Luận văn thạc sĩ hus điều tra đánh giá đa dạng sinh học một số giống cây trồng vật nuôi truyền thống đặc sản của huyện từ liêm và ứng hòa hà nội

Luận văn thạc sĩ HUS điều tra đánh giá đa dạng sinh học các giống cây trồng, vật nuôi truyền thống đặc sản huyện Từ Liêm và Ứng Hòa Hà Nội.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hoài Thư
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lưu Thị Lan Hương
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Sinh Thái Học
• Đề tài: Điều Tra Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Một Số Giống Cây Trồng, Vật Nuôi Truyền Thống, Đặc Sản Của Huyện Từ Liêm Và Ứng Hòa, Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đa dạng sinh học và tầm quan trọng đối với phát triển bền vững
• 1.1.1. Khái niệm về đa dạng sinh học
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Sơ lược đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội huyện Từ Liêm và Ứng Hoà
• 3.2. Huyện Từ Liêm. Điều tra về thành phần các loài vật nuôi, cây trồng tại huyện Từ Liêm và Ứng Hoà, Hà Nội
• 3.3. Huyện Từ Liêm. Các giống cây trồng, vật nuôi truyền thống, đặc sản của huyện Từ Liêm và Ứng Hòa, Hà Nội
• 3.3.1. Giống cây trồng, vật nuôi truyền thống, đặc sản của huyện Từ Liêm
• 3.3.2. Giống cây trồng, vật nuôi truyền thống, đặc sản của huyện Ứng Hòa
• 3.4. Đề xuất các biện pháp bảo vệ và phát triển các giống cây, con truyền thống, đặc sản của Hà Nội
• 3.4.1. Giải pháp về quy hoạch sản xuất
• 3.4.2. Giải pháp về thị trường
• 3.4.3. Giải pháp về xây dựng và hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng
• 3.4.4. Giải pháp về khoa học- công nghệ và khuyến nông
• 3.4.5. Giải pháp về vốn đầu tư cho chuyển dịch cơ cấu
• 3.4.6. Giải pháp đổi mới và hoàn thiện các chính sách
• 3.4.7. Giải pháp về đào tạo nguồn nhân lực
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Cây Trồng và Vật Nuôi Truyền Thống

Đánh giá đa dạng sinh học cây trồng và vật nuôi truyền thống tại huyện Từ Liêm và Ứng Hòa, Hà Nội là một nhiệm vụ quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển bền vững. Đa dạng sinh học không chỉ đảm bảo sự ổn định của hệ sinh thái mà còn góp phần vào phát triển kinh tế và văn hóa địa phương. Việc nghiên cứu này giúp xác định các giống cây trồng và vật nuôi truyền thống, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Khái Niệm Đa Dạng Sinh Học và Tầm Quan Trọng

Đa dạng sinh học bao gồm sự phong phú của các loài sinh vật, hệ sinh thái và di truyền. Tầm quan trọng của nó trong phát triển bền vững không thể phủ nhận, đặc biệt trong nông nghiệp. Đa dạng sinh học giúp tăng cường khả năng chống chịu của cây trồng và vật nuôi trước biến đổi khí hậu.

1.2. Đặc Điểm Địa Lý và Sinh Thái Học Tại Huyện Từ Liêm và Ứng Hòa

Huyện Từ Liêm và Ứng Hòa có đặc điểm địa lý và sinh thái phong phú, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều giống cây trồng và vật nuôi truyền thống. Các yếu tố như khí hậu, đất đai và nguồn nước ảnh hưởng lớn đến sự đa dạng sinh học tại đây.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Mặc dù có nhiều giống cây trồng và vật nuôi truyền thống, nhưng việc bảo tồn đa dạng sinh học đang gặp nhiều thách thức. Sự phát triển nông nghiệp công nghiệp hóa, biến đổi khí hậu và áp lực từ đô thị hóa đang đe dọa đến sự tồn tại của các giống cây trồng và vật nuôi truyền thống.

2.1. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Đa Dạng Sinh Học

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển của cây trồng và vật nuôi. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp.

2.2. Áp Lực Từ Đô Thị Hóa Đến Các Giống Cây Trồng và Vật Nuôi

Đô thị hóa nhanh chóng dẫn đến việc thu hẹp diện tích đất nông nghiệp, làm giảm không gian sống cho các giống cây trồng và vật nuôi truyền thống. Điều này đe dọa đến sự đa dạng sinh học và các giá trị văn hóa truyền thống.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Để đánh giá đa dạng sinh học cây trồng và vật nuôi truyền thống, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phỏng vấn nông dân và phân tích dữ liệu sinh học.

3.1. Phương Pháp Khảo Sát Thực Địa

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin về các giống cây trồng và vật nuôi hiện có. Phương pháp này cho phép đánh giá tình trạng sức khỏe và năng suất của các giống cây trồng và vật nuôi truyền thống.

