MỞ ĐẦU Đa dạng loài luôn là yếu tố quyết định tính ổn định của các hệ sinh thái tự nhiên. Bởi vì nó đảm bảo cho khống chế sinh học và cân bằng số lƣợng cá thể giữa các loài đƣợc thiết lập trong các hệ sinh thái. Ngày nay, các công trình nghiên cứu khoa học đều khẳng định vai trò và ý nghĩa của đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái nông nghiệp, nó góp phần đặc biệt quan trọng trong phát triển nông nghiệp bền vững. Đa dạng sinh học trong hệ sinh thái nông nghiệp không những chỉ làm cho hệ sinh thái trở lên “mềm dẻo” hơn, trƣớc những biến động của môi trƣờng (thời tiết, khí hậu, đất LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đai và sâu bệnh), mà còn làm cho sản xuất nông nghiệp trở lên có hiệu quả hơn, bền vững hơn về kinh tế và xã hội.
Tuy nhiên trong quá trình phát triển nông nghiệp chuyên canh, thâm canh theo hƣớng công nghiệp hoá, đã dần làm mất đi tính đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái nông nghiệp. Cũng nhƣ các hệ sinh thái tự nhiên, đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái nông nghiệp cũng bao gồm đa dạng loài. Trong hệ sinh thái nông nghiệp, con ngƣời chủ động đƣa vào sản xuất một số loài cây trồng và vật nuôi đã đƣợc thuần hoá. Do đó hệ sinh thái nông nghiệp thƣờng kém đa dạng sinh học hơn rất nhiều so với các hệ sinh thái tự nhiên.
Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể nâng cao tính đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái “nhân tạo” này. Một trong những chiến lƣợc của phát triển nông nghiệp bền vững hiện nay là bảo vệ, duy trì và nâng cao tính đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái nông nghiệp. Từ Liêm và Ứng Hòa là hai huyện ngoại thành của thành phố Hà Nội, nông nghiệp mặc dù chiếm tỷ lệ khiêm tốn trong cơ cấu kinh tế, nhƣng đƣợc xác định là ngành có vị trí quan trọng trong phát triển kinh tế và sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Vai trò quan trọng của nông nghiệp ở hai huyện này không chỉ đƣợc thể hiện ở chỗ đáp ứng khối lƣợng đáng kể nhu cầu về lƣơng thực, thực phẩm cho ngƣời dân, mà còn có ý nghĩa to lớn trong việc mang lại những giá trị tinh thần độc đáo, làm giàu cho nét đẹp truyền thống văn hoá của cƣ dân nơi đây.
Xuất phát từ tình hình thực tế và những đòi hỏi bức thiết nêu trên, tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu: "Điều tra đánh giá về đa dạng sinh học một số giống cây trồng, vật nuôi truyền thống, đặc sản của huyện Từ Liêm và Ứng Hòa, thành phố Hà Nội" làm luận văn tốt nghiệp với mục tiêu: - Bƣớc đầu xây dựng đƣợc hệ thống đa dạng sinh học các cây trồng, vật nuôi của huyện Từ Liêm và huyện Ứng Hòa. - Phân tích giá trị kinh tế và giá trị văn hóa xã hội của một số giống cây trồng, vật nuôi truyền thống, đặc sản của huyện Từ Liêm và Ứng Hòa. - Đề xuất một số giải pháp kinh tế chủ yếu để bảo tồn và phát triển một số giống cây trồng vật nuôi nói riêng và kinh tế nông nghiệp huyện Từ Liêm và Ứng Hòa nói chung theo hƣớng nông nghiệp sinh thái. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đa dạng sinh học và tầm quan trọng đối với phát triển bền vững 1. Khái niệm về đa dạng sinh học Theo Công ƣớc Đa dạng sinh học, khái niệm "Đa dạng sinh học" (biodiversity) có nghĩa là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi, bao gồm: các hệ sinh thái trên cạn, trong đại dƣơng và các hệ sinh thái thuỷ vực khác, cũng nhƣ các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần. Thuật ngữ này bao hàm sự khác nhau trong một loài, giữa các loài và giữa các hệ sinh thái.
Thuật ngữ "đa dạng sinh học" lần đầu tiên đƣợc Norse and McManus (1980) định nghĩa, bao hàm hai khái niệm có liên quan với nhau là: đa dạng di truyền (tính đa dạng về mặt di truyền trong một loài) và đa dạng sinh thái (số lƣợng các loài trong một quần xã sinh vật). Hiện nay có ít nhất 25 định nghĩa nữa cho thuật ngữ “đa dạng sinh học”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Còn rất nhiều các định nghĩa và quan điểm khác về ĐDSH. Tuy nhiên, tựu chung lại, ĐDSH đƣợc hiểu là sự phong phú về sự sống trên trái đất của hàng triệu loài thực vật, động vật, vi sinh vật cùng nguồn gen của chúng và các HST mà chúng là thành viên.
Đa dạng di truyền Đa dạng di truyền là tất cả các gen di truyền khác nhau của tất cả các cá thể thực vật, động vật, nấm, và vi sinh vật. Đa dạng di truyền tồn tại trong một loài và giữa các loài khác nhau. Đa dạng di truyền là sự đa dạng về thành phần gen giữa các cá thể trong cùng một loài và giữa các loài khác nhau; là sự đa dạng về gen có thể di truyền đƣợc trong một quần thể hoặc giữa các quần thể. Đa dạng di truyền là biểu hiện sự đa dạng của các biến dị có thể di truyền trong một loài, một quần xã hoặc giữa các loài, các quần xã.
