Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học và Đề Xuất Giải Pháp Quản Lý Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phia Oắc - Phia Đén

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus đánh giá đa dạng sinh học và đề xuất các giải pháp quản lý khu bảo tồn thiên nhiên phia oắc, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Đặng Ngọc Linh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Ngân Hà
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Và Đề Xuất Các Giải Pháp Quản Lý Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phia Oắc – Phia Đén, Huyện Nguyên Bình, Tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• 1. CHƯƠNG 1: Tổng quan về khu bảo tồn thiên nhiên
• 1.1. Khái niệm khu bảo tồn thiên nhiên
• 1.2. Hệ thống phân hạng quốc tế khu bảo tồn thiên nhiên theo IUCN
• 1.3. Khu bảo tồn thiên nhiên trên thế giới và Việt Nam
• 1.4. Giá trị kinh tế của khu BTTN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Khu Bảo Tồn Phia Oắc Phia Đén

Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao tại tỉnh Cao Bằng. Được thành lập từ năm 1986, khu bảo tồn này không chỉ là nơi bảo tồn các loài động thực vật quý hiếm mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường. Đánh giá đa dạng sinh học tại đây giúp xác định tình trạng hiện tại của các loài và hệ sinh thái, từ đó đưa ra các giải pháp quản lý hiệu quả.

1.1. Khái niệm và Vai trò của Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên

Khu bảo tồn thiên nhiên là khu vực được xác định để bảo vệ đa dạng sinh học và các tài nguyên thiên nhiên. Vai trò của khu bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ các loài mà còn bao gồm việc duy trì các dịch vụ sinh thái thiết yếu cho con người.

1.2. Đặc điểm Địa Lý và Sinh Thái của Khu Bảo Tồn

Khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén có diện tích rộng lớn với nhiều hệ sinh thái khác nhau. Địa hình đa dạng, từ núi cao đến thung lũng, tạo điều kiện cho sự phát triển của nhiều loài động thực vật phong phú. Điều này làm cho khu vực trở thành một điểm đến lý tưởng cho nghiên cứu và bảo tồn.

II. Những Thách Thức trong Quản Lý Đa Dạng Sinh Học Khu Bảo Tồn

Mặc dù khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén có nhiều giá trị, nhưng việc quản lý đa dạng sinh học tại đây đang gặp phải nhiều thách thức. Tình trạng chặt phá rừng, săn bắn trái phép và ô nhiễm môi trường đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài. Việc nhận diện và giải quyết những vấn đề này là rất cần thiết để bảo vệ khu bảo tồn.

2.1. Tác Động của Con Người đến Đa Dạng Sinh Học

Hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và chất lượng của các loài. Nhiều loài động thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do tác động của con người.

2.2. Các Vấn Đề Môi Trường và Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu cũng là một yếu tố ảnh hưởng lớn đến đa dạng sinh học. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa có thể làm thay đổi môi trường sống của nhiều loài, dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học.

III. Phương Pháp Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Hiện Nay

Để đánh giá đa dạng sinh học tại khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các nghiên cứu thực địa, khảo sát loài và phân tích mẫu sinh học là những phương pháp chính giúp thu thập dữ liệu cần thiết cho việc đánh giá.

3.1. Phương Pháp Khảo Sát Thực Địa

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin về sự phân bố và số lượng các loài động thực vật. Phương pháp này thường được thực hiện theo mùa để đảm bảo tính chính xác của dữ liệu.

3.2. Phân Tích Mẫu Sinh Học

Phân tích mẫu sinh học cho phép xác định thành phần loài và đánh giá sức khỏe của hệ sinh thái. Các mẫu được thu thập từ nhiều vị trí khác nhau trong khu bảo tồn để có cái nhìn tổng quát hơn.

IV. Giải Pháp Quản Lý Đa Dạng Sinh Học Hiệu Quả

Để bảo tồn đa dạng sinh học tại khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén, cần có các giải pháp quản lý hiệu quả. Các chiến lược bảo tồn, tăng cường sự tham gia của cộng đồng và nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường là những yếu tố quan trọng.

4.1. Chiến Lược Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Các chiến lược bảo tồn cần được xây dựng dựa trên cơ sở dữ liệu khoa học và thực tiễn. Việc bảo vệ các loài quý hiếm và phục hồi các hệ sinh thái bị suy thoái là rất cần thiết.

