Nghiên cứu: Vai trò của Đàn tranh trong đời sống văn hóa tinh thần người Việt

Khám phá vai trò và ý nghĩa của đàn tranh trong đời sống văn hóa tinh thần người Việt. Tìm hiểu lịch sử, cấu tạo và nghệ thuật biểu diễn độc đáo.

• Tác giả: Đào Trà Linh
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Tuệ Chi
• Trường học: Trường Đại Học Nội Vụ Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản Lý Xã Hội
• Đề tài: Đàn Tranh Trong Cuộc Sống Tinh Thần Người Việt Nam
• Loại tài liệu: Báo cáo tổng hợp đề tài nghiên cứu khoa học của người học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Đàn tranh Nhạc cụ truyền thống của nền văn hóa Việt

Đàn tranh là một trong những nhạc cụ cổ truyền phổ biến nhất trong đời sống âm nhạc của người Việt Nam. Với lịch sử hàng ngàn năm, cây đàn tranh không chỉ là một công cụ âm nhạc mà còn là biểu tượng của nét đẹp văn hóa tinh thần dân tộc. Được người Việt Việt hóa một cách khéo léo, đàn tranh đã trở thành nhạc cụ dân tộc được công nhân rộng rãi và yêu thích từ nông thôn đến thành phố. Âm sắc trong trẻo, sáng sủa của đàn tranh có khả năng đáp ứng nhiều chức năng biểu diễn như độc tấu, hòa tấu trong các tổ chức dàn nhạc truyền thống. Mặc dù có nguồn gốc từ đất nước khác, nhưng đàn tranh đã được Việt hóa nhanh chóng và trở thành bộ phận không thể tách rời của văn hóa tinh thần Việt Nam.

1.1. Nguồn gốc và lịch sử phát triển của đàn tranh

Đàn tranh có một lịch sử phát triển lâu đời với nhiều truyền thuyết cổ xưa gắn liền với nó. Qua nhiều thế kỷ, cây đàn này đã trải qua những thăng trầm của lịch sử nhưng vẫn tồn tại và phát triển vượt bậc. Sự gắn bó khăng khít của đàn tranh với đời sống tâm hồn của nhân dân Việt Nam chứng tỏ vị trí quan trọng của nó trong nền văn hóa dân tộc.

1.2. Vị trí của đàn tranh trong di sản văn hóa tinh thần

Là một trong những nhạc cụ sớm góp phần tạo nên bộ mặt văn hóa, nghệ thuật riêng và độc đáo của Việt Nam, đàn tranh đại diện cho giá trị truyền thống. Nó không chỉ phục vụ giải trí mà còn là phương tiện để bảo tồn và phát huy di sản văn hóa tinh thần của dân tộc ta qua các thế hệ.

II. Cấu tạo và kỹ thuật diễn tấu đàn tranh

Cấu tạo đàn tranh là một công trình của các nghệ nhân tài ba với những chi tiết tinh xảo. Cây đàn gồm nhiều bộ phận khác nhau, mỗi bộ phận đều có chức năng riêng để tạo ra âm sắc độc đáo. Kỹ thuật diễn tấu đàn tranh đòi hỏi người đàn phải có sự luyện tập kỹ lưỡng và hiểu biết sâu sắc về đặc tính của nhạc cụ. Những yếu tố ảnh hưởng đến diễn tấu bao gồm: chất lượng của dây đàn, độ rắn chặt, kỹ thuật của người chơi, và những điều kiện môi trường xung quanh. Nghệ thuật diễn tấu đàn tranh không chỉ là kỹ thuật mà còn là cách thể hiện cảm xúc, tâm hồn của nghệ sĩ, làm cho mỗi bài hát trở nên sâu sắc và có ý nghĩa.

2.1. Các bộ phận cấu tạo chính của đàn tranh

Đàn tranh bao gồm: thân đàn, dây đàn, bàn phím và các bộ phận điều chỉnh âm. Thân đàn thường được chế tạo từ gỗ chất lượng cao, dây đàn được căng chặt để tạo ra âm thanh rõ ràng. Bàn phím với các phím được sắp xếp theo thứ tự giúp người chơi dễ dàng điều chỉnh độ cao thấp của âm thanh.

