Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẶC ĐIỂM NHÂN CÁCH PHẠM NHÂN PHẠM TỘI MA TÚY 1. KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM NHÂN CÁCH PHẠM NHÂN PHẠM TỘI MA TÚY Nghiên cứu tình hình các tội phạm về ma túy và đưa ra các biện pháp đấu tranh phòng chống loại tội phạm này là việc làm có ý nghĩa cấp bách cả về lý luận và thực tiễn, đã thu hút được sự quan tâm của nhiều cá nhân và tổ chức trên thế giới và ở Việt Nam. Nghiên cứu từ phương diện luật học Văn phòng kiểm soát ma túy và phòng chống tội phạm của Liên Hợp Quốc (ODCCP) cùng với Uỷ ban kiểm soát ma túy quốc tế (INCB) thường xuyên tiến hành khảo sát và công bố các Báo cáo về tình hình ma túy toàn cầu qua các năm, đặc biệt có chú trọng phân tích mạng lưới ma túy, tình hình giảm cầu ma túy, các xu hướng và hình thức buôn lậu ma túy.Cục hành pháp ma túy quốc tế (INCSR) cũng xây dựng hàng loạt các chính sách và chương trình hành động trong chiến lược kiểm soát ma túy quốc tế; Viện nghiên cứu phân tích chiến lược quốc phòng công bố hàng năm bản Đánh giá hiệu quả chương trình can thiệp phòng chống ma túy. Ở Việt Nam, từ năm 1998 đến nay, ngày càng nhiều công trình được ghi nhận là những nghiên cứu tương đối đầy đủ, có hệ thống, khoa học về tệ nạn ma túy và các tội phạm về ma túy ở góc độ tội phạm học và điều tra tội phạm.
Chẳng hạn: Trong Luận án tiến sĩ luật học của tác giả Trần Văn Luyện về phát hiện và điều tra tội phạm tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép chất ma túy của lực lượng công an nhân dân, đã phân tích thực trạng và yêu cầu về nghiệp vụ phát hiện, điều tra các tội tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép chất ma túy là các tội phạm về ma túy có mức độ nghiêm trọng và phổ biến nhất [26]. Tác giả Vũ Quang Vinh trên cơ sở nghiên cứu hoạt động phòng ngừa các tội phạm về ma túy của lực lượng cảnh sát nhân dân, đã đưa ra các phương 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động phòng ngừa các tội phạm về ma túy của lực lượng cảnh sát nhân dân [46]. Đề tài khoa học cấp Bộ “Thực trạng và giải pháp tăng cường công tác kiểm soát điều tra các tội phạm về ma túy” do Vụ kiểm sát điều tra án an ninh Viện kiểm Sát nhân dân tối cao thực hiện. Đề tài đã tổng kết những ưu điểm, tồn tại trong công tác kiểm sát điều tra các tội phạm về ma túy và chất lượng hồ sơ vụ án về ma túy trong thời gian từ 1994 - 1997, đồng thời đưa ra các kiến nghị[48].
Đề tài khoa học cấp Bộ “Nâng cao ý thức pháp luật phòng chống tội phạm về ma túy trong quân đội” do Viện kiểm sát quân sự trung ương thực hiện. Thông qua các kết quả điều tra, đề tài đưa ra những đánh giá, phân tích về tình hình sử dụng ma túy và phòng chống tội phạm về ma túy trong quân đội[47]. Đề tài khoa học cấp Bộ “Ma túy trong lứa tuổi chưa thành niên ở Hà Nội - Nguyên nhân và một số biện pháp phòng chống trong lực lượng công an” của tập thể tác giả Nguyễn Quang Ngọc, Hoàng Minh Lương, Trương Như Vương, Trần Thuỳ Chi. Đề tài phân tích ở phạm vi giới hạn tình hình sử dụng ma túy trong lứa tuổi chưa thành niên và hoạt động phòng chống ma túy của lực lượng công an thành phố.
Có rất nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài dưới dạng sách tham khảo. Có thể kể đến một số sách như: “Phòng chống ma túy trong nhà trường” của tác giả Vũ Ngọc Bừng[4]; “Các tội phạm về ma túy - Đặc điểm hình sự; dấu vết pháp lý; các biện pháp phát hiện và điều tra” của tác giả Nguyễn Phong Hoà[18]; “Hiểm hoạ ma túy - Nhận biết và hành động”của tác giả Lưu Minh Trị[38]; Đặc biệt các tác giả Nguyễn Xuân Yêm và Trần Văn Luyện đã có các nghiên cứu chuyên sâu về nghiệp vụ với “Phát hiện và điều tra các tội phạm về ma túy” và nghiên cứu tổng hợp với “Hiểm họa ma túy với cuộc chiến mới[49]”. Uỷ ban quốc gia phòng chống AIDS và phòng chống tệ nạn ma tuý, mại dâm (Bộ Công an) cũng có một ấn phẩm định kỳ hàng tháng Phòng chống ma 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tuý với các bài viết nghiên cứu, trao đổi về lý luận, kinh nghiệm, thông tin phòng, chống ma tuý. Nhìn chung, các công trình đã đáp ứng được yêu cầu nghiên cứu đề tài ở góc độ tội phạm học và điều tra tội phạm.
