Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Trong tiến trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, công tác bảo vệ môi trường trở thành nhiệm vụ trọng tâm nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế và gìn giữ không gian sống. Tại Việt Nam, hệ thống thể chế, chính sách và cơ quan quản lý nhà nước về môi trường từng bước được kiện toàn từ cấp trung ương đến địa phương. Thanh tra và xử lý vi phạm hành chính được xác định là một trong những công cụ quản lý nhà nước trực tiếp và mang lại hiệu quả cao nhằm phát hiện, chấn chỉnh và ngăn chặn kịp thời các hành vi gây suy thoái, ô nhiễm môi trường.
Huyện Đồng Hỷ là địa bàn có tốc độ phát triển kinh tế nhanh của tỉnh Thái Nguyên, tập trung nhiều hoạt động sản xuất công nghiệp, khai thác khoáng sản, vật liệu xây dựng và làng nghề nông nghiệp. Cùng với sự gia tăng về quy mô sản xuất và đô thị hóa, môi trường tự nhiên tại huyện Đồng Hỷ chịu áp lực lớn từ các nguồn thải công nghiệp, sinh hoạt và chăn nuôi. Đề tài "Đánh giá công tác thanh tra và xử lý vi phạm hành chính về môi trường của Huyện Đồng Hỷ giai đoạn 2010 – 2013" do sinh viên Nguyễn Ngô Hai thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Vương Vân Huyền tại Khoa Môi trường – Trường Đại học Nông Lâm (Đại học Thái Nguyên) nhằm cung cấp một bức tranh toàn diện về việc thực thi pháp luật môi trường tại cấp huyện.
Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Văn bản xác định rõ mục tiêu và các nhiệm vụ nghiên cứu:
- Mục tiêu tổng quát: Đánh giá thực trạng công tác thanh tra và xử lý vi phạm về môi trường của Huyện Đồng Hỷ giai đoạn 2010 – 2013 để nắm được những thành tựu đã đạt được và những hạn chế còn tồn tại; từ đó đưa ra những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả công tác thanh tra và xử lý vi phạm về môi trường tại địa phương.
- Nhiệm vụ cụ thể:
- Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của Huyện Đồng Hỷ.
- Đánh giá thực trạng môi trường huyện Đồng Hỷ (môi trường đất, nước, không khí).
- Đánh giá tình hình thanh tra và xử lý vi phạm hành chính về môi trường trên địa bàn huyện giai đoạn 2010 – 2013 theo kế hoạch và đột xuất.
- Nắm được kết quả cụ thể của từng đợt thanh tra và tình hình chấp hành của các cơ sở sản xuất, kinh doanh.
- Khảo sát ý kiến, mức độ hiểu biết của người dân và cán bộ đối với công tác bảo vệ môi trường và pháp luật môi trường.
- Phân tích nguyên nhân của các tồn tại, đánh giá thuận lợi - khó khăn và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong thời gian tới.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Công tác thanh tra và xử lý vi phạm hành chính về môi trường.
- Phạm vi không gian: Địa bàn Huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên (tập trung thu thập dữ liệu và làm việc tại Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Đồng Hỷ).
- Phạm vi thời gian: Dữ liệu thanh tra, xử lý vi phạm và kinh tế - xã hội được thu thập trong giai đoạn 2010 – 2013; thời gian thực hiện nghiên cứu đề tài từ tháng 02/2014 đến tháng 05/2014.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Cơ sở lý luận và khung pháp lý
Khóa luận xây dựng nền tảng dựa trên các khái niệm chuyên ngành và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành tại thời điểm nghiên cứu:
- Khái niệm môi trường: Trích dẫn theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2005, môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật. Khóa luận phân định rõ môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và môi trường nhân tạo.
- Thanh tra môi trường: Hoạt động thanh tra chuyên ngành bảo vệ môi trường được quy định cụ thể về tổ chức, hành động, trang thiết bị và phù hiệu theo Điều 126 Luật Bảo vệ môi trường năm 2005.
- Vi phạm hành chính và xử phạt: Khái niệm về hành vi có lỗi vi phạm quy định quản lý nhà nước nhưng không phải tội phạm và trình tự áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả.