4.2. Tăng Cường Sự Tham Gia của Cộng Đồng

Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong công tác bảo tồn là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu về đa dạng sinh học tại khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén đã chỉ ra nhiều thông tin quan trọng về các loài và hệ sinh thái. Những dữ liệu này không chỉ giúp quản lý khu bảo tồn mà còn có thể áp dụng cho các khu vực khác có điều kiện tương tự.

5.1. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén có nhiều loài động thực vật quý hiếm, trong đó có nhiều loài đặc hữu. Việc bảo tồn những loài này là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học.

5.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu vào Quản Lý

Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách và chiến lược quản lý hiệu quả hơn. Việc áp dụng các biện pháp bảo tồn dựa trên dữ liệu khoa học sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo vệ đa dạng sinh học.

VI. Kết Luận và Tương Lai của Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Đánh giá đa dạng sinh học tại khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén là một nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Tương lai của khu bảo tồn phụ thuộc vào các giải pháp quản lý hiệu quả và sự tham gia tích cực của cộng đồng.

6.1. Tầm Quan Trọng của Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Đánh giá đa dạng sinh học không chỉ giúp bảo tồn các loài mà còn góp phần vào phát triển bền vững. Việc duy trì đa dạng sinh học là cần thiết cho sự phát triển của xã hội và kinh tế.

6.2. Hướng Đi Tương Lai cho Khu Bảo Tồn

Tương lai của khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén cần được xây dựng dựa trên các chiến lược bảo tồn bền vững. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế sẽ giúp khu bảo tồn phát huy tối đa giá trị của mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Cao Bằng sở hữu diện tích tự nhiên 670.342,26 ha, trong đó tiềm năng đất lâm nghiệp chiếm tới 526.970,45 ha (tương đương 78,61% tổng diện tích toàn tỉnh). Nằm tại vị trí nóc nhà phía Tây của tỉnh, Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén được thành lập theo Quyết định số 194/CT ngày 09 tháng 8 năm 1986 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng với tổng diện tích tự nhiên 29.290,3 ha, bao gồm đỉnh núi Phia Oắc cao 1.931 m. Đây là khu vực lưu giữ hệ sinh thái rừng á nhiệt đới trên núi đá vôi và núi đất độc đáo, đóng vai trò xung yếu trong việc điều tiết nguồn nước cho hệ thống sông Nhiên, sông Năng, sông Thể Dục cũng như bảo vệ môi trường trước nguy cơ rửa trôi, xói mòn và biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, trải qua nhiều thập kỷ, đa dạng sinh học tại khu bảo tồn đang đối mặt với sự suy giảm nghiêm trọng về cấu trúc và chất lượng. Dù diện tích đất rừng đặc dụng đạt 10.269 ha với 98,1% là rừng tự nhiên, nhưng phần lớn lại là rừng phục hồi (chiếm 68,5%) và rừng nghèo (chiếm 4,7%), trong khi đất chưa có rừng vẫn chiếm tới 19,6% diện tích tự nhiên. Áp lực dân sinh từ 9.261 nhân khẩu (1.676 hộ gia đình) phân bố tại 39 thôn xóm, cùng tình trạng khai thác khoáng sản kim loại màu tại Tĩnh Túc và săn bắt động vật hoang dã trái phép đã đe dọa trực tiếp các loài nguy cấp. Mục tiêu nghiên cứu tập trung đánh giá hiện trạng tài nguyên thực vật, động vật, phân tích thực trạng công tác quản lý và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học giai đoạn 2018-2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học bảo tồn và khung pháp lý của Công ước Đa dạng sinh học (CBD 1992) cùng Luật Đa dạng sinh học số 20/2008/QH12. Nghiên cứu tiếp cận đa dạng sinh học qua 3 cấp độ căn bản: đa dạng nguồn gen, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái. Đồng thời, tác giả vận dụng hệ thống phân hạng khu bảo tồn của Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên (IUCN 1994) với 6 phân hạng chuẩn mực quốc tế, làm rõ sự khác biệt giữa khu dự trữ thiên nhiên nghiêm ngặt, vườn quốc gia và khu bảo tồn loài - sinh cảnh.

