Chương I: Những vấn đề lý luận về đại diện không có ủy quyền và đại diện vượt quá phạm vi ủy quyền. Chương II: Đại diện không có ủy quyền, đại diện vượt quá phạm vi ủy quyền trong pháp luật Dân sự Việt Nam hiện hành. Chương III: Thực trạng thi hành và những kiến nghị hoàn thiện về đại diện không có ủy quyền, đại diện vượt quá phạm vi ủy quyền trong pháp luật Dân sự Việt Nam hiện hành. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐẠI DIỆN KHÔNG CÓ ỦY QUYỀN VÀ ĐẠI DIỆN VƢỢT QUÁ PHẠM VI ỦY QUYỀN 1.
Một số vấn đề lý luận về đại diện và đại diện theo ủy quyền.1 Khái quát chung về đại diện 1.1 Khái niệm đại diện Trước tiên, để hiểu các vấn đề về đại diện không có ủy quyền, đại diện vượt quá phạm vi ủy quyền, những hậu quả pháp lý của chúng cũng như các trường hợp ngoại lệ được pháp luật chấp nhận nhằm bảo vệ quyền của các chủ thể tham gia giao dịch, tác giả mong muốn tìm hiểu những vấn đề lý luận về đại diện, vì nó là nguồn cội của đề tài này. Ngày nay, không ai có thể phủ nhận tầm quan trọng của chế định đại diện trong hệ thống pháp luật dân sự. Tuy nhiên, pháp luật La Mã trước đây không ghi nhận chế độ đại diện mặc dù trong xã hội La Mã vẫn tồn tại những mối quan hệ giữa người được đại diện, người đại diện và bên thứ ba.TS Ngô Huy Cương: Trước kia Luật La Mã không chấp nhận vấn đề đại diện do tính trọng hình thức đối với hợp đồng, vì vậy gây khó khăn lớn cho các giao dịch. Ở thời kỳ này, người chủ gia đình (paterfamilias) có thể giao kết hợp đồng thông qua người trong gia đình, và cũng có thể giao kết hợp đồng thông qua người ngoài gia đình trong những điều kiện nhất định.
Người trong gia đình có thể đại diện hoàn hảo cho người chủ gia đình đối với những hợp đồng mà người chủ gia đình trở thành trái chủ, nhưng không thể làm cho chủ gia đình trở thành người thụ trái bởi thi hành một nguyên tắc alieni juri không thể làm cho tình trạng của chủ xấu đi, trừ khi đối với những hợp đồng giao vật. Đối với việc giao kết hợp đồng thông qua người ngoài gia đình dù với tư cách trái chủ hay người thụ trái (ví dụ trong hợp đồng mua bán), thì người thứ ba giao kết hợp đồng với người thụ ủy, tuy 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiên có thể có tố quyền do pháp quan ban cho để đòi người thứ ba thi hành nghĩa vụ. Giải thích vấn đề ngày trong Luật La Mã, và giải thích sự khác nhau giữa truyền thống Common Law và truyền thống Civil Law về vấn đề này, Konrad Zweigert và Hein Koetz cho rằng, người chủ gia đình thủ đắc quyền sở hữu mọi thứ do nô lệ và người trong gia đình có được từ người thứ ba, bởi trong xã hội La Mã lúc bấy giờ những người này chỉ được xem như cánh tay nối dài của chủ gia đình, chứ không phải bởi chủ gia đình ủy quyền cho họ [1]. Ngược lại với Luật La Mã, hệ thống pháp luật Common Law lại ghi nhận chế định đại diện và thúc đẩy chế định này phát triển như một chìa khóa vàng để đẩy mạnh giao thương cũng như các quan hệ dân sự vào thế kỷ XVIII.
Đời sống dân sự hết sức đa dạng, con người đôi khi không thể tự mình tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự khi thời gian và năng lực có hạn. Việc thông qua một người khác để xác lập, thực hiện giao dịch dân sự nhân danh bản thân mình như một giải pháp hữu hiệu giải quyết hạn chế này. Tuy nhiên, chế định đại diện không có tính vạn năng, đối với quan hệ pháp luật dân sự như quan hệ về nhân thân (hôn nhân, lập di chúc, nhận con nuôi…….) vấn đề đại diện không được đặt ra vì đây là những quan hệ pháp luật dân sự có tính đặc thù cần phải được xác lập, thực hiện bằng chính ý chí của những người có quyền lợi liên quan. Xét về mặt ngữ nghĩa, “đại diện” theo từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học có nghĩa là “thay mặt cho cá nhân hoặc tập thể” [10].
Một số bộ luật dân sự của các quốc gia như Nhật Bản, Pháp, …. đều không đưa ra khái niệm cụ thể về đại diện. Nhưng qua các quy định trong các chương về chế định đại diện cũng có thể nắm bắt được khái niệm chung về đại diện. Đơn cử như khoản 1, điều 99 BLDSNB quy định: 1.