- Hệ thống văn bản pháp luật áp dụng:
- Luật Bảo vệ môi trường số 52/2005/QH11;
- Luật Thanh tra số 22/2004/QH11;
- Các Nghị định của Chính phủ: Nghị định số 80/2006/NĐ-CP, Nghị định số 41/2005/NĐ-CP, Nghị định số 21/2008/NĐ-CP, Nghị định số 81/2006/NĐ-CP, Nghị định số 117/2009/NĐ-CP, Nghị định số 179/2013/NĐ-CP, Nghị định số 35/2009/NĐ-CP, Nghị định số 88/2007/NĐ-CP;
- Thông tư số 07/2007/TT-BTNMT và các quyết định, nghị quyết liên quan: Quyết định số 23/2006/QĐ-BTNMT, Nghị quyết số 41/NQ-TƯ, Quyết định số 64/2003/QĐ-TTg.
Phương pháp nghiên cứu
Khóa luận kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu thực tiễn và lý luận:
- Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu sơ cấp và thứ cấp: Thu thập số liệu thống kê về tự nhiên, kinh tế, xã hội và hồ sơ thanh tra tại Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thái Nguyên, UBND huyện Đồng Hỷ và Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Đồng Hỷ.
- Phương pháp kế thừa tài liệu: Khai thác các báo cáo tổng kết năm, báo cáo thanh tra, biên bản xử lý vi phạm, tài liệu lưu trữ của Phòng Tài nguyên và Môi trường cùng sách báo, tài liệu chuyên ngành.
- Phương pháp phỏng vấn và phát phiếu điều tra: Xây dựng phiếu điều tra và phỏng vấn trực tiếp cán bộ quản lý môi trường tại Phòng TN&MT cùng các tầng lớp nhân dân tại địa phương về nhận thức môi trường, tính chấp hành luật pháp và đánh giá hiệu lực của các đợt thanh tra.
- Phương pháp phân tích và xử lý dữ liệu: Xử lý, tổng hợp, lập bảng số liệu và so sánh các chỉ tiêu bằng phần mềm tin học văn phòng.
- Phương pháp nghiên cứu, so sánh đối chiếu văn bản pháp luật: Sử dụng các quy chuẩn (QCVN), tiêu chuẩn (TCVN) và điều khoản trong Luật BVMT 2005, Nghị định 117/2009/NĐ-CP, Nghị định 179/2013/NĐ-CP làm tiêu chí đối chiếu tính đúng đắn, chặt chẽ trong quy trình xử phạt thực tế.
Nội dung chính theo từng chương
Phần I: Mở đầu
Trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ yêu cầu bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Xác lập mục tiêu nghiên cứu, nhiệm vụ, yêu cầu chuyên môn và ý nghĩa thực tiễn đối với công tác quản lý tài nguyên - môi trường tại huyện Đồng Hỷ cũng như ý nghĩa học tập đối với sinh viên chuyên ngành Khoa học Môi trường.
Phần II: Tổng quan tài liệu
Hệ thống hóa cơ sở lý luận về môi trường, chức năng thanh tra môi trường và cơ chế xử lý vi phạm hành chính. Phân tích chi tiết các văn bản luật, nghị định, thông tư của trung ương và bộ ngành. Khái quát bức tranh thực hiện công tác thanh tra môi trường trên thế giới, tại Việt Nam, cấp độ tỉnh Thái Nguyên và bước đầu tại huyện Đồng Hỷ.
Phần III: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu
Xác định cụ thể đối tượng, phạm vi không gian huyện Đồng Hỷ, thời gian nghiên cứu (tháng 02/2014 – 05/2014) và địa điểm tại Phòng TN&MT huyện Đồng Hỷ. Thiết lập đề cương 3 nội dung trọng tâm: điều tra cơ bản, đánh giá hiện trạng môi trường và đánh giá chi tiết công tác thanh tra, xử lý vi phạm hành chính giai đoạn 2010 – 2013 kèm theo 5 phương pháp nghiên cứu chuyên ngành.
