MỞ ĐẦU Máu và các chế phẩm máu đƣợc sử dụng rộng rãi trong việc điều trị, cứu sống ngƣời bệnh khi thiếu máu nhiều nhƣ chấn thƣơng do tai nạn, do chiến tranh, phụ nữ chửa ngoài dạ con, tai biến khi sinh đẻ, các bệnh gây thiếu máu, phẫu thuật,… Nguyên lý thực hiện điều chế các thành phần máu là dựa vào khả năng lắng, tỷ trọng, kích thƣớc của các thành phần máu, sử dụng phƣơng pháp ly tâm với tốc độ khác nhau để tách đƣợc các chế phẩm máu khác nhau [7]. Hiện nay có hai phƣơng pháp điều chế các chế phẩm máu là tách lớp bạch cầu - tiểu cầu (buffy coat) và huyết tƣơng giàu tiểu cầu. Tùy thuộc vào nhu cầu sử dụng máu và khả năng điều chế mà mỗi Trung tâm Truyền máu lựa chọn phƣơng pháp điều chế phù hợp nhằm đảm bảo nguyên tắc trong truyền máu là an toàn, tiết kiệm, hiệu quả và tăng thêm chủng loại chế phẩm máu truyền [12]. Cùng với phƣơng pháp điều chế là hệ thống túi lấy máu kép để điều chế đƣợc các chế phẩm máu theo yêu cầu.
Có hai hê ̣ thố ng túi lấ y máu là Top & Top (đỉnh - đỉnh) hay Top & Bottom (đỉnh - đáy) đƣợc áp dụng để điều chế các thành phần máu phù hợp theo phƣơng pháp tách l ớp bạch cầu - tiểu cầu hoặc huyết tƣơng giàu tiểu cầu, có thể sử dụng máy ép tự động hoặc bàn ép thủ công. Hệ thống túi đỉnh - đáy đƣợc thiết kế để sử dụng riêng cho máy tách máu tự động. Từ đầu những năm 2000, ở các quốc gia phát triển trong lĩnh vực truyền máu nhƣ Thái Lan, Nhật Bản, Hà Lan, Canada,… đã sử dụng rất phổ biến túi đỉnh - đáy để điều chế các thành phần máu bằng các thiết bị tự động và hệ thống túi máu này chƣa đƣợc nghiên cứu sử dụng tại Việt Nam. Hệ thống túi máu đỉnh - đáy thƣờng đƣợc áp dụng đối với các Trung tâm Truyền máu lớn, số lƣợng máu điều chế nhiều trong một ngày, đòi hỏi đầu tƣ lớn về trang thiết bị, máy móc, con ngƣời mới có thể thực hiện đƣơ ̣c với chất lƣợng, hiệu quả cao nhất.
1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tại Viện Huyết học - Truyền máu Trung ƣơng, đang áp dụng phƣơng pháp buffy coat và hệ thống túi đỉnh - đỉnh để điều chế các chế phẩm máu, với phƣơng pháp này loại bỏ trên 70% bạch cầu trong túi máu toàn phần ban đầu mà không dùng bộ lọc bạch cầu và đến nay đã điều chế đƣợc 7 loại chế phẩm máu chính từ máu toàn phần đạt chất lƣợng phục vụ cho nhu cầu điều trị các bệnh về máu, gồm các chế phẩm nhƣ khối hồng cầu, khối tiểu cầu, huyết tƣơng tƣơi đông lạnh, huyết tƣơng đông lạnh, tủa lạnh giàu yếu tố VIII, khối bạch cầu, khối hồng cầu rửa, các chế phẩm máu tách thể tích nhỏ [5],…. Các quá trình điều chế chủ yếu do kỹ thuật viên thực hiện. Trƣớc tình hình số lƣợng máu điều chế hàng năm tăng từ 10 đến 15%/năm cùng với sự phát triển của công nghệ điều chế và đầu tƣ của Viện, chúng tôi đã bƣớc đầu nghiên cứu, thay đổi hệ thống túi lấy máu để có thể điều chế đƣợc các chế phẩm máu bằng thiết bị tự động. Nhằm hiệu chuẩn hệ thống máy ép tách máu tự động tại Viện Huyết học - Truyền máu Trung ƣơng và hƣớng tới áp dụng điều chế các thành phần máu trên thiết bị tự động, thay thế phƣơng pháp thủ công, chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu “Đánh giá chất lƣợng chế phẩm máu điều chế bằng phƣơng pháp buffy coat trên hệ thống máy tách máu tự động tại Viện Huyết học - Truyền máu Trung ƣơng” với mục tiêu nghiên cứu nhƣ sau: 1.