3.2. Phương Pháp Phỏng Vấn Nông Dân

Phỏng vấn nông dân là một phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về kinh nghiệm và kiến thức của họ về các giống cây trồng và vật nuôi. Điều này giúp hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa và kinh tế của chúng.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy huyện Từ Liêm và Ứng Hòa có nhiều giống cây trồng và vật nuôi truyền thống có giá trị kinh tế cao. Việc bảo tồn và phát triển các giống này không chỉ giúp tăng thu nhập cho nông dân mà còn góp phần bảo tồn văn hóa địa phương.

4.1. Các Giống Cây Trồng và Vật Nuôi Truyền Thống Đặc Sắc

Nghiên cứu đã xác định được nhiều giống cây trồng và vật nuôi truyền thống đặc sắc, như bưởi Diễn, gà ri, và các loại rau đặc sản. Những giống này không chỉ có giá trị kinh tế mà còn mang lại giá trị văn hóa cho cộng đồng.

4.2. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển

Để bảo tồn và phát triển các giống cây trồng và vật nuôi truyền thống, cần có các giải pháp như quy hoạch sản xuất, xây dựng thị trường tiêu thụ và nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của đa dạng sinh học.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Đa Dạng Sinh Học Tại Huyện Từ Liêm và Ứng Hòa

Đánh giá đa dạng sinh học cây trồng và vật nuôi truyền thống tại huyện Từ Liêm và Ứng Hòa là một bước quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển bền vững. Tương lai của đa dạng sinh học tại đây phụ thuộc vào các nỗ lực bảo tồn và phát triển hợp lý.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Đa Dạng Sinh Học Trong Phát Triển Bền Vững

Đa dạng sinh học đóng vai trò quan trọng trong phát triển bền vững, giúp duy trì sự ổn định của hệ sinh thái và cung cấp nguồn thực phẩm an toàn cho cộng đồng.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Đa Dạng Sinh Học

Cần có các chính sách và chương trình hỗ trợ bảo tồn đa dạng sinh học, khuyến khích nông dân duy trì và phát triển các giống cây trồng và vật nuôi truyền thống, từ đó góp phần vào sự phát triển bền vững của huyện Từ Liêm và Ứng Hòa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống nông nghiệp truyền thống tại vùng đồng bằng sông Hồng đang đối mặt với những biến động sâu sắc dưới sức ép của tiến trình công nghiệp hóa và mở rộng không gian đô thị. Tại huyện Từ Liêm, diện tích đất canh tác lúa đã sụt giảm nghiêm trọng từ 4.973 ha vào năm 2001 xuống chỉ còn 2.385 ha vào năm 2006, tương đương mức suy giảm 52,04%. Song song với đó, hơn 100 ha đất nông nghiệp trên địa bàn huyện bị bỏ hoang hoặc nằm xen kẹt trong các dự án quy hoạch xây dựng hạ tầng. Ngược lại, huyện Ứng Hòa là địa bàn thuần nông ở phía Nam Thủ đô với diện tích tự nhiên 186,37 km2, nơi giá trị sản xuất ngành nông nghiệp đạt 905 tỷ đồng vào năm 2009, đóng vai trò vành đai cung ứng lương thực chủ lực cho khu vực nội thành.

Vấn đề cốt lõi mà luận văn giải quyết là sự suy giảm tính đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái nông nghiệp nhân tạo và nguy cơ mai một các nguồn gen cây trồng, vật nuôi bản địa đặc sắc. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm việc điều tra, kiểm kê thành phần loài sinh vật nông nghiệp, phân tích giá trị kinh tế và văn hóa xã hội của các giống đặc sản, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn nguồn gen gắn với định hướng phát triển nông nghiệp sinh thái bền vững. Phạm vi không gian của đề tài được triển khai tập trung tại 16 đơn vị hành chính của huyện Từ Liêm và 29 xã, thị trấn thuộc huyện Ứng Hòa, với các đợt khảo sát thực địa chuyên sâu được tiến hành trong năm 2011.

Ý nghĩa của công trình nghiên cứu thể hiện rõ nét qua việc cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng, hỗ trợ nâng cao giá trị sản xuất bình quân trên một hecta đất nông nghiệp từ mức 57 triệu đồng/ha năm 2000 lên 90 triệu đồng/ha năm 2007, đồng thời thiết lập định hướng bảo tồn hơn 12 nhóm cây trồng có ích cho hệ sinh thái nông nghiệp Thủ đô Hà Nội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của ba khung lý thuyết khoa học chuyên ngành:

• Lý thuyết Đa dạng sinh học theo Công ước Đa dạng Sinh học 1992: Xác định đa dạng sinh học là sự phong phú của mọi sinh vật sống trong các hệ sinh thái, vận hành ở ba cấp độ cơ bản gồm đa dạng di truyền (nguồn gen), đa dạng loài (với ước tính toàn cầu có khoảng 1,7 triệu loài đã được định danh trên tổng số 12,5 triệu loài tiềm năng) và đa dạng hệ sinh thái. Tại Việt Nam, nơi sở hữu hơn 11.400 loài thực vật bậc cao, tính mềm dẻo sinh thái của các hệ thống tự nhiên luôn đóng vai trò duy trì cân bằng vật chất và năng lượng.
• Lý thuyết Hệ sinh thái Nông nghiệp của Gordon Conway (1985): Định vị hệ sinh thái nông nghiệp là hệ thống động do con người chủ động kiểm soát. Khác với hệ sinh thái tự nhiên có chu trình vật chất khép kín, hệ sinh thái nông nghiệp lấy sinh khối ra khỏi hệ thống để phục vụ nhu cầu xã hội, do đó tính ổn định sinh học phụ thuộc chặt chẽ vào mức độ đa dạng loài và phương thức quản lý canh tác.
• Lý thuyết Phát triển Bền vững (Báo cáo Brundtland 1987): Tiếp cận sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại nhưng không làm tổn hại đến các thế hệ tương lai, thông qua việc dung hòa ba trụ cột: tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ tài nguyên môi trường.