Phần IV: Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Chương này tập trung toàn bộ dữ liệu khảo sát và phân tích thực nghiệm của tác giả qua các khía cạnh:
-
Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội:
- Vị trí và diện tích: Huyện Đồng Hỷ có diện tích 455,24 km² (45.524,44 ha), chiếm 12,8% diện tích tỉnh Thái Nguyên. Dân số năm 2013 là 111.160 người (gồm 8 dân tộc), mật độ 244 người/km². Toàn huyện có 18 đơn vị hành chính cấp xã (15 xã, 3 thị trấn) với 257 xóm bản.
- Địa hình: Phân hóa thành 3 tiểu vùng rõ rệt: Vùng Bắc (đồi núi cao, dốc, phát triển lâm nghiệp, đời sống khó khăn); Vùng Giữa (địa hình thấp, bằng phẳng ven sông Cầu, kinh tế - dịch vụ phát triển); Vùng Nam (đồi núi, trồng chè, lâm nghiệp và khai thác khoáng sản).
- Tài nguyên đất và khoáng sản: Thổ nhưỡng có 7 nhóm đất, lớn nhất là đất đỏ vàng trên đá phiến thạch sét (67,15%) và đất dốc tụ (11,60%). Khoáng sản phong phú với cụm mỏ sắt Trại Cau (trữ lượng 20 triệu tấn, hàm lượng Fe 58,8 - 61,8%), cụm mỏ sắt Linh Sơn – Tiến Sơn (trên 30 triệu tấn), chì kẽm làng Hích, vàng sa khoáng và mỏ sét Khe Mo.
- Kinh tế: Tốc độ tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2007 - 2013 đạt 18,94%/năm (Công nghiệp - xây dựng tăng 35,13%/năm; Nông, lâm, thủy sản tăng 5,9%/năm; Dịch vụ tăng 12,31%/năm). Đến năm 2013, toàn huyện có 168 doanh nghiệp, HTX (trong đó 49 cơ sở khai thác/vật liệu xây dựng, 27 cơ sở khoáng sản). Tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 25,68% (năm 2010) xuống 12,49% (năm 2012).
-
Thực trạng môi trường huyện Đồng Hỷ:
- Môi trường nước: Nguồn nước mặt (sông Cầu, suối Linh Nham, suối Thác Lạc) có dấu hiệu ô nhiễm ngày càng tăng do nước thải sinh hoạt và hoạt động khai khoáng chưa qua xử lý. Nước ngầm tại các giếng khơi cơ bản đạt chuẩn, tuy nhiên việc khai thác tại mỏ sắt Trại Cau làm hạ thấp mực nước ngầm, gây mất nước cục bộ tại các xã Cây Thị, Văn Hán và thị trấn Trại Cau.
- Môi trường không khí: Nhìn chung trong lành, các chỉ số CO, SO₂, NO₂ nằm trong giới hạn cho phép, ô nhiễm bụi chỉ xảy ra cục bộ ven trục giao thông và khu vực nhà máy, mỏ khai thác.
- Môi trường đất: Đất đồi núi trọc đối mặt nguy cơ rửa trôi, xói mòn; đất canh tác bị suy thoái do lạm dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật; hoạt động khai khoáng gây hủy hoại mặt bằng đất tại một số khu vực.
-
Đánh giá công tác thanh tra và xử lý vi phạm (2010 – 2013):
- Thống kê các đợt thanh tra theo kế hoạch: Giai đoạn 2010 - 2013 tiến hành thanh tra 50 lượt cơ sở (năm 2010: 08 cơ sở; năm 2011: 18 cơ sở; năm 2012: 15 cơ sở; năm 2013: 09 cơ sở).
- Chi tiết vi phạm và hình thức xử lý: Đa số các cơ sở vi phạm lỗi không đăng ký cam kết bảo vệ môi trường (CKBVMT) hoặc quản lý chất thải chưa đúng quy định. Hình thức xử lý chủ yếu là nhắc nhở, hướng dẫn lập đề án BVMT và xử phạt vi phạm hành chính bằng tiền đối với các trường hợp gây ô nhiễm rõ rệt.
Phần V: Kết luận và kiến nghị
Tổng kết toàn diện các mặt đạt được, các hạn chế còn tồn tại trong năng lực thanh tra cấp huyện, nhận thức của doanh nghiệp và cộng đồng; đưa ra kiến nghị với UBND huyện và Sở TN&MT tỉnh Thái Nguyên nhằm hoàn thiện cơ chế thanh tra, bổ sung nhân lực và trang thiết bị quan trắc phục vụ xử phạt.
