Nghiên Cứu Thành Phần Loài và Đặc Điểm Phân Bố Cá Trên Sông Vàm Cỏ Đông, Tỉnh Tây Ninh

Nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố cá trên sông Vàm Cỏ Đông tỉnh Tây Ninh, cung cấp thông tin quý giá cho bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản.

• Tác giả: Võ Hồng Quân
• Người hướng dẫn: PGS. Tống Xuân Tám
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Loài và Đặc Điểm Phân Bố Cá Trên Sông Vàm Cỏ Đông, Tỉnh Tây Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá nội địa nam bộ và khu vực sông Vàm Cỏ Đông
• 0.2. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá nội địa Nam Bộ
• 0.3. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá thuộc khu vực sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh
• 0.4. Đặc điểm tự nhiên và xã hội ở khu vực sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh
• 0.4.1. Đặc điểm tự nhiên
• 0.4.1.1. Vị trí địa lí tỉnh Tây Ninh
• 0.4.1.2. Đặc điểm địa hình
• 0.4.1.3. Đặc điểm địa lý sông Vàm Cỏ Đông
• 0.4.1.4. Đặc điểm thủy văn sông Vàm Cỏ Đông
• 0.4.2. Đặc điểm xã hội
• 0.4.2.1. Đặc điểm dân số
• 0.4.2.2. Đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội
• 1. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Thời gian, địa điểm và tư liệu nghiên cứu
• 1.1.1. Thời gian nghiên cứu
• 1.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 1.1.3. Tư liệu nghiên cứu
• 1.2. Phương pháp nghiên cứu cá
• 1.2.1. Ngoài thực địa
• 1.2.2. Trong phòng thí nghiệm
• 2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Kết quả khảo sát chất lượng nguồn nước sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh
• 2.1.1. Độ mặn nước sông
• 2.1.2. Độ pH của nước sông
• 2.2. Thành phần loài cá trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh
• 2.2.1. Danh sách các loài cá thuộc khu vực nghiên cứu
• 2.2.2. Đặc điểm loài cá thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh
• 2.2.3. Tình hình các loài cá trong Danh lục Đỏ thế giới IUCN (2020) thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh
• 2.2.4. Tình hình các loài cá trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh
• 2.2.5. Tình hình các loài cá trong Danh mục các loài thủy sinh quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng ở Việt Nam cần được bảo vệ, phục hồi và phát triển thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh
• 2.3. So sánh các đơn vị phân loại cá thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh với các nơi khác
• 2.4. Đặc điểm phân bố cá ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh
• 2.4.1. Phân bố theo mùa
• 2.4.2. Phân bố theo độ mặn của nước sông
• 2.5. Vai trò của các loài cá ở sông Vàm Cỏ Đông, Tỉnh Tây Ninh
• 2.5.1. Một số vai trò khác
• 2.6. Ý nghĩa khoa học
• 2.7. Hiện trạng nguồn lợi cá trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh
• 3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• appendix.1. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• appendix.2. DANH MỤC CÁC BẢNG
• appendix.3. DANH MỤC CÁC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Thành Phần Loài Cá Sông Vàm Cỏ Đông

Sông Vàm Cỏ Đông, chi lưu của sông Vàm Cỏ thuộc hệ thống sông Đồng Nai, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước, điều hòa khí hậu, và là nguồn lợi thủy sản cho người dân Tây Ninh. Cá là nguồn thực phẩm chính và được sử dụng cho nhiều mục đích khác. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức và sự phát triển công nghiệp đã gây ảnh hưởng tiêu cực đến khu hệ cá. Nghiên cứu về thành phần loài cá sông Vàm Cỏ Đông và đặc điểm phân bố cá sông Vàm Cỏ Đông là cần thiết để bảo tồn đa dạng sinh học và nguồn gen quý hiếm. Các nghiên cứu trước đây còn hạn chế về quy mô và địa điểm, do đó chưa phản ánh đầy đủ về khu hệ cá. Mục tiêu của nghiên cứu này là xác định thành phần loài cá và nghiên cứu đặc điểm phân bố của chúng trên sông Vàm Cỏ Đông đoạn qua tỉnh Tây Ninh.

1.1. Mục Tiêu Và Phạm Vi Nghiên Cứu Về Cá Sông

Nghiên cứu tập trung vào việc xác định thành phần loài cá trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Đồng thời, khảo sát và phân tích đặc điểm phân bố cá từ kênh Biên Giới, huyện Châu Thành đến cầu Bà Cả, huyện Trảng Bàng. Đối tượng nghiên cứu chính là các loài cá nước ngọt và mẫu nước thu thập được từ các điểm khác nhau trên sông. Phạm vi nghiên cứu bao gồm việc thu thập mẫu cá và nước tại 4 điểm trên sông Vàm Cỏ Đông trong khoảng thời gian từ tháng 12/2019 đến tháng 02/2021.

