hoàng Hộ; “Từ điển thực vật thông dụng” (2004 của Võ Văn Chi. (Võ Văn Chi, 2004; Phạm Hoàng Hộ, 2003; Thái Văn Trừng, 1978; Nguyễn Văn Trương, 1983),… Hoàng Kim Ngũ (1990-1998) đã tiến hành nghiên cứu đặc điểm sinh vật học và khả năng gây trồng các loài cây như Nghiến, Mạy sao, Trai lý, Hoàng đàn, Mắc rạc, Xoan nhừ, Mắc mật.

trên núi đá vôi ở Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn. Đề tài cũng đã xác định được một số đặc điểm sinh thái và đề xuất kỹ thuật gây trồng các loài cây này ở các địa phương trên. Từ năm 1999, đã gây trồng thử nghiệm trên đất đá vôi ở một số nơi khác ở Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn và các tỉnh vùng Tây Bắc. Tuy nhiên, do còn đang trong thời gian thử nghiệm nên đây chỉ là những khẳng định ban đầu về khả năng thành công của các mô hình phục hồi rừng, đặc biệt là các mô hình ở vùng Tây Bắc (dẫn theo (Bùi Thế Đồi, 2001)).

Với công trình nghiên cứu năm 1974 “Lập biểu thể tích và biểu độ thon cây đứng Việt Nam” Đồng Sỹ Hiền đã đi sâu vào xác định các quy luật phân bố cây theo chiều cao H và đường kính D1.3 làm cơ sở cho việc xây dựng biểu thể tích một hay hai nhân tố. Kết quả nghiên cứu cấu trúc rừng tự nhiên của ông cho thấy cấu trúc đứng của rừng tự nhiên Việt Nam đặc trưng bởi phân bố nhiều đỉnh về chiều cao và cấu trúc ngang là phân bố giảm một đỉnh lệch trái về đường kính. Về phương pháp nghiên cứu ông đưa ra kết luận: Khi nghiên cứu cấu trúc rừng dùng biểu đồ mô tả phân bố là phương pháp tổng quát nhất, có đường cong phân bố thì có thể xác định cả vị trí của cây bình quân và phạm vi biến động. Phương pháp biểu đồ là phương pháp biểu diễn quy luật phân bố số cây theo D1,3, Hvn…đơn giản, rõ ràng nhất (Đồng Sỹ Hiền, 1974).

Khi nghiên cứu kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới nước ta Thái Văn Trừng (1978), đã đưa ra mô hình cấu trúc tầng, tầng vượt tán, tầng ưu thế sinh thái, tầng dưới tán, tầng cây bụi và tầng cỏ quyết. Tác giả đã vận dụng và có cải tiến bổ sung phương pháp biểu đồ mặt cắt của David - Richards, trong đó tầng cây bụi và thảm tươi được phóng với tỷ lệ lớn hơn. Ngoài ra, tác giả còn dựa vào 4 tiêu chuẩn để phân chia kiểu thảm thực vật rừng Việt Nam, đó là: Dạng sống ưu thế của những thực vật tầng cây lập quần, độ tàn che của tầng ưu thế sinh thái, hình thái sinh thái của nó và trạng thái của tán lá. Dựa vào đó, tác giả chia thảm thực vật rừng Việt Nam thành 14 kiểu (Thái Văn Trừng, 1978).

6 Tác phẩm “Quy luật cấu trúc của rừng hỗn loài” của Nguyễn Văn Trương (1983), khi nghiên cứu về kiểu rừng kín thường xanh có cấu tạo phức tạp cho rằng: Khi nghiên cứu đặc điểm lâm học của rừng phải tập trung xác định thành phần loài cây, tìm hiểu về cấu trúc của từng loại rừng, cấu trúc đường kính qua phân bố số cây và tổng diện ngang trên mặt đất, cấu trúc nhóm loài cây, tình hình tái sinh và diễn thế của rừng… Từ đó mới có những kết luận logic cho những biện pháp xử lý rừng có khoa học và hiệu quả, vừa cung cấp được lâm sản, vừa nuôi dưỡng và tái sinh rừng. Trong phương pháp nghiên cứu tác giả đã sử dụng ô tiêu chuẩn có diện tích từ 0,25 ha đến 1,0 ha trong đó các cây D1,3  10 cm trở lên được đo đếm về D1.3, Hvn, Dtán…Cự ly cấp kính là 4 cm, chiều cao là 2 m, cấp tiết diện ngang là 0,025 m2. Trong xử lý tính toán số liệu nghiên cứu theo xu hướng hiện nay, tác giả đã thử dùng các hàm mũ, logarit, phân bố Poisson và phân bố Pearson để biểu thị cấu trúc số cây - cấp đường kính của rừng tự nhiên hỗn loài và định lượng hoá quy luật phân bố bằng các mô hình toán học cụ thể. Ưu điểm của công trình nghiên cứu này là tác giả không đi theo con đường cũ của Richards nghĩa là mô tả đối tượng mà thay vào đó là phương pháp định lượng, sử dụng các dạng hàm phân bố để tìm ra quy luật phân bố cụ thể của đối tượng (Nguyễn Văn Trương, 1983).

Nguyễn Ngọc Lung và cộng sự (1986) đã nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng thông ba lá ở Lâm Đồng làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp kinh doanh. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng ở rừng thuần loài, đều tuổi các phân bố có dạng một đỉnh lệch trái ở những rừng non và tiệm cận phân bố chuẩn ở những giai đoạn phát triển về sau. Ở rừng tự nhiên khác tuổi do tái sinh liên tục theo lỗ trống của rừng qua phương pháp chặt chọn nên cấu trúc đứng của rừng cũng có dạng phân bố giảm nhiều đỉnh về chiều cao, còn cấu trúc ngang có dạng phân bố giảm một đỉnh lệch trái về đường kính (Nguyễn Ngọc Lung và cs, 1993). Một số công trình nghiên cứu về đặc điểm lâm học của một số loài cây bản địa ở nước ta: Nghiên cứu đặc điểm sinh vật học loài Chò đãi (Annamocarya sinensis (Dode) J.