Kết quả và đóng góp
Số liệu thực tế về công tác thanh tra và xử lý vi phạm
Dữ liệu tổng hợp từ các đợt thanh tra theo kế hoạch của Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Đồng Hỷ giai đoạn 2010 – 2013 được thể hiện qua bảng số liệu:
| Năm |
Số cơ sở được thanh tra |
Vi phạm Cam kết BVMT |
Vi phạm Xả thải |
Vi phạm Quản lý chất thải |
Hành vi khác |
Nhắc nhở, khắc phục |
Phạt hành chính |
Hình thức khác |
| 2010 |
08 |
03 |
01 |
02 |
01 |
05 |
02 |
01 |
| 2011 |
18 |
07 |
02 |
06 |
02 |
07 |
08 |
03 |
| 2012 |
15 |
09 |
01 |
07 |
01 |
12 |
01 |
02 |
| 2013 |
09 |
04 |
00 |
02 |
04 |
02 |
02 |
05 |
| Tổng |
50 |
23 |
04 |
17 |
08 |
26 |
13 |
11 |
Nguồn: Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Đồng Hỷ (2010 – 2013)
Các vụ việc xử lý điển hình trong năm 2010:
- Trại chăn nuôi lợn Phúc Thịnh (xã Hóa Trung): Chưa xử lý triệt để chất thải; hình thức xử lý: Cảnh cáo, yêu cầu cải tạo nâng cấp hệ thống xử lý môi trường.
- Trại chăn nuôi gà Thái Vinh (thị trấn Sông Cầu): Phát thải mùi hôi ảnh hưởng sản xuất của nhân dân; hình thức xử lý: Phạt 1.000.000 đồng, yêu cầu dùng chế phẩm khử mùi và khắc phục ô nhiễm.
- Cửa hàng xăng dầu Phúc Thịnh số 4 (xã Linh Sơn) và Cửa hàng xăng dầu số 2 (xã Nam Hòa): Vi phạm không đăng ký CKBVMT; hình thức xử lý: Yêu cầu lập đề án BVMT theo quy định.
- Gara ô tô tổ 10 (xã Linh Sơn): Không đăng ký CKBVMT, quản lý chất thải sai quy định; hình thức xử lý: Yêu cầu lập đề án BVMT và quản lý chất thải triệt để.
Đóng góp thực tiễn và giải pháp đề xuất
- Đóng góp: Khóa luận đã hệ thống hóa đầy đủ dữ liệu thực thi pháp luật môi trường tại huyện Đồng Hỷ trong 4 năm liên tiếp; phản ánh chân thực các khó khăn của bộ máy quản lý cấp huyện khi vừa phải đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế, vừa kiểm soát ô nhiễm do các ngành khai khoáng, chăn nuôi và kinh doanh xăng dầu.
- Giải pháp đề xuất:
- Kiện toàn bộ máy thanh tra chuyên trách tại Phòng TN&MT huyện, tăng cường tập huấn chuyên môn pháp luật xử phạt cho cán bộ cơ sở.
- Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến Luật Bảo vệ môi trường 2005 và các nghị định hướng dẫn đến tận hộ kinh doanh, trang trại và doanh nghiệp.
- Tăng cường phối hợp liên ngành giữa huyện, xã và Sở TN&MT tỉnh Thái Nguyên đối với các cơ sở khai thác khoáng sản quy mô lớn vượt thẩm quyền cấp huyện.
- Nâng cao tỷ lệ xử phạt nghiêm khắc kết hợp giám sát chặt chẽ các biện pháp khắc phục hậu quả sau thanh tra.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế:
- Phạm vi dữ liệu dừng lại ở giai đoạn 2010 – 2013, dựa trên hệ thống văn bản pháp luật cũ (Luật BVMT 2005, Nghị định 117/2009/NĐ-CP, Nghị định 179/2013/NĐ-CP).
- Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào số liệu hành chính và báo cáo thứ cấp của Phòng TN&MT huyện Đồng Hỷ; chưa thực hiện quan trắc độc lập định lượng trên diện rộng về các chỉ tiêu lý hóa của nguồn nước và khí thải tại các điểm nóng khai khoáng do giới hạn thời gian thực tập (tháng 02 – 05/2014).
