Đặt vấn đề 9 Hệ thực vật Việt Nam phong phú và đa dạng từ xa xưa đến nay và rau là loại cây thực phẩm có nhiều giá trị dinh dưỡng cao, đóng vai trò quan trọng trong mỗi bữa ăn hàng ngày của người dân Việt Nam cũng như trên toàn thế giới. Rau quả là loại thực phẩm không thể thiếu trong các bữa ăn của con người. Nó cung cấp các chất vitamin, chất xơ, chất khoáng và các chất dinh dưỡng khác cho cơ thể con người. Nước ta là nước nhiệt đới gió mùa thuận lợi cho việc trồng các loại rau quả.
Rau xanh gồm nhiều loại khác nhau trong đó có rau mồng tơi. Tuy nhiên mồng tời khá là phổ biến trong các bữa ăn hàng ngày của các gia đình trong những ngày hè nắng nóng, nhưng không phải ai cũng hiểu được hết công dụng của mồng tơi. Ngoài là một lại rau xanh giúp giải nhiệt thì mồng tơi còn là một loại cây dược liệu, trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, cây mồng tơi có tác dụng trong điều trị bệnh tiêu hóa( nhuận tràng), các bệnh về khớp, bệnh tiểu đường, chữa bỏng…Tuy nhiên mồng tời chỉ được sự dụng theo những kinh nghiệm mà ông cha ta đã để lại. Và để góp phần nâng cao giá trị sử dụng của Mồng tơi cũng như góp phần vào công tác nghiện cứu và kiểm nghiệm, cũng như để mọi người được hiểu hơn về đặc điểm giống cây Mông tơi (Basellaceae).
Chúng tôi thực hiện nghiên cứu và đánh giá một số đặc điểm nông sinh học của một giống mồng tơi. Để đưa cho người dân một giống mồng tơi có năng suất cao. Rau ở nước ta chủ yếu dùng ở dạng tươi do đặc điểm sẵn có và thời gian bảo quản ngắn. Tuy nhiên, một bộ phận nhỏ nhân dân vẫn thiếu rau xanh, dó là người dân ở các đảo.
Đặc biệt là bộ đội hải quân đang đóng quân trên các hải đảo xa xôi, với những thực phẩm từ đất liền sẽ giúp họ gần gủi hơn so với đất liền. Mặc dù trên các đảo lớn rau cũng có được trồng, song điều kiện tự nhiên khắc nghiệt cùng với đó là sự thiếu thốn trong canh tác như: đất trồng, nguồn nước ngọt quý giá để tưới thì tất nhiên nguồn rau xanh sẽ rất thiếu trong các bữa ăn hàng ngày. Vậy nên để có thế đưa tới cho mọi người một giống rau xanh tốt, dễ canh tác, dễ sản xuất, chúng tôi đã thực hiện đề tài “ Đánh giá đặc điểm nông sinh học một số giống Mồng Tơi Tại TT Tài Nguyên Thực Vật – An Khánh – Hoài Đức – Hà Nội”.2 Mục đích và yêu cầu 1.1 Mục đích - Đánh giá đặc điểm nông sinh học của một số mẫu giống mồng tơi được cung cấp do Bộ môn Quản lý ngân hàng gen cấp ở Vụ Xuân 2022. 10 - Những đặc điểm được đánh giá: 1.
Tốc độ mọc mầm 13. Màu thân mầm 14. Chỉ số cành 16. Số ngày từ ngày gieo đến khi ra hoa 5.
Sắc tố thân 17. Đường kính thân 18. Số ngày tời khi quả đầu tiên chín thuần thục 7. Số quả trên chùm 8.
Khối lượng hạt 9. Khối lượng lá tươi/cây 10. Sự lồi lõm của gân lá 23. Độ dài thân chính 12.
Sắc tố cuống lá 1.2 Yêu Cầu - Đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển và hình thái của mồng tơi trong Vụ Xuân 2022 - Đánh giá các yếu tố câu thành năng suất - Làm giàu nguồn gen phục vụ công tác lưu giữ và cung cấp vật liệu nguồn gen. - Hoàn thiện cơ sở dữ liệu nguồn gen. Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Nguồn gốc và phân loại mồng tơi Mông tơi (Basellaceae) là một họ thực vật hạt kín, có đặc điểm hình thái khá đa dạng và thành phần phòng phú. Nơi sinh sống thích hợp của các loài trong họ Mồng tơi là vùng nhiệt đợi ẩm.