Các khái niệm chính được vận dụng xuyên suốt bao gồm: Đa dạng sinh học nông nghiệp, Bảo tồn nguyên vị (in-situ conservation tại các vùng chuyên canh), Bảo tồn ngoại vị (ex-situ conservation tại các vườn ươm hoặc ngân hàng gen), Tính mềm dẻo sinh thái và Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ nguồn thứ cấp giai đoạn 2000 - 2010 của Phòng Nông nghiệp và Phòng Thống kê huyện Từ Liêm, huyện Ứng Hòa, kết hợp dữ liệu sơ cấp thu thập trực tiếp tại thực địa. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 120 hộ nông dân sản xuất nông nghiệp và 30 cán bộ chuyên môn tại 11 xã trọng điểm: Phú Diễn, Tây Tựu, Minh Khai, Đông Ngạc, Xuân Đỉnh (thuộc Từ Liêm); Liên Bạt, Vạn Thái, Phương Tú, Trung Tú, Trầm Lộng, Đồng Tân (thuộc Ứng Hòa). Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp khác nhau.

Phương pháp phân tích kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn (PRA): Sử dụng các công cụ thảo luận nhóm tập trung, phỏng vấn sâu bán cấu trúc để nhận diện tri thức bản địa và lịch sử canh tác giống cổ truyền.
• Phương pháp điều tra thực địa: Tổ chức 2 đợt khảo sát trọng điểm (Đợt 1: tháng 6/2011; Đợt 2: tháng 10 - 11/2011) nhằm quan sát biến động mùa vụ của các loài cây trồng vụ xuân, vụ mùa và vụ đông.
• Phương pháp thống kê mô tả: Xử lý số liệu diện tích, năng suất, sản lượng và giá trị sản xuất trên một đơn vị diện tích, giúp so sánh chính xác mức độ suy giảm hoặc phát triển của từng nhóm giống cây con.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm phản ánh chân thực các quy luật sinh thái học trong điều kiện thực tế của kinh tế hộ nông dân ven đô.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và xử lý thống kê mang lại 4 phát hiện quan trọng:

• Sự biến động sâu sắc về diện tích và cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Từ Liêm: Tính đến năm 2006, tổng diện tích đất nông nghiệp toàn huyện chỉ còn 3.448,59 ha, chiếm 45,8% diện tích tự nhiên. Diện tích trồng lúa giảm mạnh 52,04% (từ 4.973 ha năm 2001 xuống 2.385 ha năm 2006). Ngược lại, diện tích trồng hoa và cây cảnh tăng trưởng 58,47%, từ 809 ha năm 2001 lên 1.282 ha năm 2006, cho thấy xu hướng dịch chuyển rõ nét từ cây lương thực truyền thống sang cây trồng thương mại có giá trị cao.
• Sự phân hóa thành 3 vùng sinh thái - kinh tế rõ nét tại huyện Từ Liêm:
  • Vùng 1 (Đông sông Nhuệ): Chiếm 26,76% diện tích (2.015,97 ha), chịu sức ép đô thị hóa mạnh nhất, tỷ lệ hộ thuần nông chỉ còn 10%, đất nông nghiệp bình quân 575 m2/khẩu.
  • Vùng 2 (Tây Bắc): Chiếm 35,98% diện tích (2.710,36 ha), tập trung 1.850 ha đất nông nghiệp màu mỡ, là vùng lõi của cây ăn quả đặc sản với 352 ha và hoa các loại đạt 4.050 ha tính theo diện tích gieo trồng.
  • Vùng 3 (Tây Nam): Chiếm 37,24% diện tích (2.804,76 ha), tỷ trọng nông nghiệp chiếm gần 60% tổng giá trị sản xuất, đóng vai trò trọng điểm về lúa chất lượng cao và chăn nuôi.
• Hiệu quả kinh tế vượt trội của các giống cây ăn quả đặc sản bản địa: Diện tích cây ăn quả tại Từ Liêm đạt 517 ha năm 2006 (trong đó cây trồng tập trung là 320 ha). Các giống bưởi Diễn (tại Phú Diễn), cam Canh (tại Xuân Phương, Vân Canh) và hồng xiêm Xuân Đỉnh mang lại nguồn thu nhập từ 100 đến 150 triệu đồng/ha/năm, đưa giá trị sản xuất bình quân trên 1 ha đất nông nghiệp của huyện tăng từ 57 triệu đồng (năm 2000) lên 90 triệu đồng (năm 2007), tương đương mức tăng 57,89%.
• Tiềm năng từ mô hình sinh thái đa canh lúa - cá - vịt tại huyện Ứng Hòa: Địa hình vùng đồng chiêm trũng giữa sông Đáy và sông Nhuệ tạo điều kiện hình thành các vùng chuyển đổi quy mô lớn. Mô hình nuôi trồng thủy sản kết hợp đạt năng suất bình quân 6,2 - 6,5 tấn cá/ha/năm, tạo mức thu nhập 75 - 85 triệu đồng/ha/năm (cao gấp 2,5 đến 3 lần so với độc canh lúa). Quy hoạch 12 điểm với 635 ha trồng rau an toàn ven sông Đáy bước đầu phát huy hiệu quả cung ứng thực phẩm sạch cho Hà Nội.