Đánh giá hiệu quả điều chế khối hồng cầu bằng máy tách máu tự động. Đánh giá một số chỉ tiêu chất lượng của chế phẩm máu sau khi điều chế bằng hệ thống túi đỉnh - đáy trên máy tách tự động tại Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương. 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
MÁU VÀ CÁC THÀNH PHẦN CỦA MÁU 1.1 Máu Máu là dịch lỏng màu đỏ, lƣu thông trong hệ thống tuần hoàn đƣợc tạo thành từ các tế bào máu trƣởng thành gồm hồng cầu, tiểu cầu, bạch cầu, một lƣợng nhỏ tế bào gốc sinh máu và huyết tƣơng là protein, muối khoáng, nƣớc…. Nhiệm vụ chung của máu là duy trì áp lực tuần hoàn, duy trì huyết áp, vận chuyển và trao đổi chất nuôi dƣỡng cơ thể, bảo vệ cơ thể chống lại nhiễm trùng nhờ các tế bào miễn dịch, các kháng thể bảo vệ, chống chảy máu nhờ hệ thống đông cầm máu, điều hòa hoạt động cơ thể, duy trì cân bằng nội mô nhƣ duy trì pH máu, duy trì áp lực thẩm thấu giữa trong và ngoài tế bào, duy trì áp lực keo giữa trong và ngoài thành mạch, điều hòa hoạt động của hệ nội tiết [8].2 Các thành phần của máu a. Thành phần tế bào Hồng cầu là tế bào hình đĩa, không có nhân, chứa huyết sắc tố làm nhiệm vụ gắn O2 ở phổi, vận chuyển O2 tới tổ chức, sau đó phối hợp với huyết tƣơng vận chuyển CO2 đào thải qua phổi. Hồng cầu sống khoảng 120 ngày kể từ khi trƣởng thành; chúng bị tiêu hủy ở lách và các tổ chức liên võng khác.
Màng hồng cầu có vai trò quan trọng trong duy trì cân bằng giữa môi trƣờng và hồng cầu, hoạt động này do bơm natri đảm nhận. Bạch cầu: là các tế bào có nhân lƣu hành trong máu ngoại vi có chức năng chủ yếu là bảo vệ cơ thể chống lại các tác nhân lạ xâm nhập nhƣ vi khuẩn, virus,… Dựa vào hình thái, bạch cầu đƣợc chia làm ba loại: bạch cầu hạt hay còn gọi là bạch cầu đa nhân, nhóm bạch cầu đơn nhân chia thành hai nhóm nhỏ bạch cầu đơn nhân lớn (monocyte) và bạch cầu nhân nhỏ (lymphocyte). Dựa theo chức năng thì bạch cầu đƣợc chia làm 2 nhóm: Nhóm miễn dịch gồm lympho, tƣơng bào sản xuất kháng thể và các tế bào 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trình diện kháng nguyên nhƣ mono, đại thực bào. Bạch cầu hạt có đời sống ngắn khoảng 14 ngày, trong đó có 6 -7 ngày sinh sản và biệt hóa, 7 ngày còn lại là thời gian hoàn thiện trƣởng thành, ở máu ngoại vi 24 giờ, sau đó vào tổ chức và tiêu hủy sau 24 - 48 giờ.
Bạch cầu đơn nhân lớn, đại thực bào và bạch cầu lympho sau khi trƣởng thành sẽ đƣợc đƣa vào tủy xƣơng khoảng 4 - 6 ngày, sau đó chúng đƣợc đƣa ra máu ngoại vi và sẽ tồn tại ở đây khoảng từ 8 - 72 giờ, sau đó chúng đƣợc đƣa đến các tổ chức, tại tổ chức bạch cầu đơn nhân lớn và bạch cầu lympho có thể sống hàng tháng hoặc dài hơn [7]. Tiểu cầu: là tế bào nhỏ nhất, hình đĩa, không có nhân, đời sống ngắn, khoảng 7 - 10 ngày. Tiểu cầu làm nhiệm vụ cầm máu nhờ có chức năng dính, ngƣng tập, chế tiết nhiều chất gây hoạt mạch nhƣ ADP, serotonin, histamin, fibrinogen, enzyme, heparin,. Chức năng cơ bản của tiểu cầu là tham gia quá trình cầm máu, đông máu nhằm bảo vệ cơ thể khỏi sự mất máu khi thành mạch bị tổn thƣơng.
