Đặt vấn đề Rau địa phương (theo quan niệm của người dân tộc bản địa Thái tại vùng Mai Sơn – Sơn La) là cây rau được trồng nhiều năm tại địa phương (trên 10 - 15 năm), với (hạt) giống có khả năng tự để hoặc sẵn có tại các chợ địa phương. Rau địa phương thường phản ánh đặc trưng cho thị hiếu thực phẩm, tập quán canh tác nông nghiệp và văn hóa của người dân bản địa bởi nhóm những cây trồng này trực tiếp phục vụ nhu cầu sử dụng cũng như là nguồn sinh kế khác của người dân. Ngoài sử dụng làm nguồn thực phẩm quan trọng trong bữa ăn hàng ngày, bổ sung dinh dưỡng quan trọng (không có trong thực phẩm giàu tinh bột như lúa, gạo, ngô, khoai), các giống rau địa phương còn mang lại nguồn thu nhập cho nông hộ, góp phần cải thiện chất lượng sống cho người nông dân. Hiện nay, các giống rau địa phương đang đối mặt với nguy cơ bị thất thoát nguồn giống chất lượng vật liệu giống địa phương (hạt, cây con, củ giống, v.) giảm do thoái hóa giống, lẫn tạp, nhiễm sâu, bệnh hại hay mất mùa làm ảnh hưởng tới năng suất và chất lượng, không đáp ứng được yêu cầu sản xuất của nông hộ.
Do đó, việc duy trì các giống rau địa phương gặp nhiều khó khăn, người nông dân phụ thuộc nhiều vào thị trường và dễ dẫn tới thay thế giống địa phương bằng giống cải tiến, từ đó nông hộ có thể giảm đi sự chủ động trong nguồn giống. Chất lượng giống đóng vai trò quan trọng, quyết định bước đầu trong vòng đời của cây trồng. Hiện tại, nguồn giống tự để tại nông hộ đã và đang đóng một vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp của nông dân, đặc biệt ở các vùng sâu vùng xa bởi ở các khu vực này, các nguồn giống thương mại ít được tiếp cận và phát triển. Ưu điểm của giống địa phương là thường sẵn có, dễ tiếp cận, giá thành hợp lý và đáng tin cậy về nguồn gốc, đặc tính sinh trưởng và phù hợp với thị hiếu ẩm thực của người dân địa phương.
1 Đối với người dân tộc thiểu số vùng miền núi phía Bắc, phần lớn vật liệu giống đang được sử dụng do nông hộ tự để và lưu trữ tại nhà từ vụ trước sang vụ sau. Nông hộ thường lựa chọn tự lưu giữ lại giống dựa trên lựa chọn tích cực như: cây khỏe đẹp, không bị sâu bệnh hại từ luống rau trồng để ăn. Hạt giống được phơi khô tự nhiên và bảo quản bằng cách treo trên gác bếp hoặc đựng trong dụng cụ đơn giản (như lọ nhựa hoặc thủy tinh, túi vải) và treo trong nhà. Độ khô của hạt được xác định bằng kinh nghiệm sản xuất.
Do điều kiện tại nông hộ còn hạn chế về cơ sở vật chất, đặc biệt là chế độ chăm sóc cây làm giống, chế độ phơi sấy quả và hạt phụ thuộc vào thời tiết, chưa quản lý được độ ẩm không khí và nhiệt độ môi trường bảo quản, vì vậy chất lượng hạt khi thu hoạch chưa đạt được chất lượng tốt nhất, độ ẩm hạt chưa đảm bảo để đưa vào bảo quản, tạo điều kiện cho nấm mốc, sâu bệnh hại sau thu hoạch phát triển. Cải Mèo (Brassica juncae L.) và đậu cô ve leo (Phaseolus vulgaris) là hai trong số các loại rau xanh trồng phổ biến tại vùng miền núi phía Bắc. Đây là hai loại rau vừa có giá trị trị dinh dưỡng cao vừa mang lại thu nhập cho người dân bản địa. Phần lớn hạt giống của hai loại rau này được hộ tự để từ thu hoạch vụ trước và ít được thay thế bởi giống mới bên ngoài do thói quen và sở thích về khẩu vị của hộ.