2.2. Kỹ thuật chơi và các yếu tố ảnh hưởng

Kỹ thuật diễn tấu của đàn tranh bao gồm các động tác tay, cách bấm phím, và cách kiểm soát lực lượng. Các yếu tố như độ rắn chặt của dây, nhiệt độ, độ ẩm không khí đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng âm thanh và hiệu quả diễn tấu của cây đàn.

III. Đàn tranh và đời sống tinh thần của ba miền Việt Nam

Đàn tranh có vai trò khác nhau trong đời sống tinh thần của người dân ba miền Việt Nam. Ở miền Bắc, đàn tranh gắn liền với các bài hát dân ca truyền thống, phục vụ trong các lễ hội và những buổi tụm tập gia đình. Ở miền Trung, đàn tranh được sử dụng trong những bài hát ca trù và các hoạt động văn hóa địa phương. Ở miền Nam, đàn tranh tiếp thu những ảnh hưởng từ các vùng và kết hợp với những giai điệu địa phương, tạo nên một phong cách riêng. Khái niệm về đời sống tinh thần bao gồm những hoạt động nghệ thuật, tôn giáo, và những biểu hiện văn hóa có ý nghĩa sâu sắc. Đàn tranh là một phần không thể thiếu trong việc bảo tồn và phát triển đời sống tinh thần này, giúp kết nối mọi người với những giá trị truyền thống.

3.1. Vai trò đàn tranh trong văn hóa tinh thần miền Bắc

Ở miền Bắc, đàn tranh là nhạc cụ quan trọng trong các bài hát dân ca xưa kia như Ru em, Lầu tuyết. Nó tồn tại trong những lễ hội làng, những buổi đón Tết, và những buổi tụm tập gia đình. Đàn tranh miền Bắc mang đậm dấu ấn của văn hóa phong kiến, thể hiện tâm hồn từ tĩnh đến sâu lặng.

3.2. Đàn tranh trong đời sống tinh thần miền Trung và miền Nam

Ở miền Trung, đàn tranh được sử dụng trong ca trù, hò ơi và những bài hát truyền thống địa phương. Miền Nam kế thừa các phong cách từ miền Bắc và Trung nhưng tạo nên những điệu mới, phản ánh tinh thần năng động. Đàn tranh ở ba miền cùng góp phần giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa tinh thần dân tộc.

IV. Bảo tồn và phát triển nghệ thuật đàn tranh trong thời đại hiện nay

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự ảnh hưởng của những giá trị quốc tế, đàn tranh vẫn tiếp tục được bảo tồn và phát triển. Giữ gìn và đa dạng hóa hoạt động nghệ thuật biểu diễn đàn tranh là một nhiệm vụ cấp bách của các cơ sở đào tạo và những người yêu thích nhạc cụ này. Đàn tranh hiện đại không chỉ tấu lên những khúc nhạc cổ truyền mang tính dân tộc mà còn có khả năng kết hợp với những giai điệu quốc tế, tạo nên những sáng tạo mới. Đổi mới nội dung và hình thức để phát triển nghệ thuật đàn tranh là cách để nhạc cụ này tiếp cận với thế hệ trẻ. Tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và các cơ sở đào tạo khác, đàn tranh đang được dạy và phát triển một cách có hệ thống. Kết nối tinh thần của người Việt với đàn tranh là để giữ cho dòng chảy văn hóa dân tộc không bao giờ cạn khô.

4.1. Các biện pháp bảo tồn đàn tranh truyền thống

Bảo tồn đàn tranh đòi hỏi những nỗ lực từ nhiều phía: các nhà nghiên cứu, giáo viên dạy nghệ thuật, và những người yêu thích. Các chương trình đào tạo tại Học viện Âm nhạc và các cơ sở khác giúp chuyển giao kiến thức từ thế hệ này sang thế hệ khác. Trình diễn đàn tranh tại các cơ sở dịch vụ, quán cà phê và các sự kiện văn hóa giúp đàn tranh gần gũi hơn với công chúng.