Theo “ Cẩm nang tra cứu và nhận biết các họ thực vật hạt kín (Magnoliophyta, Angiospermae) ở Việt Nam” do GS Nguyễn Tiến Bân soạn thảo vào năm 1997, trên Thế giới hiện có 4 chi và khoảng 20 loài, chủ yếu ở Châu mỹ, riêng chi Basella có ở Châu Á, Châu phi. Ở Việt Nam có 2 chi là Basella ( Basella rubra) và Anredera [ Anredera cordifolia (TEN.) Steenis] 11 Hình 1: Hình ảnh về cây mông tơi (Basella alba) Mồng tơi là loại rau xanh ngắn ngày, có thể trồng nhiều vụ trong năm, quên thuộc với người dân Việt Nam trong các bữa ăn hằng ngày. Và do kỹ thuật trồng cây khá dễ và dễ chăm bón, dễ tìm mua hạt giống hay cây giống nên nhiều gia đình có thể tự trồng rau Mồng Tơi tại nhà. Tuy nhiên, chúng ta chỉ thu hoạch và sử dụng lá, phần quả được phơi khô làm giống, để rơi rụng hoặc bị cắt bỏ.
Quả mồng tơi chin có chứa hợp chất anthocyanin có nhiều hoạt tính học quý như khả năng chống oxy hóa cao nên được sử dụng để chống lão hóa, hoặc chóng oxy hóa các sản phẩm thực phẩm, chống viêm, chống các tia phóng xạ, hạn chế sự suy giám sức đề kháng, sự phát triển của các tế bào ung thư… Mồng tơi là cây rau mùa hè. Nhiệt độ thích hợp để sinh trưởng và phát triển là 25- 30oC,có nguồn gốc nhiệt đới Châu Á, số lượng NST 2n = 32. Chi Mồng tơi (Basella) có nguồn gốc ở các nước Nam Á, lan tỏa và mọc hoang ở nhiều nước Châu Á nhiệt đới và được trồng ở Châu Á, Châu Phi, Nam Mỹ và con phát triển đến vùng ôn đới thuộc Châu Á và Châu Âu. Phân bố phổ biến ở Châu Phi, Quần đảo Ăngti, Brazil và Châu Á ( Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam).
Ở Việt Nam, cây mọc hoang và được trồng khắp nơi. Thường gặp ở ven rừng, trên đất ẩm, trong các đất trồng trọt từ vùng thấp tới vùng cao. Tại Châu Phi nhiệt 12 đới, nó phổ biến nhất trong khu vực ấm áp, ẩm ướt và hiếm thấy ở các khu vực khô hoặc lạnh lẽo của châu lục này. Phân loại khoa học của cây mồng tơi Phân loại khoa học Giới (regnum) Plantae (Không phân hạng) Angiospermae (Không Phân hạng) Eudicots Bộ (ordo) Caryophyllales Họ (Familia) Basellaceae Chi (Genus) Basella Loài (species) Basella alba Danh Pháp Basella alba L.2 Đặc điểm và hình thái Cây Mồng tơi là cây thuộc loại dây leo, có lá và đọt non ăn được, sống 1 năm hay 2 năm, thân dạng dây leo mập và nhớt, nhẳn bóng có màu xanh hay tím cây mồng tơi mọc nhanh, dây có thể dài đến 10m.
Rễ chùm mọc sâu trong đất, thích hợp trồng đất tơi xốp. Lá dày hình tim hoặc hình trứng, mọc xen, đơn, nguyên, có cuống, màu xanh, mọng nước. Cụm hoa hình bông mọc ở kẽ lá, màu trắng hay tím đỏ nhạt. Quả mọng, nhỏ, hình cầu hoặc trứng, dài khoảng 5 – 6mm, màu xanh, khi chín chuyển màu tím đen.
Cây được trồng phần lớn các vùng nhiệt đới để lấy lá và ngọn làm rau ăn và quả mọng có khi dùng để nhuộm màu thực vật. Theo Read (1936), trong rau mồng tơi có vitamin A3, vitamin B3, vitamin C, chất saponin, chất nhầy, chất sắt và canxi. Cây mồng tơi có chứa một số phenolic phytochemicals và có tính chất oxy hóa. Giống như hầu hết các loại khác, cây mồng tơi có nhiều vitamin A, vitamin C, sắt, và canxi, có lượng calo thấp nhưng có hàm lượng protein khá cao.