1.2. Ý Nghĩa Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Cá

Nghiên cứu này góp phần bổ sung dữ liệu quan trọng về khu hệ cá sông Vàm Cỏ Đông. Dữ liệu này rất hữu ích cho công tác quản lý nguồn lợi cá và các nghiên cứu sinh thái học sau này. Việc hiểu rõ thành phần loài cá và đặc điểm phân bố của chúng là cơ sở khoa học để xây dựng các chiến lược bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản. Từ đó, các nhà hoạch định có thể đưa ra các quyết định đúng đắn, đảm bảo cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

II. Thách Thức Hiện Trạng Nguồn Lợi Cá Sông Vàm Cỏ Đông

Sự phát triển ồ ạt của các khu công nghiệp gần sông Vàm Cỏ Đông đã gây ra nhiều tác động tiêu cực. Việc khai thác quá mức nguồn lợi cá bằng các hình thức hủy diệt như đánh mìn, chích điện, và sử dụng lưới mắt nhỏ đã làm cạn kiệt nguồn cá. Ô nhiễm nguồn nước do xả thải trực tiếp từ các nhà máy công nghiệp và khai thác cát quá mức cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống của cá. Tàn phá hệ thực vật thủy sinh, lấn chiếm lòng sông làm nhà ở cũng gây ảnh hưởng lớn đến khu hệ cá trên sông. Theo tài liệu gốc, việc bảo tồn đa dạng sinh học cá và nguồn gen quý hiếm là hết sức cần thiết.

2.1. Ảnh Hưởng Của Ô Nhiễm Nguồn Nước Đến Cá Sông

Nguồn nước bị ô nhiễm do xả thải từ các nhà máy công nghiệp là một trong những thách thức lớn nhất đối với nguồn lợi cá sông Vàm Cỏ Đông. Theo nghiên cứu, nhiều cơ sở sản xuất và chế biến mủ cao su, tinh bột mì không có hệ thống xử lý nước thải. Điều này dẫn đến việc các chất độc hại trực tiếp đổ vào sông, gây ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng sinh sản của cá. Ô nhiễm nguồn nước sông Vàm Cỏ Đông cũng làm thay đổi các thông số hóa lý của nước, gây mất cân bằng sinh thái.

2.2. Tác Động Của Khai Thác Quá Mức Đến Đa Dạng Sinh Học Cá

Việc khai thác cá quá mức, đặc biệt là sử dụng các phương pháp hủy diệt như đánh mìn, chích điện, và lưới cào mắt nhỏ, đã gây ra sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và thành phần loài cá. Các phương pháp này không chỉ giết chết cá trưởng thành mà còn ảnh hưởng đến cá con và các loài thủy sinh khác. Khai thác cát quá mức cũng gây ra sạt lở bờ sông, làm mất môi trường sống tự nhiên của cá và phá vỡ hệ sinh thái sông.

2.3. Biến Đổi Khí Hậu Ảnh Hưởng Đến Môi Trường Sống Cá

Biến đổi khí hậu tác động đến lượng mưa, mực nước và nhiệt độ của sông Vàm Cỏ Đông. Điều này có thể làm thay đổi đặc điểm phân bố cá sông Vàm Cỏ Đông. Khô hạn kéo dài có thể làm giảm mực nước, tăng độ mặn, và gây stress cho cá. Ngược lại, lũ lụt có thể cuốn trôi cá và phá hủy môi trường sống của chúng. Các loài cá bản địa có thể không thích nghi kịp với những thay đổi này, dẫn đến suy giảm số lượng hoặc thậm chí tuyệt chủng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thành Phần Loài Cá Môi Trường Sống

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thu mẫu cá và mẫu nước tại các điểm trên sông Vàm Cỏ Đông. Độ mặn và độ pH được xác định tại các điểm thu mẫu. Danh sách các loài cá nước ngọt thuộc khu vực nghiên cứu được xây dựng. Nghiên cứu sự biến động về thành phần và số lượng các loài cá; tìm hiểu nguyên nhân ảnh hưởng đến sự biến động. Đặc điểm phân bố theo mùa, độ mặn được nghiên cứu. Theo tài liệu, việc thu mẫu được thực hiện từ tháng 12/2019 đến tháng 02/2021.

3.1. Thu Mẫu Cá Và Nước Quy Trình Chi Tiết

Việc thu mẫu cá được thực hiện bằng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm sử dụng lưới, câu, và các phương pháp truyền thống của người dân địa phương. Mẫu cá sau khi thu được sẽ được bảo quản và định loại trong phòng thí nghiệm. Mẫu nước được thu thập tại cùng các địa điểm với mẫu cá và được phân tích để xác định các thông số như độ mặn, độ pH, và nồng độ các chất ô nhiễm.