Khi tế bào nội mô bị tổn thƣơng, ngay tức khắc tiểu cầu dính vào thành mạch, giải phóng thành phần trong các hạt và kích thích các tiểu cầu kết dính vào gây ngƣng tập tiểu cầu tạo thành nút tiểu cầu sau cùng là tạo thành khối bít nơi tổn thƣơng thành mạch [10]. Thành phần huyết tương: Là phần dịch thể, màu vàng chanh của máu gồm nhiều chất quan trọng cho sự sống. Tỷ trọng của huyết tƣơng 1,051 ± 0,0005, pH 7,3 - 7,4, áp suất thẩm thấu 7,2 - 8,1 atmosphere ở 37oC. Huyết tƣơng có chứa nhiều thành phần quan trọng cho sự sống nhƣ nƣớc, chất khí, muối khoáng, vitamin, nội tiết tố, các cytokin, yếu tố đông máu, kháng thể, bổ thể, albumin,… Huyết tƣơng có các chức năng sau: + Cung cấp, vận chuyển các chất cần thiết cho cấu tạo và phát triển cơ thể.
+ Duy trì huyết áp, duy trì hoạt động của hệ tuần hoàn, hệ bài tiết. + Duy trì áp lực thẩm thấu, áp lực keo. 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com + Duy trì hệ thống đông máu bao gồm hệ gây đông và hệ kháng đông. + Trong huyết tƣơng có các thành phần kháng thể giúp bảo vệ cơ thể chống nhiễm trùng [8],[9].
CHẾ PHẨM MÁU VÀ ĐIỀU KIỆN BẢO QUẢN Máu toàn phần Khối tế bào máu Huyết tƣơng Hồng cầu Tiểu cầu Bạch cầu - Khối hồng cầu - Khối tiểu cầu - Khối bạch cầu - Huyết tƣơng giảm bạch cầu (loại bỏ > 70% hạt trung tính. - Khối bạch cầu - Huyết tƣơng bạch cầu). - Khối tiểu cầu gạn tách tự động đông lạnh. - Khối hồng cầu pool lọc bạch từ một ngƣời - Tủa lạnh giàu lọc bạch cầu cầu (loại bỏ > hiến máu yếu tố VIII.
- Yếu tố VIII cô bạch cầu). - Khối tiểu cầu đặc (chế phẩm - Khối hồng cầu gạn tách tự đông khô). đông lạnh (bằng động từ một - Albumin. glycerol 40% ngƣời hiến máu hoặc 57%).
- Huyết tƣơng giàu tiểu cầu. Các chế phẩm máu đƣợc tách ra từ máu toàn phần. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Máu toàn phần là nguồn nguyên liệu quan trọng để điều chế các thành phần máu phục vụ cho nhu cầu điều trị, đảm bảo nguyên tắc trong truyền máu hiện đại là chỉ sử dụng loại chế phẩm máu mà ngƣời bệnh cần. Các chế phẩm máu đƣợc điều chế bao gồm: Khối hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, huyết tƣơng, huyết tƣơng tƣơi đông lạnh, albumin, globulin và các yếu tố đông máu.
Máu toàn phần bảo quản sau khi lấy xuất hiện suy giảm dần chức năng các tế bào và các thành phần protein huyêt tƣơng, các yếu tố đông máu cũng sẽ giảm. Do vậy để sản xuất các chế phẩm máu có chất lƣợng, máu toàn phần phải đƣợc điều chế trong vòng 8 giờ sau khi sau khi lấy từ ngƣời hiến máu vào hệ thống túi dẻo [1], [4], [21]. Máu toàn phần đƣợc bảo quản ở nhiệt độ từ 2- 60C, hạn sử dụng máu toàn phần phụ thuộc vào dung dịch bảo quản. Nếu dung dịch bảo quản là CPD - A1 (citrate-phosphate-dextrose-adenine) thời gian bảo quản đƣợc là 35 ngày [17].
Truyền máu toàn phần là truyền cả thành phần tế bào và huyết tƣơng của máu, thích hợp cho việc bù đắp lại việc mất lƣợng lớn hồng cầu và thể tích máu nhƣ trong chảy máu với số lƣợng lớn [15].