Chỉ tiêu sinh thái - kinh tế	Vùng 1 (Đông sông Nhuệ)	Vùng 2 (Tây Bắc Từ Liêm)	Vùng 3 (Tây Nam Từ Liêm)	Huyện Ứng Hòa (Vùng trũng)
Tỷ lệ diện tích tự nhiên	26,76% (2.015,97 ha)	35,98% (2.710,36 ha)	37,24% (2.804,76 ha)	186,37 km2 (Toàn huyện)
Tỷ trọng nông nghiệp trong GTSX	10% - 20%	> 70%	Gần 60%	Chủ đạo (> 80%)
Sản phẩm nông nghiệp chủ lực	Đất xen kẹt, hoa kiểng, hồng xiêm	Cam Canh, bưởi Diễn, rau cao cấp, hoa	Lúa đặc sản, lợn thịt, gia cầm, cá	Lúa chất lượng cao, rau an toàn, thủy sản
Giá trị sản xuất/ha canh tác	Đạt mức trung bình	90 - 150 triệu đồng/ha	60 - 80 triệu đồng/ha	75 - 85 triệu đồng/ha (thủy sản)

BIẾN ĐỘNG DIỆN TÍCH CANH TÁC CÁC CÂY TRỒNG CHÍNH TẠI TỪ LIÊM (2001 - 2006)
Đơn vị: Hecta (ha)

                     Năm 2001                                  Năm 2006

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự thay đổi cơ cấu đa dạng sinh học tại Từ Liêm là do quy hoạch phát triển đô thị về phía Tây của Thủ đô, khiến hệ thống thủy nông nội đồng bị chia cắt và nguồn nước tưới từ sông Nhuệ, sông Tô Lịch bị ô nhiễm cục bộ. Điều này buộc người dân phải chuyển hướng canh tác từ các cây trồng truyền thống tiêu thụ nhiều nước sang các loài hoa ngắn ngày trong nhà lưới (như tại Tây Tựu) hoặc duy trì vườn cây ăn quả lưu niên có giá trị cao.