Bên cạnh đó, mô hình Tổng giá trị kinh tế (Total Economic Value - TEV) được tích hợp để nhận diện cấu trúc giá trị của khu bảo tồn. Mô hình này bao quát toàn diện nhóm giá trị sử dụng (sử dụng trực tiếp từ du lịch, dược liệu; sử dụng gián tiếp từ chức năng điều hòa khí hậu, hấp thụ carbon; giá trị lựa chọn trong tương lai) và nhóm giá trị không sử dụng (giá trị kế thừa cho thế hệ sau và giá trị tồn tại nội tại của sinh cảnh). Các khái niệm then chốt như bảo tồn tại chỗ (in-situ), bảo tồn chuyển vị (ex-situ), phân khu chức năng rừng đặc dụng và quy hoạch vùng đệm được hệ thống hóa chặt chẽ theo Nghị định 117/2010/NĐ-CP và Chiến lược quốc gia về Đa dạng sinh học đến năm 2020 theo Quyết định 1250/2012/QĐ-TTg.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa số liệu thứ cấp và sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp bao gồm báo cáo hiện trạng rừng năm 2012 của Phân viện Điều tra quy hoạch rừng Đông Bắc Bộ, số liệu khí tượng thủy văn huyện Nguyên Bình với lượng mưa bình quân 1.592 mm/năm, và niên giám thống kê giai đoạn 2001-2011. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua các đợt khảo sát thực địa sinh thái và điều tra xã hội học.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định bao gồm khảo sát thực địa trên toàn bộ 6 xã và thị trấn trực thuộc khu bảo tồn (Thành Công, Quang Thành, Phan Thanh, Vũ Nông, Hưng Đạo, Tĩnh Túc) với 120 phiếu điều tra phỏng vấn hộ gia đình được chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đại diện cho 1.676 hộ dân trong khu vực. Về thảm thực vật, phương pháp điều tra theo tuyến và lập 30 ô tiêu chuẩn định lượng (diện tích 500 m2 mỗi ô) được phân bổ theo 2 đai độ cao chính: đai núi thấp dưới 700 m và đai núi trung bình từ 700 m đến 1.931 m. Lý do lựa chọn phương pháp phân tầng kết hợp ô tiêu chuẩn và phân tích thống kê đa biến là nhằm phản ánh chính xác tính phân hóa sinh thái phức tạp của địa hình núi cao chia cắt mạnh với độ dốc trung bình 25-30 độ. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý và tổng hợp dữ liệu thực nghiệm được thực hiện xuyên suốt từ năm 2013 đến năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cấu trúc quỹ đất lâm nghiệp tại khu bảo tồn ghi nhận tổng diện tích tự nhiên là 29.290,3 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 25.760,4 ha. Riêng diện tích quy hoạch rừng đặc dụng đạt 10.269 ha với tỷ lệ rừng tự nhiên chiếm 98,1%, rừng trồng chỉ chiếm 1,9%. Đáng chú ý, cấu trúc rừng tự nhiên có sự suy giảm về chất lượng khi rừng phục hồi chiếm tỷ trọng áp đảo với 68,5%, rừng trung bình chiếm 13,5%, rừng nghèo chiếm 4,7%, và diện tích đất chưa có rừng còn lại lên tới 2.013,2 ha (tương đương 19,6% diện tích phân khu).

Thứ hai, trữ lượng tài nguyên rừng đạt mức 436.351 m3 gỗ và 2.454 nghìn cây tre nứa. Rừng tự nhiên đóng góp 428.040 m3 gỗ (chiếm 98,1% tổng trữ lượng toàn vùng), tập trung lớn nhất tại rừng gỗ lá rộng phục hồi với 152.591 m3 và rừng trung bình với 82.369 m3. Ngược lại, diện tích rừng trồng chỉ đóng góp 8.311 m3 gỗ.

Thứ ba, áp lực sinh kế từ cộng đồng địa phương là một rào cản lớn đối với bảo tồn. Tổng dân số trong khu bảo tồn và vùng đệm là 9.261 người với 1.676 hộ, trong đó có tới 1.317 người (280 hộ) sinh sống trực tiếp trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Cơ cấu dân tộc gồm người Dao chiếm 47,2%, Nùng chiếm 20,3%, Kinh chiếm 17,8%, Tày chiếm 13,8% và H'Mông chiếm 0,9%. Hoạt động kinh tế phụ thuộc nặng nề vào nông nghiệp với tỷ trọng trồng trọt chiếm tới 81,1% giá trị sản xuất năm 2010.