3.2. Phân Tích Mẫu Trong Phòng Thí Nghiệm Định Loại Cá

Trong phòng thí nghiệm, các mẫu cá được định loại bằng cách sử dụng các khóa phân loại và so sánh với các mẫu chuẩn. Các đặc điểm hình thái của cá như số lượng vây, hình dạng cơ thể, và màu sắc được ghi lại cẩn thận. Các mẫu nước được phân tích để xác định các thông số hóa lý như độ mặn, độ pH, nồng độ oxy hòa tan, và nồng độ các chất ô nhiễm.

3.3. Xác Định Độ Mặn Độ pH Nước Sông Vàm Cỏ Đông

Độ mặn và độ pH của nước sông Vàm Cỏ Đông được đo định kỳ tại các điểm thu mẫu. Các thông số này rất quan trọng vì chúng ảnh hưởng trực tiếp đến sự sống của cá. Độ mặn quá cao hoặc quá thấp có thể gây stress cho cá và ảnh hưởng đến khả năng sinh sản của chúng. Độ pH quá axit hoặc quá kiềm cũng có thể gây hại cho cá.

IV. Kết Quả Thành Phần Loài Cá Trên Sông Vàm Cỏ Đông

Nghiên cứu đã xác định được danh sách các loài cá trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Các loài cá được phân loại theo bộ, họ, và giống. Tình hình các loài cá trong Danh lục Đỏ thế giới IUCN và Sách Đỏ Việt Nam cũng được xem xét. So sánh thành phần loài cá với các khu vực khác như sông Vàm Cỏ Tây (Long An) cũng được thực hiện. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự phân bố của cá theo mùa và theo độ mặn.

4.1. Danh Sách Các Loài Cá Thuộc Khu Vực Nghiên Cứu Tây Ninh

Danh sách các loài cá được thu thập và xác định trong quá trình nghiên cứu là một trong những kết quả quan trọng nhất. Danh sách này bao gồm tên khoa học, tên thường gọi, và các thông tin về đặc điểm sinh học của từng loài. Dữ liệu này là cơ sở để đánh giá đa dạng sinh học và hiện trạng cá sông Vàm Cỏ Đông.

4.2. Tỉ Lệ Các Họ Giống Loài Cá Thuộc Các Bộ Cá

Phân tích tỉ lệ phần trăm các họ, giống, và loài cá thuộc các bộ cá khác nhau giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc cộng đồng cá. Dữ liệu này cho thấy sự phong phú và đa dạng của khu hệ cá trên sông Vàm Cỏ Đông. Các bộ cá có tỉ lệ phần trăm cao thường là những bộ có khả năng thích nghi tốt với môi trường sống ở đây.

4.3. Các Loài Cá Có Trong Sách Đỏ Việt Nam Và IUCN

Việc xác định các loài cá có trong Sách Đỏ Việt Nam và IUCN là rất quan trọng để đánh giá mức độ nguy cấp của các loài này. Các loài có trong sách đỏ thường là những loài quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng, và cần được bảo tồn. Dữ liệu này giúp các nhà quản lý có thể đưa ra các biện pháp bảo tồn phù hợp.

V. Phân Bố Cá Theo Mùa Vụ và Độ Mặn Sông Vàm Cỏ Đông

Đặc điểm phân bố cá ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh được nghiên cứu theo mùa và theo độ mặn của nước sông. Sự phân bố của cá có thể thay đổi theo mùa do sự thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa, và nguồn thức ăn. Độ mặn cũng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự phân bố của cá, đặc biệt là các loài cá nước ngọt và nước lợ.

5.1. Sự Thay Đổi Số Lượng Loài Cá Theo Mùa Vụ Trong Năm

Số lượng loài cá có thể thay đổi theo mùa do sự di cư của cá để sinh sản hoặc tìm kiếm thức ăn. Mùa mưa thường là mùa sinh sản của nhiều loài cá, do đó số lượng cá con có thể tăng lên. Mùa khô có thể làm giảm mực nước và tăng độ mặn, ảnh hưởng đến sự phân bố của cá.

5.2. Phân Loại Cá Nước Ngọt Nước Lợ Theo Độ Mặn Sông

Các loài cá được phân loại thành cá nước ngọt và cá nước lợ dựa trên khả năng thích nghi với độ mặn khác nhau. Cá nước ngọt sống ở vùng nước có độ mặn thấp, trong khi cá nước lợ có thể sống ở vùng nước có độ mặn cao hơn. Độ mặn của nước sông Vàm Cỏ Đông có thể thay đổi theo mùa và theo vị trí địa lý, ảnh hưởng đến sự phân bố của các loài cá.

VI. Kết Luận Kiến Nghị Bảo Tồn Cá Sông Vàm Cỏ Đông

Nghiên cứu về thành phần loài và đặc điểm phân bố cá trên sông Vàm Cỏ Đông cung cấp thông tin quan trọng cho công tác quản lý và bảo tồn nguồn lợi thủy sản. Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường sống của cá, kiểm soát ô nhiễm nguồn nước, và quản lý khai thác cá bền vững. Cần thiết tăng cường nghiên cứu về sinh thái học cá và tác động của biến đổi khí hậu lên khu hệ cá.