Qua điều tra sơ bộ tại một số cộng đồng người dân tộc thiểu số tại Mai Sơn – Sơn La, người dân khi lưu trữ giống tại nông hộ với hai loại cây rau này gặp nhiều khó khăn như: hạt bị mọt ăn, ẩm và mốc, tỷ lê nảy mầm giảm dù chỉ sau 1 vụ bảo quản, cây con ra rễ chậm và sinh trưởng kém. Ngoài ra, các nông hộ có thói quen chỉ giữ giống cho từng vụ (vụ trước dùng cho vụ sau) nên lượng giống hạn chế không đảm bảo đủ giống đặc biệt khi mất mùa hay thiên tai xảy ra. Vì vậy, việc nghiên cứu một số các biện pháp kỹ thuật áp dụng tại nông hộ nhằm nâng cao chất lượng hạt giống trước khi bảo quản là rất cần thiết. Vì vậy, chúng tôi thực hiện đề tài: “Đánh giá ảnh hưởng của một số can thiệp kỹ thuật tới chất lượng hạt giống một số loại rau trong cộng đồng người dân tộc Thái tại Mai Sơn – Sơn La”, cùng phối kết hợp với các chuyên gia về giống rau của Viện Nghiên cứu Rau quả trong năm 2020-2021.
Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích Nghiên cứu nhằm đánh giá tác động của một số cải tiến trong quy trình kĩ thuật tới chất lượng hạt giống của một số loại rau tại địa phương trong cộng đồng người dân tộc Thái tại xã Chiềng Chăn, Mai Sơn, Sơn La. Kết quả thu được góp phần nâng cao hiệu quả việc tự để giống của một số rau địa phương, giúp nông hộ tự chủ trong nguồn giống và hướng tới bảo tồn những nguồn gen rau chất lượng tại nông hộ. Yêu cầu - Đánh giá ảnh hưởng của một số cải tiến kỹ thuật trong quy trình sản xuất giống tới chất lượng hạt giống đậu cove leo trồng tại hộ người Thái, xã Chiềng Chăn, Mai Sơn – Sơn La.
- Đánh giá ảnh hưởng của một số cải tiến kỹ thuật trong quy trình sản xuất giống tới chất lượnghạt giống cải H’mong (cải Mèo) trồng tại hộ người Thái, xã Chiềng Chăn, Mai Sơn – Sơn La 3 PHẦN II. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Giới thiệu chung vè cây đậu cô ve và cây cải Mèo 2. Đậu cô ve Đặc điểm phân bố: Cây đậu cô ve leo có tên khoa học: Phaseolis vulgaris L., thuộc họ Đậu đỗ Leguminosae hay Fabaceae.
Đậu cô ve có nguồn gốc từ Trung Mỹ và được trồng cách nay hơn 600 năm. Quả non chứa khoảng 2,5% đạm, 0,2% chất béo, 7% chất đường bột và đặc biệt nhiều vitamin A và C và chất khoáng, quả có thể dùng ăn tươi, chế biến đóng hộp và đông lạnh. Ở các nước Châu Á như Ân Độ, My-an-ma, Nepal, Sri-Lanka, Bangladesh, hạt đậu cô ve khô được sử dụng trong các bữa ăn kiêng. Đậu cô ve là một trong những loại hoa màu thích nghi trong hệ thống luân canh với lúa và là loại đậu rau quan trọng bậc nhất vì phân bố rộng khắp, sản lượng tương đối lớn và có khả năng là nguồn thu nhập khá cao cho các nông hộ.
Đặc điểm thực vật học Đậu cô ve là cây hàng năm, thân thảo, rễ chính mọc sâu nên cây có khả năng chịu hạn tốt, rễ phụ có nhiều nốt sần chủ yếu tập trung ở độ sâu khoảng 20 cm. Thân có 2 dạng: thân sinh trưởng hữu hạn và vô hạn. Lá kép có 3 lá phụ với cuốn dài, mặt lá rất ít lông tơ. Chùm hoa mọc ở nách lá trung bình có từ 2 - 8 hoa.