Thứ tư, các nguy cơ xâm hại sinh thái diễn biến phức tạp. Hoạt động khai thác khoáng sản chì, kẽm, antimon và mỏ thiếc Tĩnh Túc đã làm bóc mòn tầng phủ thực vật, gia tăng nguy cơ sạt lở đất trong mùa mưa (thời điểm chiếm 85,4% lượng mưa cả năm).

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu được minh họa trực quan thông qua bảng cơ cấu trữ lượng gỗ phân theo xã và biểu đồ tương quan sinh thái giữa đai cao địa hình với sự phân bố thảm thực vật. Các dữ liệu cho thấy sự suy thoái trữ lượng bắt nguồn từ hai nguyên nhân chính: điều kiện tự nhiên khắc nghiệt tại đai cao trên 700 m với nhiệt độ mùa đông có thể hạ xuống âm 2 độ C kèm sương muối, và tác động khai thác lâm sản quá mức từ 280 hộ vùng lõi do thiếu hụt sinh kế thay thế.

Khi so sánh với thực trạng tại Vườn quốc gia Bến Én (nơi có 16.000 ha và phục hồi thành công 2.006 ha rừng tự nhiên) hoặc Vườn quốc gia Cúc Phương (đã thực hiện di dời dân cư vùng lõi từ năm 1987), Khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén bộc lộ sự chậm trễ trong công tác quy hoạch ranh giới và phân định quyền lợi cộng đồng. Tỷ lệ dân cư sống xen kẽ cao kết hợp với 2.013,2 ha đất trống đòi hỏi phải chuyển dịch mô hình quản lý từ bảo vệ nghiêm ngặt đơn thuần sang bảo tồn có sự tham gia của người dân bản địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiện toàn ranh giới và tăng cường thực thi pháp luật lâm nghiệp. Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén phối hợp với Hạt Kiểm lâm huyện Nguyên Bình và Ủy ban nhân dân 6 xã tiến hành cắm mốc ranh giới rõ ràng trên thực địa cho 10.269 ha rừng đặc dụng; thiết lập 06 trạm kiểm soát cố định tại các cửa rừng trọng điểm nhằm giảm 100% các vụ chặt phá và săn bắt động vật hoang dã trái phép giai đoạn 2019-2023.

Thứ hai, đẩy mạnh khoanh nuôi xúc tiến tái sinh và phục hồi rừng tự nhiên. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Cao Bằng phê duyệt dự án lâm nghiệp phục hồi 2.013,2 ha đất chưa có rừng, kết hợp trồng bổ sung các loài cây bản địa như tông dù, dẻ đỏ, thông, sa mộc với mật độ 500-600 cây/ha, phấn đấu nâng độ che phủ rừng của khu bảo tồn lên trên 85% vào năm 2025.

Thứ ba, thực thi chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và giao khoán bảo vệ rừng. Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng ban hành cơ chế giao khoán quản lý bảo vệ rừng đặc dụng cho 1.676 hộ dân vùng lõi và vùng đệm với mức hỗ trợ tối thiểu 400.000 đồng/ha/năm, ưu tiên 280 hộ sinh sống trong phân khu nghiêm ngặt để tạo nguồn thu ổn định giai đoạn 2019-2024.

Thứ tư, chuyển đổi sinh kế bền vững và phát triển du lịch sinh thái. Ủy ban nhân dân huyện Nguyên Bình chủ trì đề án phát triển nông - lâm kết hợp, hỗ trợ đồng bào dân tộc Dao (chiếm 47,2% dân số) và dân tộc Nùng trồng cây đặc sản như chè đắng, quế, hồi; đồng thời quy hoạch khai thác tuyến du lịch sinh thái đèo Colia lên đỉnh Phia Oắc cao 1.931 m gắn với 03 di tích lịch sử cấp tỉnh nhằm tạo việc làm phi nông nghiệp cho ít nhất 500 lao động địa phương đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường: Sở Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Cao Bằng và Ban Quản lý các khu rừng đặc dụng có thể ứng dụng trực tiếp cơ sở dữ liệu về 10.269 ha rừng đặc dụng và khung giải pháp quy hoạch vùng đệm 29.290,3 ha để hoàn thiện chính sách lâm nghiệp địa phương.