6.1. Tổng Kết Về Đa Dạng Sinh Học Cá Sông Vàm Cỏ Đông

Tổng kết lại, nghiên cứu đã cung cấp cái nhìn tổng quan về đa dạng sinh học cá trên sông Vàm Cỏ Đông. Việc xác định thành phần loài cá và đặc điểm phân bố của chúng là cơ sở để đánh giá hiện trạng cá sông Vàm Cỏ Đông và đưa ra các giải pháp bảo tồn.

6.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Quản Lý Và Bảo Tồn Nguồn Cá

Các giải pháp quản lý và bảo tồn nguồn cá bao gồm kiểm soát ô nhiễm nguồn nước, quản lý khai thác cá bền vững, bảo vệ môi trường sống của cá, và tăng cường giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, các nhà khoa học, và cộng đồng địa phương để thực hiện các giải pháp này.

6.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Hệ Sinh Thái Cá Sông

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào nghiên cứu về sinh thái học cá, tác động của biến đổi khí hậu lên khu hệ cá, và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn. Cần có các nghiên cứu dài hạn để theo dõi sự thay đổi của thành phần loài và đặc điểm phân bố của cá theo thời gian.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh, là một chi lưu quan trọng của hệ thống sông Đồng Nai với chiều dài khoảng 98 km trên địa bàn tỉnh, đóng vai trò thiết yếu trong cung cấp nước tưới, giao thông thủy và nguồn lợi thủy sản, đặc biệt là cá. Theo ước tính, khu vực này đang chịu áp lực lớn từ hoạt động khai thác cá quá mức và ô nhiễm môi trường do các khu công nghiệp phát triển ồ ạt, gây ảnh hưởng tiêu cực đến đa dạng sinh học cá. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là xác định thành phần loài cá và đặc điểm phân bố của chúng trên sông Vàm Cỏ Đông, từ kênh Biên Giới huyện Châu Thành đến cầu Bà Cả huyện Trảng Bàng, trong khoảng thời gian từ tháng 12/2019 đến tháng 02/2021. Nghiên cứu nhằm cung cấp dữ liệu khoa học làm cơ sở cho công tác quản lý và bảo tồn nguồn lợi cá tại địa phương. Việc khảo sát được thực hiện tại 4 điểm thu mẫu đại diện, với các chỉ số môi trường như độ mặn và pH được đo đạc song song để đánh giá ảnh hưởng đến sự phân bố cá. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bổ sung dữ liệu khu hệ cá nội địa Nam Bộ, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sinh thái học về đa dạng sinh học và phân bố loài trong hệ thủy sinh. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm: (1) Lý thuyết phân bố loài theo môi trường nước ngọt và nước lợ, dựa trên các chỉ số sinh thái như độ mặn và pH ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phân bố cá; (2) Hệ thống phân loại cá theo Eschmeyer và Fricke (2018), được sử dụng để xác định và phân loại các loài cá thu thập được, đảm bảo tính chính xác và cập nhật về mặt phân loại học. Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: độ mặn (S‰), pH nước, khu hệ cá, đa dạng sinh học, và các phân hạng bảo tồn theo Danh lục Đỏ IUCN và Sách Đỏ Việt Nam. Lý thuyết về tác động của ô nhiễm môi trường và khai thác quá mức cũng được xem xét để giải thích sự biến động thành phần loài.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm 119 mẫu cá thu thập tại 4 điểm khảo sát trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh, trong 4 đợt thu mẫu từ tháng 12/2019 đến tháng 02/2021, bao gồm cả mùa mưa và mùa khô. Phương pháp chọn mẫu là thu mẫu định tính và định lượng bằng các ngư cụ như ghe cào, đóng đáy, vó, lưới và lồng bát quái, kết hợp thu mua cá tại các chợ địa phương để đảm bảo đa dạng mẫu. Độ mặn và pH nước được đo trực tiếp tại hiện trường bằng thiết bị khúc xạ kế và máy đo pH, tuân thủ các tiêu chuẩn quốc gia QCVN 08:2008/BTNMT. Phân tích mẫu cá được thực hiện tại phòng thí nghiệm với các thiết bị như kính lúp soi nổi, thước kẹp, cân tiểu li, dựa trên các chỉ số hình thái và khóa định loại cá chuẩn. Phân tích số liệu sử dụng phần mềm Microsoft Excel để xử lý và thống kê, với cỡ mẫu đủ lớn để đảm bảo tính đại diện. Timeline nghiên cứu kéo dài hơn một năm, cho phép đánh giá sự biến động theo mùa và theo khu vực.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chất lượng nguồn nước ổn định: Độ mặn nước sông dao động từ 0‰ đến 0,6‰, chủ yếu thuộc loại nước ngọt và lợ nhạt, với biến động không đáng kể giữa mùa mưa và mùa khô. Độ pH dao động từ 5,58 đến 7,5, gần trung tính và axit yếu, phù hợp với sự sinh trưởng của các loài cá nước ngọt. Ví dụ, khu vực Trảng Bàng có độ mặn cao nhất 0,6‰ vào mùa khô, vẫn trong giới hạn nước lợ nhạt.