Người đại diện thể hiện ý chí cũng như hành động thay mặt người được đại diện trong phạm vi thẩm quyền đại diện sẽ ràng buộc người được đại diện. [16] 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com BLDSVN định nghĩa đại diện tại khoản 1 điều 139 như sau: Đại diện là việc một người (sau đây gọi là người đại diện) nhân danh và vì lợi ích của người khác (sau đây gọi là người được đại diện) xác lập, thực hiện giao dịch dân sự trong phạm vi đại diện [19]. Qua những quy định này có thể thấy đại diện chính là việc một người thực hiện công việc thay cho người khác và vì quyền lợi của người khác, nóphù hợp với nguyên tắc tại khoản 2 điều 148 BLDSVN: “Cá nhân, pháp nhân, chủ thể khác có thể xác lập, thực hiện giao dịch thông qua người đại diện”. Pháp luật dân sự Việt Nam ghi nhận ràng buộc về mặt pháp lý giữa người được đại diện, người đại diện và bên thứ ba trên nguyên tắc “người được đại diện có quyền và nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch dân sự do người đại diện xác lập” quy định tại khoản 4, điều 139 BLDSVN.
Từ những định nghĩa về đại diện của pháp luật một số nước và của Việt Nam, có thể thấy rằng quyền tự do xác lập, thực hiện các giao dịch trong đời sống dân sự thông qua một người đại diện được Việt Nam cũng như các quốc gia trên thừa nhận và điều chỉnh bởi luật pháp. Có ba quan hệ pháp lý cơ bản cấu thành nên quan hệ đại diện giữa các chủ thể; đó là quan hệ giữa người đại diện và người được đại diện, quan hệ giữa người đại diện và người thứ ba, cuối cùng là quan hệ giữa người được đại diện và người thứ ba. Người thứ ba ở đây chính là thủ thể tham gia giao dịch dân sự với người đại diện nhằm xác lập, thực hiện các giao dịch vì quyền lợi và nghĩa vụ của người được đại diện. Quan hệ giữa người đại diện và người được đại diện có tính chất “nội bộ”, mọi thỏa thuận về nội dung công việc, quyền lợi và nghĩa vụ cụ thể của các bên trong quan hệ này chỉ có giá trị ràng buộc giữa người được đại diện và người đại diện, không tác động đến các chủ thể khác.
Do đó, bên thứ ba khi tham gia giao dịch với người đại diện không cần quan tâm và cũng không buộc phải biết giữa người đại diện và người được đại diện thỏa thuận nội dung gì về vấn đề đại diện 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giữa họ. Vấn đề cốt lõi bên thứ ba cần chú tâm đó là người đại diện có quyền thay mặt người được đại diện trong giao dịch với mình hay không. Quan hệ giữa người đại diện và bên thứ ba được coi là quan hệ phái sinh từ quan hệ giữa người đại diện và người được đại diện vì những giao dịch giữa người đại diện và bên thứ ba nằm trong khuôn khổ cho phép của nội dung công việc được thỏa thuận trong quan hệ trên. Nếu người đại diện và bên thứ ba xác lập, thực hiện giao dịch theo đúng phạm vi, thẩm quyền đại diện thì quan hệ giữa người đại diện và bên thứ ba không được quan tâm xem xét nhiều.
Nhưng vì tôn trọng sự tự do, thỏa thuận của các bên mà pháp luật dân sự không có cơ chế nào đảm bảo quan hệ giữa người đại diện và bên thứ ba không đi quá phạm vi cho phép, lúc này tính ổn định của quan hệ đại diện bị xâm phạm và cần phải xem xét những hậu quả pháp lý có thể xảy ra của quan hệ này. Quan hệ giữa người được đại diện và bên thứ ba là kết quả của hai mối quan hệ trên và cũng là mối quan hệ thể hiện được bản chất của chế định đại diện. Vì người đại diện chỉ hành động thay người được đại diện, do vậy người được đại diện và bên thứ ba sẽ có trách nhiệm với nhau như thế nào khi giao dịch được xác lập, thực hiện bởi người đại diện. Bản chất của chế định đại diện nằm ở quan hệ này bởi một người thay mặt người khác xác lập, thực hiện giao dịch nhằm đem lại lợi ích hoặc những ràng buộc pháp lý (nghĩa vụ) cho người đó mà không phải cho chính bản thân mình; quan điểm này được pháp luật của hầu hết các nước nhìn nhận như nhau.
Đại diện diễn ra trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội dân sự, nó có tính đa dạng từ đại diện trong những quan hệ dân sự đơn giản như cha mẹ đại diện cho con chưa thành niên tham gia các giao dịch phục vụ cho chính nhu cầu hàng ngày của con mình; đến đại diện trong những quan hệ dân sự phức tạp hơn giữa các cá nhân, pháp nhân giao kết, thực hiện hợp đồng nhằm đem lại những lợi ích nhất định cả về mặt vật chất và phi vật chất…Dù tính chất của các quan hệ trong các giao dịch trên đơn giản hay phức tạp thì đại diện vẫn là một phương thức hữu hiệu giải quyết vấn đề hạn chế về mặt thời gian, kinh nghiệm …. của chủ thể là bên được đại diện. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngoài ra, đại diện còn đem lại một vai trò rất lớn trong việc tận dụng nguồn nhân lực trong xã hội có sự phân công lao động rõ rệt như hiện nay. Xã hội ngày càng phát triển, các giao dịch dân sự ngày càng đa dạng và phức tạp, đặc biệt là các giao dịch dân sự có tính chất chuyên môn đòi hỏi sự hiểu biết và kinh nghiệm, do vậy, không phải bất cứ chủ thể nào cũng có khả năng tự mình đáp ứng được điều kiện về chuyên môn.
Tự bản thân họ nếu thực hiện công việc sẽ gặp nhiều khó khăn, tốn kém về thời gian, kinh tế và sức lực.