Thứ hai, các viện nghiên cứu, trường đại học và học viên chuyên ngành Môi trường, Lâm học, Sinh thái học: Luận văn cung cấp tài liệu tham khảo giá trị về cấu trúc thảm thực vật á nhiệt đới trên núi cao, phương pháp tính toán trữ lượng 436.351 m3 gỗ và quy trình đánh giá sinh thái học thực địa.

Thứ ba, các tổ chức phi chính phủ và quỹ tài trợ bảo tồn quốc tế: Các chuyên gia của IUCN, WWF hoặc các dự án bảo tồn nguồn gen có thể sử dụng dữ liệu nhân khẩu học của 9.261 cư dân cùng các chỉ số áp lực sinh kế để xây dựng dự án hỗ trợ phát triển cộng đồng gắn với bảo tồn loài.

Thứ tư, chính quyền địa phương cấp huyện và xã thuộc vùng đệm: Ủy ban nhân dân huyện Nguyên Bình và ban lãnh đạo 6 xã trực thuộc có thể tham khảo mô hình chuyển đổi cây trồng và định hướng du lịch sinh thái đèo Colia - Phia Oắc để thúc đẩy kinh tế bền vững cho 1.676 hộ dân bản địa.

Câu hỏi thường gặp

Hệ sinh thái rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén có đặc trưng nổi bật nào? Khu bảo tồn mang nét đặc trưng của rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi trung bình và cao trên độ cao từ 700 m đến đỉnh 1.931 m. Nơi đây chứa đựng 436.351 m3 trữ lượng gỗ và là điểm giao thoa giữa các luồng thực vật bản địa nhiệt đới với luồng di cư từ vùng núi Himalaya - Vân Nam.

Thực trạng phân bố dân cư tạo ra áp lực gì đối với công tác bảo vệ rừng? Toàn khu vực có 9.261 nhân khẩu (1.676 hộ gia đình), trong đó 280 hộ sinh sống ngay trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Áp lực sinh kế từ phương thức canh tác nông nghiệp chiếm 81,1% giá trị sản xuất và thói quen thu hái lâm sản làm chậm tiến trình phục hồi của 2.013,2 ha đất chưa có rừng.

Mô hình Tổng giá trị kinh tế (TEV) đóng vai trò gì trong quản lý khu bảo tồn? Mô hình TEV giúp định lượng hóa các giá trị vô hình nhưng thiết yếu như dịch vụ điều tiết nguồn nước đầu nguồn cho 3 dòng sông chính, năng lực hấp thụ carbon và giá trị cảnh quan du lịch sinh thái, làm cơ sở khoa học để thiết lập chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.

Luận văn sử dụng phương pháp nào để thu thập dữ liệu đa dạng sinh học? Tác giả phối hợp khảo sát số liệu thứ cấp quy hoạch trên 29.290,3 ha với điều tra sơ cấp thực địa theo tuyến đai cao từ 300 m đến 1.931 m, thiết lập 30 ô tiêu chuẩn định lượng 500 m2 và phỏng vấn bảng hỏi cấu trúc đối với 120 hộ gia đình bản địa.

Giải pháp then chốt nào giúp cân bằng giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế? Giải pháp trọng tâm là giao khoán bảo vệ 10.269 ha rừng đặc dụng đi kèm chi trả dịch vụ môi trường rừng cho cộng đồng dân tộc bản địa (người Dao chiếm 47,2%), kết hợp phát triển du lịch sinh thái đèo Colia và canh tác cây dược liệu đặc sản dưới tán rừng giai đoạn 2019-2025.