2. Đa dạng sinh học cá phong phú: Tổng cộng 62 loài cá thuộc 47 giống, 26 họ và 12 bộ được xác định, trong đó bộ cá Chép (Cypriniformes) chiếm đa số với 22 loài (35%), tiếp theo là bộ cá Nheo (Siluriformes) với 15 loài (24%). Khoảng 37 loài được sử dụng làm thực phẩm, 28 loài làm cảnh và 4 loài có giá trị làm thuốc. Tỉ lệ các họ cá đa dạng, với họ cá Lăng (Bagridae) có 8 loài chiếm 13%.

3. Sự phân bố theo mùa và độ mặn: Các loài cá nước ngọt chiếm ưu thế quanh năm, trong khi cá nước lợ và mặn ít di cư lên thượng nguồn do độ mặn thấp và ổn định. Số lượng loài cá nước ngọt chiếm khoảng 87% tổng số loài thu thập được, phản ánh điều kiện môi trường thuận lợi cho các loài này.

4. Tình trạng bảo tồn: Có 54 loài (87,1%) thuộc các phân hạng ít quan tâm (LC), sắp bị đe dọa (NT), sắp nguy cấp (VU) và nguy cấp (EN) theo Danh lục Đỏ IUCN. Đặc biệt, cá Tra Pangasianodon hypophthalmus thuộc nhóm nguy cấp (EN), cá Trê vàng (Clarias macrocephalus) sắp bị đe dọa (NT), và cá Chép tự nhiên (Cyprinus carpio) sắp nguy cấp (VU). Loài cá Hồng vện (Datnioides microlepis) thuộc Sách Đỏ Việt Nam và Danh mục các loài thủy sinh quý hiếm cần bảo vệ.

Thảo luận kết quả

Sự ổn định về độ mặn và pH nước sông Vàm Cỏ Đông tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài cá nước ngọt, góp phần duy trì đa dạng sinh học tương đối phong phú với 62 loài được ghi nhận. Tuy nhiên, so với các khu vực lân cận như sông Vàm Cỏ Đông và Vàm Cỏ Tây tại tỉnh Long An, số lượng loài và đơn vị phân loại cá tại Tây Ninh thấp hơn khoảng 20-40%, có thể do tác động của ô nhiễm và khai thác quá mức trong giai đoạn nghiên cứu. Các hoạt động xả thải công nghiệp và khai thác cát trái phép đã làm suy giảm nguồn lợi cá, đặc biệt là các loài có giá trị kinh tế và bảo tồn cao. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỉ lệ % các bộ cá, biểu đồ biến động độ mặn và pH theo thời gian, cũng như bảng phân loại các loài cá theo mức độ bảo tồn để minh họa rõ nét hơn. Kết quả phù hợp với các nghiên cứu trước đây về tác động môi trường đến khu hệ cá nội địa Nam Bộ, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết trong bảo vệ và phục hồi nguồn lợi cá tại sông Vàm Cỏ Đông.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý khai thác thủy sản: Áp dụng các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hoạt động đánh bắt cá, hạn chế khai thác bằng phương pháp gây hại như đánh mìn, chích điện, và lưới cào mắt nhỏ nhằm bảo vệ nguồn cá con và duy trì đa dạng sinh học. Thời gian thực hiện: ngay lập tức và liên tục; chủ thể: chính quyền địa phương phối hợp với lực lượng kiểm ngư.

2. Xây dựng hệ thống xử lý nước thải: Đầu tư và nâng cấp hệ thống xử lý nước thải tại các khu công nghiệp, đặc biệt là các nhà máy chế biến mủ cao su và tinh bột mì, nhằm giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước sông. Thời gian thực hiện: trong vòng 2 năm; chủ thể: các doanh nghiệp và cơ quan quản lý môi trường.

3. Phục hồi và bảo vệ hệ thực vật thủy sinh ven bờ: Triển khai các dự án trồng lại và bảo vệ hệ thực vật thủy sinh, hạn chế khai thác cát và lấn chiếm lòng sông để duy trì môi trường sống tự nhiên cho cá. Thời gian thực hiện: 3 năm; chủ thể: các tổ chức bảo tồn, cộng đồng dân cư địa phương.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, giáo dục về bảo vệ nguồn lợi cá và môi trường nước cho ngư dân và người dân địa phương, khuyến khích thực hành khai thác bền vững. Thời gian thực hiện: liên tục; chủ thể: các cơ quan quản lý, tổ chức phi chính phủ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý tài nguyên thủy sản: Sử dụng dữ liệu thành phần loài và đặc điểm phân bố cá để xây dựng chính sách quản lý và bảo tồn nguồn lợi thủy sản hiệu quả, đặc biệt trong bối cảnh khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường.