4.2. Phát triển và sáng tạo mới trong nghệ thuật đàn tranh

Đàn tranh hiện đại được kết hợp với âm nhạc đương đại, tạo nên những giai điệu mới lạ nhưng vẫn giữ được tinh thần dân tộc. Đổi mới hình thức biểu diễn giúp đàn tranh thu hút sự chú ý của thế hệ trẻ. Việc kết nối tinh thần người Việt với đàn tranh là chìa khóa để bảo tồn bền vững nét đẹp văn hóa này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu hoặc kết thúc một câu nhạc, có trường hợp nó được sử dụng 16 để tả cảnh sóng nước, gió thổi, mưa rơi và có thể sử dụng kỹ thuật lướt liên tiếp với nhiều âm hơn. - Song thanh: 2 nốt cùng phát ra một lúc, song thanh truyền thống chỉ dùng quãng 8, các nhạc sĩ hiện đại còn kết hợp dùng các quãng khác. Kỹ thuật bàn tay trái: - Tư thế: Ðầu ba ngón tay giữa đặt trên dây nhẹ nhàng, bàn tay mở tự nhiên, ngón tay hơi khum, hai hoặc ba ngón (trỏ, giữa, áp út) chụm lại, ngón cái và ngón út tách rời, dáng bàn tay vươn về phía trước. Khi rung, nhấn, bàn tay được nâng lên mềm mại, ba ngón chụm lại cùng một lúc chuyển từ dây nọ sang dây kia.

Kỹ thuật rung âm - Ngón rung (rung âm): là cách dùng một, hai hoặc ba ngón tay trái rung nhẹ trên sợi dây đàn, bên trái hàng nhạn đàn mà tay phải vừa gảy. Nó là 1 kỹ thuật tay trái vô cùng quan trọng trong diễn tấu cổ tranh Trung Quốc và đàn tranh Việt Nam. Nó tô điểm vẻ đẹp, trau chuốt và kéo dài cùng nhiều tác dụng khác cho nhạc khúc. Chủng loại của rung âm rất nhiều.

Sau khi tay phải gảy gây xong thì tay trái nhấn, thả trên dây đàn tương ứng bên trái con nhạn; khiến cho âm mà tay phải gảy sản sinh hiệu quả rung động dạng sóng có quy luật. Diễn tấu rung âm cần 1 quá trình huấn luyện lâu dài. Lúc đầu mới học, luyện tập với tốc độ chậm trước, nắm được cách phát lực và thả lỏng chính xác. Sau khi thành thục mới tiến hành luyện tập tăng tốc.

- Nhấn dây tay trái: Tay phải đặt cần bằng trên hộp điều âm, tay trái duy trì thủ hình nửa nắm tay. Nhấn thả dây đàn lên xuống chậm rãi đều đặn. Mỗi 1 nhịp có 2 động tác nhấn & thả, sau mỗi lần nhấn phải ngay lập tức thả ra. Tay trái và phải đặt dây chính xác trên trung âm 5 (Sol).

Sau khi tay phải gảy trung âm 5 thì tay trái trên dây đàn tương ứng với bên trái con nhạn. Nhấn, thả dây đàn đều đặn. Khi người chơi mới học rung âm có thể áp dụng phương pháp luyện tập đếm nhịp. Tay phải gảy trung âm 5.

Sau mỗi lần nhấn dây phải lập tức thả ra. Sau khi nắm vững diễn tấu chậm, tăng tốc độ nhấn dây thích hợp cho tay trái. Lưu ý: 17 + Khi tay trái nhấn dây, vai phải thả lỏng. Sức lực của cánh tay trái nén xuống tự nhiên tập trung vào đầu ngón tay.

Sau khi nhanh chóng nhấn dây thì lập tức trở về vị trí cũ. + Biên độ nhấn của tay trái bắt buộc phải nhỏ mà đều đặn. Tuyệt đối không được làm biến đổi độ cao của âm gốc. Thứ tự diễn tấu của tay trái & phải là gảy trước rồi rung sau.

Tay trái nhấn và thả dây đàn trên dư âm sau khi tay phải gảy đàn. Nghiêm cấm làm cả hai tay cùng 1 lúc. Ngón nhấn luyến (hoạt âm) - Là thủ pháp sử dụng các ngón nhấn để luyến hai hay ba âm có độ cao khác nhau, âm thanh nghe mềm mại, uyển chuyển gần với thanh điệu tiếng nói. Có hai loại nhấn luyến: - Nhấn luyến lên (hoạt âm lên): gảy vào một dây để vang lên, tay trái nhấn dần lên dây đó làm âm thanh cao lên hoặc tiếp tục nhấn cho cao lên nữa.