Khi so sánh với các nghiên cứu nông nghiệp ven đô tại các vùng châu thổ Đông Nam Á, kết quả này hoàn toàn nhất quán với quy luật tập trung hóa giá trị nông sản trên quỹ đất hẹp. Đa dạng loài hoang dã (chim, cá đồng, côn trùng có ích) suy giảm rõ rệt do việc lạm dụng hóa chất bảo vệ thực vật trước đây, song tính đa dạng của các giống cây trồng kinh tế nhập nội lại gia tăng nhanh chóng. Sự đối chiếu giữa Từ Liêm và Ứng Hòa khẳng định rằng: trong khi Từ Liêm phù hợp với mô hình nông nghiệp đô thị sinh thái kết hợp du lịch dịch vụ, thì Ứng Hòa là địa bàn lý tưởng để duy trì nền nông nghiệp sinh thái tuần hoàn, bảo tồn các hệ thống đất ngập nước nội địa gắn với chuỗi giá trị lúa - cá - gia cầm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học và tiềm năng kinh tế sinh thái, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Quy hoạch phân vùng sản xuất nông nghiệp sinh thái chuyên canh:
  • Hành động: Rà soát và khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 320 ha diện tích cây ăn quả tập trung tại Minh Khai, Phú Diễn, Xuân Phương (Từ Liêm) và 635 ha vùng sản xuất rau an toàn tập trung tại 12 điểm ven sông Đáy (Ứng Hòa).
  • Chỉ tiêu: Chấm dứt tình trạng đất nông nghiệp bỏ hoang, duy trì tỷ lệ phủ xanh nông nghiệp sinh thái đạt trên 35% diện tích tự nhiên còn lại của vùng nông thôn.
  • Thời gian & Chủ thể: Giai đoạn 2012 - 2015, do UBND thành phố Hà Nội, Sở Quy hoạch - Kiến trúc phối hợp với UBND huyện Từ Liêm và Ứng Hòa thực hiện.
• Ứng dụng khoa học công nghệ chọn tạo và phục tráng giống bản địa:
  • Hành động: Xây dựng quy trình nhân giống vô tính sạch bệnh, bình tuyển cây đầu dòng đối với giống bưởi Diễn thuần chủng, cam Canh và hồng xiêm Xuân Đỉnh; áp dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm và phòng trừ dịch hại tổng hợp (IPM).
  • Chỉ tiêu: Giảm 80% nguy cơ thoái hóa giống bản địa, nâng tỷ lệ đồng đều chất lượng quả đạt trên 85% tiêu chuẩn hàng hóa.
  • Thời gian & Chủ thể: Hoàn thành trong 24 tháng (2012 - 2014), do Viện Nghiên cứu Rau quả phối hợp Trung tâm Khuyến nông Hà Nội triển khai.
• Xây dựng chuỗi giá trị và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ:
  • Hành động: Tiến hành đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý và dán tem mã QR truy xuất nguồn gốc cho các đặc sản: bưởi Diễn, cam Canh, bánh mứt kẹo Xuân Đỉnh, vịt cỏ Vân Đình.
  • Chỉ tiêu: Tăng giá trị gia tăng và giá bán nông sản lên từ 25% đến 30%, kết nối 100% sản phẩm đặc sản vào hệ thống phân phối siêu thị nội đô.
  • Thời gian & Chủ thể: Giai đoạn 2013 - 2015, do Sở Khoa học & Công nghệ Hà Nội, Phòng Kinh tế huyện và các Hợp tác xã Nông nghiệp đồng thực hiện.
• Đổi mới chính sách tín dụng và đào tạo nguồn nhân lực sinh thái:
  • Hành động: Thiết lập cơ chế hỗ trợ vốn vay ưu đãi với hạn mức từ 100 đến 150 triệu đồng/hộ gia đình để đầu tư nhà lưới, hệ thống xử lý nước thải chăn nuôi; tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng canh tác nông nghiệp sinh thái kết hợp du lịch trải nghiệm cho nông dân.
  • Chỉ tiêu: Tiếp cận 90% số hộ tại các vùng quy hoạch chuyên canh, đào tạo tối thiểu 1.500 lượt nông dân đạt chứng chỉ thực hành nông nghiệp an toàn.
  • Thời gian & Chủ thể: Triển khai liên tục từ 2012 đến 2020, do Ngân hàng Chính sách Xã hội, Hội Nông dân thành phố và chính quyền cấp xã điều hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Lãnh đạo và chuyên viên thuộc Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn Hà Nội, Chi cục Trồng trọt & Bảo vệ Thực vật, Phòng Kinh tế huyện Từ Liêm và Ứng Hòa có thể khai thác hệ thống dữ liệu thực chứng để xây dựng các đề án quy hoạch phân vùng nông nghiệp sinh thái đô thị và chính sách bảo tồn nguồn gen quý.
• Các nhà khoa học, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Sinh thái học, Nông nghiệp học, Quản lý tài nguyên và Môi trường có thể ứng dụng khung lý thuyết hệ sinh thái nông nghiệp và bộ công cụ phương pháp PRA để triển khai các nghiên cứu điều tra đánh giá đa dạng sinh học tại các vùng sinh cảnh ven đô khác.
• Ban giám đốc Hợp tác xã và chủ trang trại nông nghiệp: Những người trực tiếp tổ chức sản xuất tại các địa phương có thể vận dụng quy trình canh tác bưởi Diễn, cam Canh hoặc mô hình đa canh sinh thái lúa - cá - vịt để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất, nâng cao thu nhập từ 75 - 85 triệu đồng/ha lên trên 120 triệu đồng/ha.
• Giảng viên và sinh viên các trường đại học: Giảng viên, sinh viên khối ngành Sinh học, Nông - Lâm, Khoa học Môi trường tại Đại học Khoa học Tự nhiên, Học viện Nông nghiệp Việt Nam sử dụng tài liệu làm bài giảng mẫu, case study điển hình về sự tương tác giữa quá trình đô thị hóa và động thái đa dạng sinh học nông nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Đô thị hóa tác động tiêu cực nhất đến đa dạng sinh học nông nghiệp tại Từ Liêm ở khía cạnh nào?

Đô thị hóa làm suy giảm 52,04% diện tích đất trồng lúa từ 4.973 ha năm 2001 xuống 2.385 ha năm 2006, đồng thời thu hẹp mặt nước nuôi thủy sản từ 240 ha xuống 132 ha. Tình trạng nước thải công nghiệp chưa qua xử lý triệt để xả vào sông Nhuệ làm suy giảm các loài thủy sinh tự nhiên và chia cắt hệ thống sinh thái đồng ruộng truyền thống.

Mô hình kinh tế kết hợp lúa - cá - vịt tại huyện Ứng Hòa mang lại giá trị sinh thái và kinh tế cụ thể ra sao?

Mô hình lúa - cá - vịt tạo vòng tuần hoàn dinh dưỡng khép kín: chất thải của vịt và cá làm giàu mùn cho đất lúa, vịt ăn sâu bọ giúp giảm thiểu 70% việc sử dụng thuốc trừ sâu hóa học. Về kinh tế, mô hình mang lại năng suất thủy sản 6,2 - 6,5 tấn/ha/năm, cho thu nhập 75 - 85 triệu đồng/ha/năm, cao gấp 2,5 đến 3 lần so với độc canh lúa.