2. Nhà nghiên cứu sinh thái học và thủy sản: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, kết quả phân tích đa dạng sinh học và môi trường nước để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về khu hệ cá nội địa và tác động môi trường.

3. Ngư dân và cộng đồng địa phương: Nắm bắt thông tin về các loài cá có giá trị kinh tế và bảo tồn, từ đó điều chỉnh phương thức khai thác phù hợp, góp phần bảo vệ nguồn lợi lâu dài.

4. Các tổ chức bảo tồn và phát triển bền vững: Dựa trên kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học, phục hồi môi trường sống và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ nguồn lợi cá.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao độ mặn và pH nước lại quan trọng đối với sự phân bố cá?
   Độ mặn và pH ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh trưởng, sinh sản và sức khỏe của cá. Ví dụ, pH thấp dưới 6 có thể làm giảm quá trình nitrat hóa và làm cá chậm phát triển, trong khi độ mặn cao có thể hạn chế sự di cư của cá nước ngọt.

2. Số lượng loài cá thu thập được có phản ánh đầy đủ đa dạng sinh học thực tế không?
   Với 119 mẫu cá thu thập tại 4 điểm khảo sát trong 4 đợt, nghiên cứu cung cấp cái nhìn tương đối đầy đủ về đa dạng loài tại khu vực nghiên cứu, tuy nhiên do hạn chế về thời gian và phương tiện đánh bắt, có thể chưa bao phủ hết toàn bộ đa dạng.

3. Các loài cá nào đang có nguy cơ tuyệt chủng tại sông Vàm Cỏ Đông?
   Cá Tra Pangasianodon hypophthalmus thuộc nhóm nguy cấp (EN), cá Trê vàng (Clarias macrocephalus) sắp bị đe dọa (NT), và cá Hồng vện (Datnioides microlepis) thuộc danh mục quý hiếm cần bảo vệ, cho thấy sự cần thiết của các biện pháp bảo tồn.

4. Tác động của ô nhiễm công nghiệp đến khu hệ cá như thế nào?
   Ô nhiễm từ các nhà máy chế biến mủ cao su và tinh bột mì làm giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến sức khỏe cá, làm giảm số lượng và đa dạng loài, đặc biệt là các loài nhạy cảm với thay đổi môi trường.

5. Làm thế nào để bảo vệ và phát triển nguồn lợi cá tại sông Vàm Cỏ Đông?
   Cần kết hợp quản lý khai thác bền vững, xử lý nước thải, phục hồi môi trường sống và nâng cao nhận thức cộng đồng để bảo vệ nguồn lợi cá, đồng thời áp dụng các biện pháp khoa học trong giám sát và quản lý.

Kết luận

• Xác định được 62 loài cá thuộc 47 giống, 26 họ và 12 bộ trên sông Vàm Cỏ Đông, với bộ cá Chép và Nheo chiếm ưu thế về đa dạng.
• Độ mặn và pH nước sông ổn định, chủ yếu thuộc loại nước ngọt và lợ nhạt, phù hợp với sự sinh trưởng của các loài cá nước ngọt.
• Nhiều loài cá có giá trị kinh tế và bảo tồn đang bị suy giảm do khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường.
• So sánh với các khu vực lân cận cho thấy sự suy giảm đa dạng sinh học tại Tây Ninh, nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết bảo vệ nguồn lợi cá.
• Đề xuất các giải pháp quản lý khai thác, xử lý nước thải, phục hồi môi trường và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi cá.

Tiếp theo, cần triển khai các biện pháp bảo vệ và giám sát liên tục để đánh giá hiệu quả, đồng thời mở rộng nghiên cứu về tác động của các yếu tố môi trường khác đến khu hệ cá. Mời các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cùng hợp tác để bảo vệ nguồn tài nguyên quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá nội địa nam bộ và khu vực sông Vàm Cỏ Đông. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá nội địa Nam Bộ. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá thuộc khu vực sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh.

Đặc điểm tự nhiên và xã hội ở khu vực sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Đặc điểm tự nhiên. Đặc điểm xã hội. Đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội.

Đặc điểm độ mặn và độ pH nước sông Vàm Cỏ Đông. Hệ thống phân loại cá. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thời gian, địa điểm và tư liệu nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Tư liệu nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu cá.

Ngoài thực địa. Trong phòng thí nghiệm. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Kết quả khảo sát chất lượng nguồn nước sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh.

Độ mặn nước sông. Độ pH của nước sông. Thành phần loài cá trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Danh sách các loài cá thuộc khu vực nghiên cứu.