Sau khi trồng 35 - 40 ngày đã có hoa nở, hoa lưỡng tính tự thụ phấn đạt trên 95% nên việc để giống rất dễ dàng. Trái đậu ăn tươi thu hoạch từ 10 - 13 ngày sau khi hoa nở. Hạt đậu to, khối lượng 1000 hạt vào khoảng 250 – 450 g. Cơ cấu giống đậu đỗ ở Việt Nam Mức độ da dạng của giống đậu cô ve bản địa là rất lớn và đã được nhiều nghiên cứu công bố.
Nghiên cứu đa dạng nguồn gen đậu cô ve ở Italy của Raggi et al. (2013) đã chỉ ra rằng đậu cô ve là loài cây trồng quan trọng có nguồn gốc từ Mesoamerica. Các giống bản địa của Italy được phân chia rõ ràng thành 3 nhóm và không gắn với các vốn gen gốc. Cấu trúc quan sát được cũng có thể do 4 sự thích nghi với môi trường, cũng có thể do ảnh hưởng bởi độ cao so với mực nước biển.
Sự phối hợp sử dụng số liệu hình thái, hóa sinh và phân tử đã nhận biết sự khác biệt rõ ràng ở hầu hết các giống bản địa. Kết quả thu được có thể giúp cho công tác bảo tồn nội vi các giống bản địa ở Italy cũng như sử dụng để đăng ký trong danh mục bảo tồn và chỉ dẫn địa lý ở châu Âu, phục vụ cho mục đích thương mại và phân phối hạt giống đậu cô ve bản địa tốt hơn. Sử dụng đa dạng di truyền nguồn gen bản địa còn phục vụ cho công tác chọn tạo giống, ứng dụng trong hệ thống canh tác hữu cơ và canh tác truyền thống (Raggi et al. Đến năm 2001, bộ mẫu nguồn gen đậu (Phaseolus) có khoảng 65.000 mẫu trong các ngân hàng gen giống cây trồng, trong đó hơn 90% là P.
Trung tâm nông nghiệp nhiệt đới quốc tế (CIAT) có bộ sưu tập lớn nhất thế giới, bao gồm hơn 40.500 là đậu cô ve trồng (thuần hóa), khoảng 1.300 mẫu là loại đậu cô ve hoang dã và phần còn lại là họ hàng xa của đậu cô ve (CIAT, 2001). Các giống đậu đỗ ở Việt Nam thuộc chi Đậu đỗ (Phaseolus) khá đa dạng về loài, giống và loại hình sinh trưởng. Một số nhóm đậu đỗ điển hình ở Việt Nam: - Đậu rồng (Psophocarpus tetragonolobus) hay còn gọi là đậu khế, đậu cánh. Loại đậu này chủ yếu được phân bố ở khu vực miền núi phía Bắc và đồng bằng sông Hồng.
Quả có dạng xẻ thùy, chia làm bốn cánh. Cây dễ trồng và chăm sóc và được trồng như cây dại quanh các hàng rào (hình 2. Cây đậu rồng (đậu khế) - Đậu cô ve lùn (Phaseolus vulgaris): thuộc chi đậu đỗ (Phaseolus). Nhóm đậu này có dạng sinh trưởng hữu hạn, quả dài trung bình và nhỏ.
Ở Việt Nam, nhóm đậu này chủ yếu bao gồm các giống nhập nội từ Nhật Bản, Đài Loan. Cây có thể trồng quanh năm và một số giống chịu nóng khá được trồng vụ Đông Xuân ở vùng đồng bằng. Đặc tính chung của các giống đậu cô ve lùn là thấp cây 50 - 60 cm, cho thu hoạch sớm, thời gian thu hoạch 30 - 45 ngày, quả dài, thẳng, màu xanh trung bình đến xanh đậm (hình 2. Các giống nhập nội chính, gồm nhóm giống đậu cô ve Đài Loan hạt đen do công ty Giống cây Trồng Miền Nam chọn lọc và sản xuất.
Nhóm giống chịu nóng giỏi, kháng bệnh tốt, trồng được ở đồng bằng cũng như vùng cao, bắt đầu cho thu hoạch trái 50 - 55 ngày sau khi trồng. Cây có hoa dài, nhiều hoa, tỷ lệ đậu quả cao. Quả thẳng, dài khoảng 16 - 17 cm, màu xanh nhạt, phẩm chất ngon, phù hợp với thị hiếu.