Những giống cây trồng bản địa nào tại huyện Từ Liêm được xếp vào diện ưu tiên bảo tồn nguồn gen nghiêm ngặt nhất?

Ba giống đặc sản chủ lực gồm bưởi Diễn (tập trung tại xã Phú Diễn), cam Canh (tại Minh Khai, Xuân Phương) và hồng xiêm Xuân Đỉnh. Đây là những nguồn gen thực vật bản địa có giá trị thương phẩm cao, khả năng thích nghi thổ nhưỡng vượt trội và giúp nâng giá trị sản xuất đất nông nghiệp toàn huyện đạt mức 90 triệu đồng/ha vào năm 2007.

Phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn (PRA) đã hỗ trợ thu thập dữ liệu nghiên cứu như thế nào?

Phương pháp PRA cho phép nhóm nghiên cứu tiếp cận trực tiếp 120 hộ dân tại 11 xã điểm thông qua thảo luận nhóm và lập sơ đồ không gian sinh thái nông thôn. Phương pháp này giúp ghi nhận chính xác kinh nghiệm canh tác cổ truyền, lịch sử phân bố giống và những biến động diện tích gieo trồng mà các tài liệu thống kê thứ cấp chưa lượng hóa đầy đủ.

Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn giữa phát triển đô thị hóa và bảo tồn các vùng cây ăn quả đặc sản tại vùng ven đô?

Cần thực hiện giải pháp quy hoạch cứng các vùng bảo tồn nguyên vị đối với 320 ha cây ăn quả tập trung, gắn chứng nhận chỉ dẫn địa lý và phát triển mô hình nông nghiệp sinh thái kết hợp du lịch trải nghiệm. Việc nâng cao giá trị kinh tế trên mỗi hecta đất canh tác sẽ tạo động lực kinh tế bền vững để người nông dân giữ đất nông nghiệp.

Kết luận

• Xây dựng bức tranh toàn diện về hiện trạng đa dạng sinh học nông nghiệp tại hai địa bàn đại diện của Hà Nội, ghi nhận hơn 12 nhóm cây trồng có ích và nhiều nguồn gen vật nuôi bản địa đặc sắc.
• Lượng hóa quy luật sụt giảm 52,04% diện tích đất lúa tại Từ Liêm trước làn sóng đô thị hóa, đồng thời chứng minh sự chuyển dịch tất yếu sang 1.282 ha hoa cây cảnh và cây ăn quả đặc sản có giá trị cao.
• Khẳng định hiệu quả kinh tế vượt trội của mô hình đa canh sinh thái lúa - cá - vịt tại Ứng Hòa với năng suất thủy sản đạt 6,2 - 6,5 tấn/ha/năm, mang lại thu nhập cao gấp 2,5 đến 3 lần canh tác lúa truyền thống.
• Xác lập luận cứ khoa học cho tính cấp thiết của việc bảo tồn nguyên vị các giống đặc sản quý như bưởi Diễn, cam Canh, hồng xiêm Xuân Đỉnh trước nguy cơ ô nhiễm môi trường và suy thoái giống.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về quy hoạch không gian, chuyển giao khoa học công nghệ, bảo hộ thương hiệu và hỗ trợ vốn vay ưu đãi giai đoạn 2012 - 2020.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp cơ sở khoa học thực chứng vững chắc cho chiến lược phát triển nông nghiệp sinh thái bền vững ven đô, dung hòa giữa tốc độ đô thị hóa nhanh và mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học. Các cơ quan quản lý và địa phương cần khẩn trương đưa các khuyến nghị quy hoạch và giải pháp khoa học công nghệ của công trình vào kế hoạch hành động giai đoạn tới để bảo vệ và phát huy tối đa giá trị tài nguyên nông nghiệp Thủ đô.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Đa dạng loài luôn là yếu tố quyết định tính ổn định của các hệ sinh thái tự nhiên. Bởi vì nó đảm bảo cho khống chế sinh học và cân bằng số lƣợng cá thể giữa các loài đƣợc thiết lập trong các hệ sinh thái. Ngày nay, các công trình nghiên cứu khoa học đều khẳng định vai trò và ý nghĩa của đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái nông nghiệp, nó góp phần đặc biệt quan trọng trong phát triển nông nghiệp bền vững. Đa dạng sinh học trong hệ sinh thái nông nghiệp không những chỉ làm cho hệ sinh thái trở lên “mềm dẻo” hơn, trƣớc những biến động của môi trƣờng (thời tiết, khí hậu, đất LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đai và sâu bệnh), mà còn làm cho sản xuất nông nghiệp trở lên có hiệu quả hơn, bền vững hơn về kinh tế và xã hội.

Tuy nhiên trong quá trình phát triển nông nghiệp chuyên canh, thâm canh theo hƣớng công nghiệp hoá, đã dần làm mất đi tính đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái nông nghiệp. Cũng nhƣ các hệ sinh thái tự nhiên, đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái nông nghiệp cũng bao gồm đa dạng loài. Trong hệ sinh thái nông nghiệp, con ngƣời chủ động đƣa vào sản xuất một số loài cây trồng và vật nuôi đã đƣợc thuần hoá. Do đó hệ sinh thái nông nghiệp thƣờng kém đa dạng sinh học hơn rất nhiều so với các hệ sinh thái tự nhiên.

Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể nâng cao tính đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái “nhân tạo” này. Một trong những chiến lƣợc của phát triển nông nghiệp bền vững hiện nay là bảo vệ, duy trì và nâng cao tính đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái nông nghiệp. Từ Liêm và Ứng Hòa là hai huyện ngoại thành của thành phố Hà Nội, nông nghiệp mặc dù chiếm tỷ lệ khiêm tốn trong cơ cấu kinh tế, nhƣng đƣợc xác định là ngành có vị trí quan trọng trong phát triển kinh tế và sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Vai trò quan trọng của nông nghiệp ở hai huyện này không chỉ đƣợc thể hiện ở chỗ đáp ứng khối lƣợng đáng kể nhu cầu về lƣơng thực, thực phẩm cho ngƣời dân, mà còn có ý nghĩa to lớn trong việc mang lại những giá trị tinh thần độc đáo, làm giàu cho nét đẹp truyền thống văn hoá của cƣ dân nơi đây.

Xuất phát từ tình hình thực tế và những đòi hỏi bức thiết nêu trên, tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu: "Điều tra đánh giá về đa dạng sinh học một số giống cây trồng, vật nuôi truyền thống, đặc sản của huyện Từ Liêm và Ứng Hòa, thành phố Hà Nội" làm luận văn tốt nghiệp với mục tiêu: - Bƣớc đầu xây dựng đƣợc hệ thống đa dạng sinh học các cây trồng, vật nuôi của huyện Từ Liêm và huyện Ứng Hòa. - Phân tích giá trị kinh tế và giá trị văn hóa xã hội của một số giống cây trồng, vật nuôi truyền thống, đặc sản của huyện Từ Liêm và Ứng Hòa. - Đề xuất một số giải pháp kinh tế chủ yếu để bảo tồn và phát triển một số giống cây trồng vật nuôi nói riêng và kinh tế nông nghiệp huyện Từ Liêm và Ứng Hòa nói chung theo hƣớng nông nghiệp sinh thái. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đa dạng sinh học và tầm quan trọng đối với phát triển bền vững 1. Khái niệm về đa dạng sinh học Theo Công ƣớc Đa dạng sinh học, khái niệm "Đa dạng sinh học" (biodiversity) có nghĩa là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi, bao gồm: các hệ sinh thái trên cạn, trong đại dƣơng và các hệ sinh thái thuỷ vực khác, cũng nhƣ các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần. Thuật ngữ này bao hàm sự khác nhau trong một loài, giữa các loài và giữa các hệ sinh thái.

Thuật ngữ "đa dạng sinh học" lần đầu tiên đƣợc Norse and McManus (1980) định nghĩa, bao hàm hai khái niệm có liên quan với nhau là: đa dạng di truyền (tính đa dạng về mặt di truyền trong một loài) và đa dạng sinh thái (số lƣợng các loài trong một quần xã sinh vật). Hiện nay có ít nhất 25 định nghĩa nữa cho thuật ngữ “đa dạng sinh học”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Còn rất nhiều các định nghĩa và quan điểm khác về ĐDSH. Tuy nhiên, tựu chung lại, ĐDSH đƣợc hiểu là sự phong phú về sự sống trên trái đất của hàng triệu loài thực vật, động vật, vi sinh vật cùng nguồn gen của chúng và các HST mà chúng là thành viên.

Đa dạng di truyền Đa dạng di truyền là tất cả các gen di truyền khác nhau của tất cả các cá thể thực vật, động vật, nấm, và vi sinh vật. Đa dạng di truyền tồn tại trong một loài và giữa các loài khác nhau. Đa dạng di truyền là sự đa dạng về thành phần gen giữa các cá thể trong cùng một loài và giữa các loài khác nhau; là sự đa dạng về gen có thể di truyền đƣợc trong một quần thể hoặc giữa các quần thể. Đa dạng di truyền là biểu hiện sự đa dạng của các biến dị có thể di truyền trong một loài, một quần xã hoặc giữa các loài, các quần xã.

Xét cho cùng, đa dạng di truyền chính là sự biến dị của sự tổ hợp trình tự của bốn cặp bazơ cơ bản, thành phần của axit nucleic, tạo thành mã di truyền. Một biến dị gen xuất hiện ở một cá thể do đột biến gen hoặc nhiễm sắc thể, ở các sinh vật sinh sản hữu tính có thể đƣợc nhân rộng trong quần thể nhờ tái tổ hợp. Ngƣời ta ƣớc tính rằng, số lƣợng các tổ hợp có thể giữa các dạng khác nhau của các trình tự gen ở ngƣời cũng nhƣ ở ruồi giấm đều lớn hơn số lƣợng các nguyên tử trong vũ trụ. Các dạng khác của đa dạng di truyền có thể đƣợc xác định tại mọi cấp độ tổ chức, bao gồm cả số lƣợng ADN trong mỗi tế bào, cũng nhƣ số lƣợng và cấu trúc nhiễm sắc thể.