Đặc điểm loài cá thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Tình hình các loài cá trong Danh lục Đỏ thế giới IUCN (2020) thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Tình hình các loài cá trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Tình hình các loài cá trong Danh mục các loài thủy sinh quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng ở Việt Nam cần được bảo vệ, phục hồi và phát triển thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh.

So sánh các đơn vị phân loại cá thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh với các nơi khác. Đặc điểm phân bố cá ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Phân bố theo mùa. Phân bố theo độ mặn của nước sông.

Vai trò của các loài cá ở sông Vàm Cỏ Đông, Tỉnh Tây Ninh. Một số vai trò khác. Ý nghĩa khoa học. Hiện trạng nguồn lợi cá trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh.

46 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 48 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 50 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Kí hiệu Chú giải 0 C : Độ Celsius kg : Kilogram km : kilometer KVNC : Khu vực nghiên cứu l : Lít µ : Micro m : Meter mm : Millimeter mg : Milligram pH : Power of hydrogen s : Second – giây S‰ : Salinity – độ mặn t0 : Temperature VCĐ : Vàm Cỏ Đông VCT : Vàm Cỏ Tây DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Diện tích, dân số và mật độ dân số ở tỉnh Tây Ninh.

Giới hạn nước tự nhiên theo Karpevits, A. Kết quả pH nước mặt sông Vàm Cỏ Đông - tỉnh Tây Ninh năm 2019. Thời gian, địa điểm thu mẫu. Độ mặn S (g/l) của nước tại 4 khu vực thu mẫu.

Bảng đo pH của nước tại 4 khu vực thu mẫu. Danh sách các loài cá thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Tỉ lệ số lượng và % các họ, giống, loài thuộc những bộ cá thu được ở KVNC. Thành phần, tỉ lệ % các giống, loài trong những họ cá thu được ở KVNC.

Các loài cá ở KVNC có trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Sách Đỏ IUCN của thế giới. Các loài cá thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh có trong Danh mục các loài thủy sinh quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng ở Việt Nam cần được bảo vệ, phục hồi và phát triển (2015). 41 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Vị trí địa lí tỉnh Tây Ninh.

Sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Bản đồ địa điểm thu mẫu. Cá được căng vây bằng kẹp bướm (a) và kết quả (b). Sơ đồ chỉ dẫn các số đo ở cá xương.

Sự biến động độ mặn theo thời gian ở KVNC. Sự biến động độ pH theo thời gian ở KVNC. Biểu đồ tỉ lệ % họ, giống, loài trong các bộ cá thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Biểu đồ so sánh các đơn vị phân loại cá thu được ở sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh với sông VCĐ Long An và sông VCT Long An.

Biểu đồ so sánh số loài cá xuất hiện theo mùa thu được ở KVNC. Biểu đồ so sánh số lượng các loài cá nước ngọt, nước lợ thu được ở KVNC. Lí do chọn đề tài Sông Vàm Cỏ Đông là một chi lưu của sông Vàm Cỏ thuộc hệ thống sông Đồng Nai. Sông bắt nguồn từ vùng đồng bằng trũng thấp thuộc lãnh thổ Campuchia chảy vào Việt Nam tại xã Biên Giới, huyện Châu Thành, Tây Ninh, rồi qua các huyện Bến Cầu, Hòa Thành, Gò Dầu, Trảng Bàng (thuộc tỉnh Tây Ninh) với chiều dài 98 km [1].

Sau đó đi vào các huyện Đức Hòa, Đức Huệ, Bến Lức, Cần Đước thuộc tỉnh Long An với thủy trình 86 km và kết hợp với sông Vàm Cỏ Tây tạo nên sông Vàm Cỏ đổ vào sông Soài Rạp và đi ra biển Đông. Sông Vàm Cỏ Đông có những vai trò quan trọng: cung cấp nước tưới nông nghiệp, giao thông, điều hòa khí hậu, nuôi trồng và khai thác nguồn lợi thủy sản của người dân trong vùng, trong đó cá là chủ yếu [2]. Cá từ lâu đã là nguồn thực phẩm chính cho con người và được dùng vào nhiều mục đích khác nhau: nhân nuôi giống, phòng trừ dịch bệnh, làm cảnh, tâm linh, phong thủy [3]. Ngày nay, việc khai thác quá mức nguồn lợi cá, cũng như sự phát triển ồ ạt các khu, cụm công nghiệp gần lưu vực sông Vàm Cỏ Đông trên địa bàn tỉnh Tây Ninh đã làm khu hệ cá ở đây chịu nhiều tác động tiêu cực.