Sau khi tay phải gảy dây, tay trái ở bên trái con nhạn đem âm mà tay phải gảy nhấn "trượt" tới cao âm của dây đàn phía trên. Đặt dây giống rung âm, sau đó tiến hành luyện tập nhấn dây cho tay trái. Lấy trung âm 5 làm ví dụ: tay phải đặt cân bằng trên hộp điều âm, tay trái đặt trên dây đàn bên trái. Đếm 1 thấy bất động nhưng đếm 2 thì tay trái nhấn dây xuống dưới.

- Sau khi tay trái hoàn thành hoạt âm, không được thả tay ra cho tới khi dư âm biến mất mới được thả tay. Nắm vững phương pháp gảy trước nhấn sau. Khi tay trái nhấn dây, vai hạ xuống; đem sức lực tập trung vào đầu ngón tay. Tay trái từng bước thực hiện hoạt âm chuẩn xác.

Chú ý diễn tấu, khủy tay không được nhấc lên còn cổ tay thì không được sụp xuống. - Cao âm của hoạt âm lên phải chuẩn xác, bởi sức dãn của mỗi dây là khác nhau nên lực dùng để nhấn dây cũng khác nhau. Nhấn dây ở khu âm cao tương đối dễ dàng. Nhấn ở khu âm trung, thấp thì lực độ mạnh hơn chút.

Nghe và luyện nhiều mới có thể nắm bắt chính xác cao âm của hoạt âm. - Nhấn luyến xuống (hoạt âm xuống): tương phản với hoạt âm lên. Tay trái ở bên trái nhạn, đem trung âm 5 nhấn đến cao âm của dây trên trước là trung âm 6, sau đó tay phải gảy dây. Sau khi gảy dây xong thì mới từ từ thả tay trái ra khiến 18 cho âm từ cao đến thấp thành 1 khối.

Đặt tay lên dây, tay trái nhấn trung âm 5 lên cao độ của trung âm 6 phải duy trì ổn định, không được di chuyển. Nắm vững phương pháp diễn tấu " nhấn trước, gảy rồi thả". Đợi sau khi tay phải gảy xong thì tay trái mới từ từ buông ra. Tốc độ vừa phải.

- Nhấn kết hợp (Hồi hoạt âm): Sau khi tay phải gảy dây,tay trái ở bên con nhạn. Đem âm mà tay phải gảy nhấn "trượt" tới cao âm của dây đàn phía trên. Lấy trung âm 5 làm ví dụ chính là đem 5 (nốt Sol) nhấn tới cao âm của dây đàn phía trên nó cũng chính là 6 (nốt La). Phương pháp đặt dây giống rung âm, nhấn dây cho tay trái và lấy trung âm 5 làm ví dụ.

Tay phải đặt cân bằng với hộp điều âm (chỉ có ở cổ tranh Trung Quốc), tay trái đặt lên dây đàn bên trái con nhạn. Đếm nhịp 1 thì thấy bất động cho tới khi đếm nhịp 2 thì tay trái nhấn dây xuống dưới. Tay phải gảy trước, tay trái nhấn sau. Đợi sau khi tay phải gảy 1 lần nữa thì từ từ buông tay trái.

(Đếm 1, tay phải gảy bằng thủ pháp "thác". Đếm 2, tay trái nhấn dây đến cao âm mong muốn. Đếm 3, tay trái vẫn giữ vững như vậy, tay phải gảy theo thủ pháp "thác" 1 lần nữa. Đếm 4, tay trái từ từ thả ra khiến cho âm trượt từ cao xuống thấp.

- Ngón nhún: là cách nhấn liên tục trên một dây nào đó làm cho âm thanh cao lên không quá một cung liền bậc. Ngón tay nhún tạo thành những làn sóng có dao động lớn hơn ở ngón rung, làm cho âm thanh thêm mềm mại, tình cảm sâu lắng. Những yếu tố ảnh hưởng đến diễn tấu của cây đàn Tranh. Đàn Tranh là một cây đàn đa năng, không chỉ là một cây đệm quan trọng trong dàn nhạc truyền thống, đàn Tranh cũng có riêng những tác phẩm để chơi độc tấu cho riêng nó.