- Hướng nghiên cứu tiếp:
- Đánh giá sự chuyển biến của công tác thanh tra khi áp dụng các bộ luật môi trường và văn bản xử phạt sửa đổi ở các giai đoạn tiếp theo.
- Nghiên cứu sâu về tác động môi trường chuyên biệt của chuỗi cơ sở khai thác, chế biến mỏ sắt (Trại Cau, Linh Sơn) và nhà máy xi măng đối với nguồn nước ngầm và đất canh tác của người dân.
Giá trị tham khảo
Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:
- Sinh viên, học viên các ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên & Môi trường, Luật Môi trường cần tìm hiểu cấu trúc một báo cáo đánh giá thực thi pháp luật môi trường tại cơ sở.
- Cán bộ quản lý môi trường cấp quận, huyện, thị xã tham khảo về phương pháp tổng hợp, phân loại hành vi vi phạm hành chính và xây dựng kế hoạch thanh tra định kỳ đối với các loại hình kinh doanh nông nghiệp, xăng dầu, tiểu thủ công nghiệp.
- Các nhà nghiên cứu quan tâm đến dữ liệu kinh tế - xã hội, địa chất khoáng sản và thực trạng môi trường huyện Đồng Hỷ (Thái Nguyên) đầu thập niên 2010.
Câu hỏi thường gặp
1. Khóa luận này nghiên cứu công tác thanh tra môi trường trong khoảng thời gian nào và tại cơ quan nào?
Đề tài nghiên cứu dữ liệu thanh tra, xử lý vi phạm hành chính trong giai đoạn 2010 – 2013. Tác giả thực hiện thu thập số liệu và thực tập thực tế từ tháng 02/2014 đến tháng 05/2014 tại Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.
2. Tình hình thanh tra theo chương trình kế hoạch giai đoạn 2010 – 2013 tại huyện Đồng Hỷ có diễn biến ra sao?
Tổng cộng có 50 lượt cơ sở được thanh tra theo kế hoạch: năm 2010 có 08 cơ sở, năm 2011 đạt đỉnh với 18 cơ sở, năm 2012 có 15 cơ sở và năm 2013 có 09 cơ sở. Tổng số vụ vi phạm cam kết BVMT là 23 vụ, vi phạm quản lý chất thải là 17 vụ, vi phạm xả thải là 04 vụ; đã ban hành 26 lượt nhắc nhở khắc phục và 13 quyết định xử phạt vi phạm hành chính.
3. Những hành vi vi phạm môi trường phổ biến nhất của các cơ sở sản xuất, kinh doanh tại Đồng Hỷ là gì?
Hành vi vi phạm phổ biến nhất là không lập/không đăng ký cam kết bảo vệ môi trường (hoặc đề án BVMT) và quản lý, xử lý chất thải (nước thải chăn nuôi, chất thải rắn gara, mùi hôi chuồng trại) chưa đúng quy chuẩn kỹ thuật.
4. Tác động của hoạt động khai thác khoáng sản đến môi trường huyện Đồng Hỷ được khóa luận ghi nhận như thế nào?
Hoạt động khai khoáng (đặc biệt là cụm mỏ sắt Trại Cau, Linh Sơn và khai thác cát sỏi, vàng sa khoáng) làm ô nhiễm nguồn nước mặt sông suối do xả thải chưa xử lý triệt để, đồng thời hạ thấp mực nước ngầm gây mất nước sinh hoạt tại các xã lân cận như Cây Thị, Văn Hán và thị trấn Trại Cau.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Ngô Hai đã cung cấp bức tranh toàn diện và khách quan về công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực bảo vệ môi trường tại huyện Đồng Hỷ giai đoạn 2010 – 2013. Bằng việc kết hợp giữa tổng quan khung pháp lý với số liệu thanh tra thực tế 50 lượt cơ sở và khảo sát ý kiến cộng đồng, công trình làm rõ những kết quả đạt được cũng như các hạn chế về năng lực giám sát, xử phạt cấp cơ sở. Đây là tài liệu tổng kết thực tiễn có giá trị chuyên môn cao đối với sinh viên chuyên ngành Môi trường và cán bộ quản lý tài nguyên địa phương.