Cá tự nhiên bị khai thác quanh năm với cường độ cao, bằng nhiều hình thức: đánh mìn, chích điện, lưới cào mắt nhỏ làm cạn kiệt nguồn cá kể cả cá con. Môi trường nước có những thay đổi bất lợi cho đời sống của cá, vì nguồn nước thải được xả thải trực tiếp từ các nhà máy công nghiệp [4]; vấn nạn khai thác cát quá mức gây sạt lở 2 bên bờ sông; sự tàn phá hệ thực vật thủy sinh và ven bờ, lấn chiếm lòng sông để lấy đất làm nhà ở của người dân, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến khu hệ cá trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh [5]. Bảo tồn đa dạng sinh học cá và nguồn gen quý hiếm về cá thuộc lưu vực sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh hết sức cần thiết. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về cá ở đây trong những năm qua chưa nhiều và liên tục, địa điểm nghiên cứu chưa đại điện hết cho toàn bộ lưu vực sông.

Do vậy thành phần loài, đặc điểm phân bố cá ở đây chưa được thể hiện một cách đầy đủ nhất. 2 Vì vậy việc nghiên cứu thành phần loài, đặc điểm phân bố cá ở đây là rất cần thiết và thực hiện sớm để làm cơ sở khoa học cho các nhà hoạch định có những chiến lược, kế hoạch bảo tồn và phát triển nguồn lợi cá nơi đây. Với những lí do trên, đề tài: “Nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố cá trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh” được thực hiện. Mục tiêu nghiên cứu 1.

Xác định thành phần loài cá trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Nghiên cứu đặc điểm phân bố của các loài cá trên sông Vàm Cỏ Đông đoạn từ kênh Biên Giới huyện Châu Thành đến cầu Bà Cả huyện Trảng Bàng tỉnh Tây Ninh. Đối tượng nghiên cứu Thành phần loài cá nước ngọt và mẫu nước thu được tại các điểm thu mẫu trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh. Nhiệm vụ nghiên cứu 1.

Thu mẫu nước và mẫu cá. Xác định độ mặn, độ pH tại các điểm thu mẫu. Xây dựng danh sách các loài cá nước ngọt thuộc khu vực nghiên cứu (KVNC). Nghiên cứu sự biến động về thành phần và số lượng các loài cá thuộc KVNC; tìm hiểu nguyên nhân ảnh hưởng đến sự biến động.

Nghiên cứu đặc điểm phân bố theo mùa, độ mặn. Phạm vi nghiên cứu Khảo sát, thu mẫu cá và mẫu nước tại 4 điểm trên sông Vàm Cỏ Đông, tỉnh Tây Ninh được thể hiện ở bảng 2.1 từ tháng 12/2019 đến tháng 02/2021. Ý nghĩa đề tài: góp phần bổ sung dữ liệu về khu hệ cá để thuận tiện trong công tác quản lí nguồn lợi cá và các nghiên cứu về sau. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá nội địa nam bộ và khu vực sông Vàm Cỏ Đông 1.

Lược sử nghiên cứu khu hệ cá nội địa Nam Bộ 1. Thời kì trước năm 1975 Công tác nghiên cứu cá ở giai đoạn này rất ít, chỉ rải rác ở một số nhà khoa học Việt Nam và nước ngoài như Kuranuma K. Thời kì sau 1975 đến nay Các nghiên cứu tiêu biểu về cá giai đoạn đầu những năm 1975 gồm: Mai Đình Yên, Nguyễn Văn Trọng, Nguyễn Văn Thiện, Lê Hoàng Yến, Hứa Bạch Loan (1992): Thành phần loài cá sông: Tiền, Hậu, Vàm Cỏ, Sài Gòn và Đồng Nai (255 loài) trong tác phẩm "Định loại các loài cá nước ngọt Nam Bộ" [10]. Đến nay cuốn sách này vẫn còn giá trị trong nghiên cứu phân loại về cá.

Ngoài ra còn có một số công trình nghiên cứu của nhiều tác giả khác như: Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương (1993): “Định loại cá nước ngọt vùng ĐBSCL” với 173 loài [11]. Năm 2008 Ủy ban sông Mêkông đã xuất bản cuốn sách: “Field guide to Fishes of the Mekong Delta” với 363 loài cá phổ biến thuộc lưu vực sông Mêkông thuộc hai nước Việt Nam và Cambodia [12]; Quỹ Bảo vệ môi trường tự nhiên Nhật Bản (NAGAO) đã hợp tác với các quốc gia Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam để nghiên cứu khu hệ cá sông Mêkông từ 10/2006–3/2011 [13]. Kết quả nghiên cứu đã xác định và lưu trữ mẫu của 540 loài cá, trong đó có 67 loài lần đầu tiên được ghi nhận và 21 loài chưa được mô tả ở lưu vực hai dòng sông vực sông Mê kông và sông Chao Phraya. Riêng ở Đồng bằng Sông Cửu Long có 292 loài thuộc 188 giống, 70 họ, trong đó có 151 loài đặc hữu, có 5 loài chưa được mô tả, 8 loài chưa định loại được, 62 loài mới ghi nhận lần đầu ở lưu vực sông Mekông và Việt Nam và 9 loài mới ghi nhận lần đầu ở Việt Nam.

Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu này mang tính khái quát, khu vực nghiên cứu rộng.