Kết luận

• Xác lập bộ cơ sở dữ liệu khoa học chuẩn xác về 29.290,3 ha diện tích tự nhiên, 10.269 ha đất rừng đặc dụng và 436.351 m3 trữ lượng gỗ tại khu bảo tồn.
• Nhận diện toàn diện thực trạng 98,1% rừng tự nhiên với 68,5% là rừng phục hồi, làm rõ nguyên nhân suy giảm do áp lực sinh kế từ 9.261 nhân khẩu.
• Ứng dụng thành công khung lý thuyết IUCN và mô hình Tổng giá trị kinh tế (TEV) để lượng hóa các giá trị sinh thái xung yếu.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về cơ chế chính sách, kỹ thuật khoanh nuôi 2.013,2 ha đất trống và chuyển đổi sinh kế cộng đồng.
• Khẳng định lộ trình quản trị bền vững giai đoạn 2019-2025 gắn liền giữa bảo tồn nguyên vị với phát triển du lịch sinh thái đèo Colia - Phia Oắc 1.931 m.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn cho Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng trong việc quản lý và phát triển bền vững rừng đặc dụng. Độc giả, nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách hãy tham khảo toàn văn công trình để ứng dụng mô hình bảo tồn gắn với cộng đồng vào thực tiễn quản lý tài nguyên thiên nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Đa dạng sinh học có vai trò vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của toàn thế giới. Đây là nguồn cung cấp lương thực, thực phẩm, dược liệu, vật liệu… Các hệ sinh thái đóng vai trò quan trọng trong điều tiết khí hậu và bảo vệ môi trường, nguồn tài nguyên sinh vật phong phú chứa đựng trong nó đã mang lại những lợi ích trực tiếp cho con người và đóng góp to lớn cho nền kinh tế. Với sự phát triển nhanh chóng của kinh tế - xã hội, sự sử dụng tài nguyên đa dạng sinh học ngày càng gia tăng vàvấn đề quản lý tài nguyên sinh học còn nhiều hạn chế đã làm cho đa dạng sinh học (ĐDSH) bị suy giảm với tốc độ cao và trở nên nghiêm trọng. Nhiều loài động vật và thực vật bị đe dọa, có nguy cơ tuyệt chủng mà nguyên nhân chủ yếu là do con người sử dụng tài nguyên không hợp lý[18].

Do đó, việc đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học làm cơ sở quản lý tài nguyên thiên nhiên và bảo tồn đa dạng sinh học là thực sự cần thiết và cấp bách. Cao Bằng có tổng diện tích tự nhiên 670.342,26 ha, trong đó tiềm năng rừng và đất rừng rất lớn với 526.970,45 ha; chiếm 78,61% tổng diện tích tự nhiên của tỉnh. Theo các tài liệu điều tra hiện có về đa dạng sinh học trên địa bàn tỉnh cho thấy Cao Bằng là tỉnh có tính đa dạng sinh học cao. Tuy nhiên, ĐDSH trên địa bàn tỉnh đã và đang bị suy giảm đáng kể cả về chất lượng và số lượng [35].

Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén thuộc địa phận các xã Thành Công, Quang Thành, Phan Thanh, Vũ Nông, Hưng Đạo và thị trấn Tĩnh Túc, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Khu bảo tồn thiên nhiên này được thành lập theo Quyết định số 194/CT ngày 09 tháng 8 năm 1986 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng về việc Quy định các khu rừng cấm. Nổi tiếng với nhiều cảnh quan thiên nhiên đẹp, nơi đây còn lưu giữ nhiều loài động, thực vật quý, hiếm rất có giá trị về nghiên cứu khoa học, bảo tồn nguồn gen và giáo dục môi trường. Bên cạnh đó, Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén còn được coi như “lá phổi xanh”, là nóc nhà phía Tây của tỉnh Cao Bằng, có tác dụng to lớn trong việc điều hòa khí hậu, hấp thụ các bon, điều tiết nguồn nước, bảo vệ đất đai chống xói mòn, rửa trôi, sạt lở đất, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững trong khu vực.

Tuy nhiên, trong suốt thời gian dài từ năm 1986 cho đến nay, tình trạng chặt phá rừng diễn ra ngày một mạnh hơn, đa dạng sinh học đã và đang bị suy giảm cả 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] về số và chất lượng, nhiều loài động, thực vật quý hiếm, đặc hữu đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Rừng trở nên nghèo về trữ lượng và tổ thành thực vật, khu hệ động vật đã bị xâm hại một cách nghiêm trọng. Các loài thú lớn, các loài động vật đặc hữu ngày một cạn kiệt [2]. Từ thực tế đó tôi đã lựa chọn thực hiện đề tài: “Đánh giá đa dạng sinh học và đề xuất các giải pháp quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng”.