Tập hợp các biến dị gen trong một quần thể giao phối cùng loài có đƣợc nhờ chọn lọc. Mức độ sống sót của các biến dị khác nhau dẫn đến tần suất khác nhau của các gen trong tập hợp gen. Điều này cũng tƣơng tự trong tiến hoá của quần thể. Nhƣ vậy, tầm quan trọng của biến dị gen là rất rõ ràng: nó tạo ra sự thay đổi tiến hoá tự nhiên cũng nhƣ chọn lọc nhân tạo.

Chỉ một phần nhỏ (thƣờng nhỏ hơn 1%) vật chất di truyền của các sinh vật bậc cao là đƣợc biểu hiện ra ngoài thành các tính trạng kiểu hình hoặc chức năng của sinh vật; vai trò của những ADN còn lại và tầm quan trọng của các biến di gen của nó vẫn chƣa đƣợc làm rõ. Ƣớc tính cứ 109 gen khác nhau phân bố trên sinh giới thì có 1 gen không có đóng góp đối với toàn bộ đa dạng di truyền. Đặc biệt, những gen kiểm soát quá trình sinh hóa cơ bản, đƣợc duy trì bền vững ở các đơn vị phân loại khác nhau và thƣờng ít có biến dị, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mặc dù những biến dị này nếu có sẽ ảnh hƣởng nhiều đến tính đa dạng của sinh vật. Đối với các gen duy trì sự tồn tại của các gen khác cũng tƣơng tự nhƣ vậy.

Hơn nữa, một số lớn các biến dị phân tử trong hệ thống miễn dịch của động vật có vú đƣợc quy định bởi một số lƣợng nhỏ các gen di truyền. Đa dạng loài Đa dạng loài là số lƣợng và sự đa dạng của các loài đƣợc tìm thấy tại một khu vực nhất định tại một vùng nào đó. Đa dạng loài là tất cả sự khác biệt trong một hay nhiều quần thể của một loài cũng nhƣ đối với quần thể của các loài khác nhau. Có lẽ do thế giới sự sống chủ yếu đƣợc xem xét ở khía cạnh các loài, nên thuật ngữ "đa dạng sinh học" thƣờng đƣợc dùng nhƣ một từ đồng nghĩa của "đa dạng loài", đặc biệt là "sự phong phú về loài", thuật ngữ dùng để chỉ số lƣợng loài trong một vùng hoặc một nơi cƣ trú.

Đa dạng sinh học toàn cầu thƣờng đƣợc hiểu là số lƣợng các loài thuộc các nhóm phân loại khác nhau trên toàn cầu. Ƣớc tính đến thời điểm này đã có khoảng 1,7 triệu loài đã đƣợc xác định; còn tổng số loài tồn tại trên trái đất vào khoảng 5 triệu đến gần 100 triệu. Theo nhƣ ƣớc tính của công tác bảo tồn, có khoảng 12,5 triệu loài trên trái đất. Nếu xét trên khái niệm số lƣợng loài đơn thuần, thì sự sống trên trái đất chủ yếu bao gồm côn trùng và vi sinh vật.

Hơn nữa, số lƣợng các loài chỉ đơn thuần cho biết một phần về đa dạng sinh học, ẩn chứa trong thuật ngữ này là khái niệm về mức độ hoặc quy mô của sự đa dạng; tức là những sinh vật có sự khác biệt rõ rệt về một số đặc điểm đặc thù sẽ có vai trò quan trọng đối với đa dạng sinh học hơn nhiều so với những sinh vật giống nhau. Tầm quan trọng về mặt sinh thái học của một loài có thể có ảnh hƣởng trực tiếp đến cấu trúc quần xã, và do đó đến đa dạng sinh học. Ví dụ, một loài cây của rừng mƣa nhiệt đới là nơi cƣ trú của một hệ động vật không xƣơng sống bản địa với một trăm loài, hiển nhiên đóng góp đối với việc duy trì đa dạng sinh học toàn cầu là lớn hơn so với một thực vật núi cao châu Âu không có một loài sinh vật nào phụ thuộc vào. Đa dạng hệ sinh thái Đa dạng hệ sinh thái là tất cả mọi sinh cảnh, mọi quần xã sinh vật và mọi quá trình sinh thái khác nhau, cũng nhƣ sự biến đổi trong từng hệ sinh thái.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đánh giá định lƣợng về tính đa dạng ở mức quần xã, nơi cƣ trú hoặc hệ sinh thái còn nhiều khó khăn. Trong khi có thể định nghĩa về nguyên tắc thế nào là đa dạng di truyền và đa dạng loài, từ đó xây dựng các phƣơng pháp đánh giá khác nhau, thì không có một định nghĩa và phân loại thống nhất nào về đa dạng hệ sinh thái ở mức toàn cầu, và trên thực tế khó đánh giá đƣợc đa dạng hệ sinh thái ở các cấp độ khác ngoài cấp khu vực và vùng, và cũng thƣờng chỉ xem xét đối với thảm thực vật.