Chất nhầy mọng nước là nguồn cung cấp giàu chất xơ hòa tan. Mồng tơi phát triển tốt dưới ánh mặt trời đầy đủ trong điều kiện khí hậu nóng ẩm và ở khu vực có độ cao thấp hơn 500 mét so với mực nước biển. Cây có nguồn gốc ở các nước Châu Á nhiệt đới. Cây phát triển tốt nhất ở đất cát chứa nhiều chất hữu cơ có độ 13 pH dao động từ 5,5 – 8,0.
Ở Việt Nam, mồng tơi được gieo trồng chủ yếu trong vụ xuân và thu hoạch suốt vụ hè thu. Gieo trồng từ đầu tháng 3 đến tháng 5, thu hoạch từ tháng 5 – tháng 9, nhiệt độ thích hợp 25 - 30oC. Tuy nhiên ở các tỉnh phía Nam có thể trồng ăn quanh năm. Có 3 loại giống mồng tơi phổ biến trong sản xuất như mồng tơi trắng có phiến lá nhỏ, thân mảnh, thân và lá có màu xanh nhạt, mồng tơi tía có phiến lá nhỏ thân và gân lá có màu tím đỏ và mồng tơi lá to nhập từ Trung Quốc, lá dày, màu xanh đậm, phiến lá to, thân mập, thường được trồng dày để dễ cắt tỉa cành non, ít nhớt và cho năng suất cao.3 Giá trị y học Theo đông y, rau mồng tơi có tính hàn, vị chua, tán nhiệt, mất máu, lợi tiểu, giải độc, đẹp da, trị rôm sảy mụn nhọt hiệu quả… rất thích hợp trong mùa nóng Những tác dụng chữa bệnh của rau mồng tơi: giảm cholesterol, làm lành vết thương, tốt cho xương khớp, chữa yếu sinh lý, trị mụn nhọt, say nắng, đẹp da, trị tiểu khó, chữa bỏng, lợi sữa, trĩ, thanh nhiệt, giải độc, chữa táo bón… Trong mồng tơi chứa chất nhầy pectin rất quý để phòng chữa nhiều bệnh, làm cho rau mồng tơi có tác dụng nhuận tràng, thải chất béo chống béo phì, thích hợp cho người có mỡ và đường cao trong máu.
Tác dụng trừ thấp nhiệt, làm cho người lao động ngoài trời nắng nóng duy trì đƣợc sức khỏe, phòng chống bệnh tật như mỏi mệt háo khát, bứt rứt (Theo BS. Phó Thuần Hƣơng sức khỏe và đời sống). Kinh nghiệm chữa bệnh bằng mồng tơi ở một số nước khác: Ở Trung Quốc toàn cây được dùng làm thuốc trị ly, đại tiện bí kết, viêm bàng quang, viêm ruột thưa, dùng ngoài trị gãy xương, đòn ngã gãy xương, ngoại thương xuất huyết bỏng lửa. Ở Ấn Độ, người ta dùng lá trong điều trị bệnh lậu và viêm quy đầu, dịch lá dùng trị may đay và táo bón nhất là trẻ em và phụ nữ mang thai Ở Thái Lan, Lá dùng để trị bệnh nấm đốm tròn, hoa dùng điều trị bệnh nấm lang ben, rễ nhuận tràng và dùng ngoài trị sự biến màu của da tay, chân và dùng trị gàu.
Quả dùng để làm thuộc nhuộm màu thức ăn. Giá trị dinh dưỡng của mồng tơi 14 - Rau mồng tơi được biết đến là một loại cây thân thảo mọng nước, có phân nhánh, mọc xoắn, có nguồn gốc từ những vùng nhiệt đới Nam Á: Sri Lanka, Ấn Độ hoặc Indonesia. Lá của rau mồng tơi có màu xanh đậm, thịt mọng nước và có hình trái tim đẹp mắt, có thể chế biến nhiều món ngon khác nhau. Trong rau mồng tơi có chất dinh dưỡng gì? Bảng thành phần dinh dưỡng mà rau mồng tơi mang lại trong 1 bát nấu chín (44g) dưới đây : Chất dinh dưỡng Hàm lượng Vitamin Vitamin A, RAE 25.038 mg Vitamin B12 Vitamin B9 50.