Kết quả của đề tàisẽ cung cấp cơ sở dữ liệu về đa dạng sinh học góp phần quản lý và bảo tồn nguồn tài nguyên sinh vật ở khu vực nghiên cứu. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. Tổng quan về khu bảo tồn thiên nhiên 1. Khái niệm khu bảo tồn thiên nhiên Theo luật đa dạng sinh học số 20/2008/QH12 ngày 13 tháng 11 năm 2008: “Khu bảo tồn thiên nhiên là khu vực địa lý được xác lập ranh giới và phân khu chức năng để bảo tồn đa dạng sinh học” [23].

Định nghĩa của IUCN khẳng định bảo tồn đa dạng sinh học là mục tiêu cơ bản của khu BTTN: “Khu bảo tồn thiên nhiên là một khu vực trên đất liền hoặc trên biển được khoanh vùng để bảo vệ đa dạng sinh học, các tài nguyên thiên nhiên và văn hóa đi kèm, được quản lý bằng các công cụ pháp luật hoặc các hình thức quản lý có hiệu quả khác” [18]. Công ước ĐDSH (1992) xác định các khu BTTN là công cụ hữu hiệu và có vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học “tại chỗ”. Tại điều 8 “Bảo tồn tại chỗ” của Công ước có các mục (a), (b) và (c) qui định rõ các nước tham gia công ước ĐDSH có trách nhiệm thành lập hệ thống khu BTTN, xây dựng các hướng dẫn lựa chọn, thành lập và quản lý các khu BTTN, và quản lý các tài nguyên sinh học bên trong các khu BTTN để đảm bảo bảo tồn và sử dụng bền vững [18]. Hệ thống phân hạng quốc tế khu bảo tồn thiên nhiên theo IUCN Trong quá trình hình thành và phát triển các khu BTTN, ban đầu mỗi quốc gia có cách tiếp cận riêng, không có các tiêu chuẩn hoặc thuật ngữ chung gây trở ngại cho việc chia sẻ các ý tưởng và kinh nghiệm về khu BTTN trong phạm vi khu vực và toàn cầu.

Vì vậy, năm 1933, những nỗ lực đầu tiên nhằm làm rõ các thuật ngữ và phân hạng các khu BTTN đã được ghi nhận. Đến năm 1978, hệ thống phân hạng quốc tế khu BTTN đầu tiên được IUCN xây dựng và công bố gọi là Hệ thống phân hạng 1978. Hệ thống này đã được sử dụng tương đối rộng rãi tại nhiều nước trên thế giới và trong các hoạt động quốc tế. Hệ thống phân hạng 1978 gồm 10 phân hạng như sau [18]: - Khu dự trữ thiên nhiên nghiêm ngặt/nghiên cứu khoa học (Scientific Research/Strict nature reserve); 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Vườn quốc gia (National park); - Khu bảo tồn thắng cảnh tự nhiên (National monument/Natural landmark); - Khu dự trữ tài nguyên thiên nhiên/Bảo tồn đời sống hoang dã (Nature conservation reserve/Managed nature reserve/wildlife sanctuary); - Khu bảo tồn cảnh quan đất liền/cảnh quan biển (Protected landscape/Seascape); - Khu dự trữ tài nguyên (Resource reserve); - Khu dự trữ thiên nhiên/nhân chủng học (Nature biotic area/Anthropological reserve); - Khu quản lý sử dụng đa mục đích (Multiple use management area/Managed resource area); - Khu dự trữ sinh quyển (Biosphere reserve); - Khu di sản thiên nhiên thế giới (World natural heritage site).