Xét cho cùng, đa dạng di truyền chính là sự biến dị của sự tổ hợp trình tự của bốn cặp bazơ cơ bản, thành phần của axit nucleic, tạo thành mã di truyền. Một biến dị gen xuất hiện ở một cá thể do đột biến gen hoặc nhiễm sắc thể, ở các sinh vật sinh sản hữu tính có thể đƣợc nhân rộng trong quần thể nhờ tái tổ hợp. Ngƣời ta ƣớc tính rằng, số lƣợng các tổ hợp có thể giữa các dạng khác nhau của các trình tự gen ở ngƣời cũng nhƣ ở ruồi giấm đều lớn hơn số lƣợng các nguyên tử trong vũ trụ. Các dạng khác của đa dạng di truyền có thể đƣợc xác định tại mọi cấp độ tổ chức, bao gồm cả số lƣợng ADN trong mỗi tế bào, cũng nhƣ số lƣợng và cấu trúc nhiễm sắc thể.
Tập hợp các biến dị gen trong một quần thể giao phối cùng loài có đƣợc nhờ chọn lọc. Mức độ sống sót của các biến dị khác nhau dẫn đến tần suất khác nhau của các gen trong tập hợp gen. Điều này cũng tƣơng tự trong tiến hoá của quần thể. Nhƣ vậy, tầm quan trọng của biến dị gen là rất rõ ràng: nó tạo ra sự thay đổi tiến hoá tự nhiên cũng nhƣ chọn lọc nhân tạo.
Chỉ một phần nhỏ (thƣờng nhỏ hơn 1%) vật chất di truyền của các sinh vật bậc cao là đƣợc biểu hiện ra ngoài thành các tính trạng kiểu hình hoặc chức năng của sinh vật; vai trò của những ADN còn lại và tầm quan trọng của các biến di gen của nó vẫn chƣa đƣợc làm rõ. Ƣớc tính cứ 109 gen khác nhau phân bố trên sinh giới thì có 1 gen không có đóng góp đối với toàn bộ đa dạng di truyền. Đặc biệt, những gen kiểm soát quá trình sinh hóa cơ bản, đƣợc duy trì bền vững ở các đơn vị phân loại khác nhau và thƣờng ít có biến dị, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mặc dù những biến dị này nếu có sẽ ảnh hƣởng nhiều đến tính đa dạng của sinh vật. Đối với các gen duy trì sự tồn tại của các gen khác cũng tƣơng tự nhƣ vậy.
Hơn nữa, một số lớn các biến dị phân tử trong hệ thống miễn dịch của động vật có vú đƣợc quy định bởi một số lƣợng nhỏ các gen di truyền. Đa dạng loài Đa dạng loài là số lƣợng và sự đa dạng của các loài đƣợc tìm thấy tại một khu vực nhất định tại một vùng nào đó. Đa dạng loài là tất cả sự khác biệt trong một hay nhiều quần thể của một loài cũng nhƣ đối với quần thể của các loài khác nhau. Có lẽ do thế giới sự sống chủ yếu đƣợc xem xét ở khía cạnh các loài, nên thuật ngữ "đa dạng sinh học" thƣờng đƣợc dùng nhƣ một từ đồng nghĩa của "đa dạng loài", đặc biệt là "sự phong phú về loài", thuật ngữ dùng để chỉ số lƣợng loài trong một vùng hoặc một nơi cƣ trú.
Đa dạng sinh học toàn cầu thƣờng đƣợc hiểu là số lƣợng các loài thuộc các nhóm phân loại khác nhau trên toàn cầu. Ƣớc tính đến thời điểm này đã có khoảng 1,7 triệu loài đã đƣợc xác định; còn tổng số loài tồn tại trên trái đất vào khoảng 5 triệu đến gần 100 triệu. Theo nhƣ ƣớc tính của công tác bảo tồn, có khoảng 12,5 triệu loài trên trái đất. Nếu xét trên khái niệm số lƣợng loài đơn thuần, thì sự sống trên trái đất chủ yếu bao gồm côn trùng và vi sinh vật.
Hơn nữa, số lƣợng các loài chỉ đơn thuần cho biết một phần về đa dạng sinh học, ẩn chứa trong thuật ngữ này là khái niệm về mức độ hoặc quy mô của sự đa dạng; tức là những sinh vật có sự khác biệt rõ rệt về một số đặc điểm đặc thù sẽ có vai trò quan trọng đối với đa dạng sinh học hơn nhiều so với những sinh vật giống nhau. Tầm quan trọng về mặt sinh thái học của một loài có thể có ảnh hƣởng trực tiếp đến cấu trúc quần xã, và do đó đến đa dạng sinh học. Ví dụ, một loài cây của rừng mƣa nhiệt đới là nơi cƣ trú của một hệ động vật không xƣơng sống bản địa với một trăm loài, hiển nhiên đóng góp đối với việc duy trì đa dạng sinh học toàn cầu là lớn hơn so với một thực vật núi cao châu Âu không có một loài sinh vật nào phụ thuộc vào. Đa dạng hệ sinh thái Đa dạng hệ sinh thái là tất cả mọi sinh cảnh, mọi quần xã sinh vật và mọi quá trình sinh thái khác nhau, cũng nhƣ sự biến đổi trong từng hệ sinh thái.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đánh giá định lƣợng về tính đa dạng ở mức quần xã, nơi cƣ trú hoặc hệ sinh thái còn nhiều khó khăn. Trong khi có thể định nghĩa về nguyên tắc thế nào là đa dạng di truyền và đa dạng loài, từ đó xây dựng các phƣơng pháp đánh giá khác nhau, thì không có một định nghĩa và phân loại thống nhất nào về đa dạng hệ sinh thái ở mức toàn cầu, và trên thực tế khó đánh giá đƣợc đa dạng hệ sinh thái ở các cấp độ khác ngoài cấp khu vực và vùng, và cũng thƣờng chỉ xem xét đối với thảm thực vật.