Có thể nói yếu tố ảnh hưởng đến diễn tấu của cây đàn này phần lớn đến từ cấu tạo của cây đàn. Được thiết kế bằng gỗ, dây đàn mảnh làm từ inox hoặc sắt, không có loa đi kèm như đàn Bầu hay âm thanh vang như Sáo và đàn Nhị, âm thanh của đàn Tranh khá là mỏng manh, kỹ thuật đánh đàn cũng dùng nhiều ngón lướt, điều này khiến đàn Tranh khó có thể biểu diễn ở những không gian rộng mà 19 thiếu bộ âm thanh hỗ trợ. Một ví dụ nhỏ cho điều này như: khi tới một quán cà phê hoặc phòng trà, người nghệ sĩ có thể ngồi ngay vào đàn piano ở đó và biểu diễn. Ấy vậy nhưng đối với đàn Tranh, người nghệ sĩ còn phải chuẩn bị đầy đủ mic, loa để khuếch đại âm thanh, như vậy mới giúp khán giả thưởng thức màn trình diễn.

Cũng là một yếu tố đến từ phần dây đàn, sở hữu 16 chiếc dây hay hiện tại đã cải tiến lên tới 17-19 dây, trước khi vào biểu diễn, người nghệ sĩ phải điều chỉnh âm trên đàn cho chuẩn xác, tránh trường hợp dây đàn bị chênh, phô, gây khó chịu cho người nghe. Với những cây đàn có ít dây hơn như Bầu, Nhị, Nguyệt…thì việc lên dây sẽ không phải vấn đề. Nhưng với đàn Tranh, người nghệ sĩ cần một thời gian nhiều hơn để chỉnh âm thật chuẩn. Hiện nay để việc điều chỉnh thanh âm được nhanh hơn, các nghệ sĩ đã có sự trợ giúp từ công nghệ là máy chỉnh dây.

Tuy chiếc mày ấy giúp ích rất nhiều nhưng nó cũng sẽ góp phần làm học sinh theo học âm nhạc lười nghe và sẽ phụ thuộc qua nhiều vào công nghệ. Một yếu tố từ thang âm của đàn Tranh, cây đàn này sử dụng thang âm trung cổ là ngũ cung, gồm có 5 âm cơ bản. Chính vì điều này, khi phải đệm hát, mà mỗi ca sĩ sẽ có một tông giọng riêng, người nghệ sĩ đàn Tranh cũng phải điều chỉnh hàng dây thành âm sao cho phù hợp với giọng của ca sĩ. Với nền âm nhạc hội nhập hiện nay, những nghệ sĩ đàn Tranh cũng không ngừng đưa đàn Tranh vào những tác phẩm âm nhạc hiện đại.

Đương nhiên, để thể hiện những tác phẩm ấy, những người nghệ sĩ cũng phải cải biên một chút rồi mới có thể dùng đàn Tranh biểu diễn. Kích thước của đàn Tranh cũng là yếu tố có đôi phần bất lợi đối với việc diễn tấu. Tuy có thiết kế gọn nhẹ hơn đàn Tranh Trung Quốc, hay một số kiểu đàn khác của phương Tây, nhưng so với những loại đàn khác trong dàn nhạc dân tộc, đàn Tranh lại khá chiếm diện tích. Tiểu kết chương 1: 20 Thông qua các truyền thuyết dân gian, cây đàn Tranh đã đem đến những câu truyện thú vị, kì bí, huyền ảo về xuất xứ từ lâu đời của nó.

Có thể thấy, khi được du nhập vào Việt Nam, đàn Tranh đã trở thành một biểu tượng trong âm nhạc dân tộc, khiến các nhà thơ trân trọng, yêu mến, tạo cảm hứng cho những câu thơ bay bổng để miêu tả về đàn. Kỹ thuật đàn Tranh nhìn sơ qua có vẻ như chỉ là gẩy các nốt trên dây đàn, nhưng đi sâu vào trong đó lại là sự miệt mài, thực sự yêu thích, kiên nhẫn, trau truốt qua từng tiếng nhỏ thì mới thực sự có thể thành thạo được những kỹ thuật đó và truyền được cảm hứng cho người nghe. Cây đàn này từng năm trong dàn nhạc dùng để diễn tấu trong cung đình.