Tuy nhiên, ngay sau đó hệ thống phân hạng 1978 đã bộc lộ một số thiếu sót. Hệ thống phân hạng khu BTTN quốc tế của IUCN hiện hành được công bố năm 1994, trên cơ sở cập nhật Hệ thống phân hạng 1978 với 6 phân hạng như sau: - Khu dự trữ thiên nhiên nghiêm ngặt/Khu bảo vệ hoang dã (Strict nature reserve/Wildeness area); - Khu dự trữ thiên nhiên (Strict nature reserve); - Khu bảo vệ hoang dã (Wildeness area); - Vườn quốc gia (National park); - Khu bảo tồn thắng cảnh tự nhiên (National monument/Natural landmark); - Khu bảo tồn loài/Sinh cảnh (Habitat/Species management area); - Khu bảo tồn cảnh quan đất liền/biển (Protected landscape/Seascape); - Khu bảo tồn kết hợp sử dụng bền vững tài nguyên (Managed resource protected area). Mục tiêu quản lý các khu BTTN rất đa dạng, trong đó có các mục tiêu sau: - Nghiên cứu khoa học; - Bảo vệ đời sống hoang dã; - Bảo vệ đa dạng loài và nguồn gen; - Duy trì các dịch vụ môi trường; 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Bảo vệ các đặc điểm tự nhiên và văn hóa; - Du lịch và nghỉ dưỡng; - Giáo dục; - Sử dụng bền vững tài nguyên của hệ sinh thái tự nhiên; - Gìn giữ các bản sắc văn hóa và truyền thống. Khu bảo tồn thiên nhiên trên thế giới và Việt Nam Hiện nay, trên thế giới có hơn 100.000 khu BTTN [5] chiếm 11,7% diện tích đất liền toàn thế giới.

Trong vài thập kỷ qua, các khu BTTN trên thế giới đang có xu hướng tăng cả về số lượng và diện tích. Vườn quốc gia chiếm số lượng và diện tích lớn nhất, tiếp đến là các khu bảo tồn loài và sinh cảnh. Các khu BTTN đóng vai trò chủ chốt trong bảo tồn ĐDSH và đáp ứng các mục tiêu đa dạng của cộng đồng. Tại Việt Nam, trải qua hơn bốn thập kỷ hình thành và phát triển, đến nay hệ thống khu BTTN của nước ta gồm 164 khu rừng đặc dụng (bao gồm 30 vườn quốc gia, 69 khu dự trữ thiên nhiên, 45 khu bảo vệ cảnh quan, 20 khu nghiên cứu thực nghiệm khoa học) và 03 khu bảo tồn biển chứa đựng các hệ sinh thái, cảnh quan đặc trưng với giá trị ĐDSH tiêu biểu cho hệ sinh thái trên cạn, đất ngập nước và trên biển [5].

Từ năm 1962, Chính phủ Việt Nam đã Quyết định thành lập Khu rừng cấm Cúc Phương là khu đầu tiên có chức năng bảo vệ rừng và bảo tồn thiên nhiên và là tiền thân của hệ thống khu BTTN hiện nay. Năm 1965, Ở miền Nam đã quyết định thành lập 10 khu bảo vệ, nhưng trên thực tế thành lập được 7 KBT với diện tích 753. Năm 1977, hai năm sau khi thống nhất đất nước, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 41/QĐ-TTg thành lập thêm 10 khu rừng cấm với tổng diện tích 44. Năm 1986, Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập tiếp 73 khu rừng đặc dụng bao gồm: 2 Vườn quốc gia, 46 khu bảo tồn thiên nhiên và 25 khu rừng văn hoá, lịch sử, với tổng diện tích 769.

Đến nay, cả nước đã thành lập được 164 khu RĐD với tổng diện tích 2.744 ha, chiếm hơn 7,2% diện tích tự nhiên trên đất liền, trong đó có 30 Vườn Quốc gia (1.236 ha), 58 khu dự trữ thiên nhiên (1.959 ha), 11 khu bảo tồn loài-sinh cảnh (38.777 ha), 45 khu bảo vệ cảnh quan (78.129 ha), 20 khu nghiên cứu thực nghiệm khoa học (10. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ngày 26 tháng 5 năm 2010, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 742/QĐ-TTg phê duyệt quy hoạch hệ thống 16 KBTB Việt Nam đến năm 2020, chiếm diện tích 270.271 ha bằng 0,24% diện tích vùng biển Việt Nam. Trong hệ thống KBTB mới chỉ có 05 khu thành lập Ban quản lý, có 06 khu liên quan đến đến RĐD. Các KBTB được phân thành 03 hạng: Vườn quốc gia biển (6 khu), Khu bảo tồn loài và sinh cảnh (5 khu) và Khu dự trữ tài nguyên thiên nhiên thủy sinh (5 khu).

Tại Quyết định số 1479/QĐ-TTg ngày 13 tháng 10 năm 2008, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Quy hoạch hệ thống KBT vùng nước nội địa đến năm 2020 với 45 khu.