Đó là: 1) tổng kết thực trạng nghiện ma túy và công tác đấu tranh phòng chống các tội phạm về ma túy; 2) chỉ ra một số nguyên nhân, điều kiện của các tội phạm về ma túy và 3) đề xuất một số giải pháp đấu tranh phòng chống loại tội phạm này ở Việt Nam. Các nghiên cứu đều chỉ ra xu hướng gia tăng và tính chất ngày càng nghiêm trọng của thực trạng nghiện ma túy và các tội phạm về ma túy ở Việt Nam, thể hiện ở số người nghiện ma túy, tái nghiện ma túy, số lượng chất ma túy bất hợp pháp bị thu giữ, số vụ và đối tượng bị điều tra và xét xử về các tội phạm về ma túy, nhân thân của các bị cáo phạm tội về ma túy. Công tác đấu tranh phòng chống các tội phạm về ma túy ở Việt Nam đã và đang thu được nhiều kết quả, nhưng vẫn chưa đủ sức khống chế, ngăn chặn sự gia tăng của loại tội phạm này. Nghiên cứu từ phương diện tâm lý học Ở Việt Nam, hầu như chưa có công trình nào nghiên cứu từ phương diện tâm lý học về đặc điểm nhân cách phạm nhân phạm tội ma túy, mà chỉ có một số công trình nghiên cứu tập trung tìm hiểu về người nghiện ma túy ở các mặt khác nhau.
Chẳng hạn như: Trong cuốn ‘Phòng chống ma túy trong thanh niên”, các tác giả đã cho rằng: ma túy trở thành nhu cầu nổi trội và bức bách nhất với người nghiện ma túy, thậm chí nó còn lấn át các nhu cầu tự nhiên khác của con người. Người nghiện ma túy không thiết ăn, lãnh cảm tình dục, thờ ơ với người thân, các nhu cầu xã hội khác bị triệt tiêu. Người nghiện ma túy rất có hứng thú nói về những cảm giác do ma túy mang lại. Khi không có thuốc thì cau có, bực bội, u sầu, nói năng thiếu bình tĩnh.
Người nghiện ít chú ý đến người thân, thờ ơ với công việc, không quan tâm tới những vui buồn của cuộc sống, cư xử thiếu chuẩn mực [39]. Một số tài liệu cho rằng đa số người nghiện ma túy là thanh niên thường thích đua đòi, thích ăn chơi với nhu cầu khoái cảm cao. Nguồn cảm hứng của bản 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thân thường phải do kích thích từ bên ngoài (dùng ma túy chẳng hạn) thì mới đủ mạnh để họ có thể mua vui, giảm sầu [17]; [29]; [37]. Trong công trình nghiên cứu của mình, tác giả Trần Thùy Chi đã khẳng định rằng, một trong những đặc điểm của thanh niên là hướng tới giá trị xã hội, và thể hiện bằng tính tích cực xã hội thì ở thành niên nghiện ma túy có sự sai lệch trầm trọng tron hệ thống định hướng giá trị: giá trị đạo đức méo mó, quan điểm về cuộc sống, về con người và về mối quan hệ người – người vô cùng lệch lạc, giá trị pháp luật bị thiếu hụt [6].
Một số các nghiên cứu đề cập đến cá nhân người nghiện ở khía cạnh những đặc điểm tâm lý [37], hay một số nghiên cứu đề cập đến nhận thức và thái độ đối với ma túy của thanh niên sinh viên nói chung [23]. Tuy nhiên, hầu như các nghiên cứu này mới chỉ mang tính liệt kê một số đặc điểm tâm lý của người nghiện ma túy. Nghiên cứu đề tài cấp bộ “Phác thảo chân dung nhân cách của thanh niên nghiện ma túy Hà Nôi” do Viện Tâm lý học tiến hành đã đưa ra một số đặc điểm cơ bản của thanh niên nghiện ma túy từ góc độ tâm lý học nhân cách, nhưng vẫn chưa đề cập một cách bao quát những yếu tố tác động đến đối tượng này, đặc biệt là một số hoàn cảnh xã hội đặc thù của đối tượng [21]. Đặc biệt Trong luận án tiến sĩ tâm lý học của tác giả Phan Thị Mai Hương (2002) về tìm hiểu đặc điểm nhân cách, hoàn cảnh xã hội của thành niên nghiện ma túy và mối tương quan giữa chúng, đã đưa ra nhận định: ở người thanh niên nghiện ma túy có một số đặc điểm nhân cách nổi trội là độ trầm cảm, lo âu cao, có xu hướng thích thử nghiệm cái mới lạ, thiếu tính độc lập và trải nghiệm những hoàn cảnh xã hội không thuận lợi trong gia đình, quan hệ bạn bè và gặp nhiều biến cố[22].
Đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung, các tội phạm về ma túy nói riêng đòi hỏi các nghiên cứu vừa phải có tính hệ thống, vừa có tính thời sự. Những công trình đã nghiên cứu thực sự là những đóng góp đáng kể cả về lý luận và thực tiễn trong công tác phòng ngừa, loại trừ tệ nạn ma túy và các tội phạm về 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ma túy ra khỏi xã hội. Tuy nhiên, các nghiên cứu còn chưa thực sự đảm bảo tính tổng thể và tính cập nhật trong các phân tích, kết luận. Hầu hết các công trình nghiên cứu thuộc chuyên ngành tội phạm học và điều tra tội phạm, những nghiên cứu từ góc độ tâm lý học một cách có hệ thống còn rất thiếu.
Đặc biệt chưa có nghiên cứu những nghiên cứu về đặc điểm nhân cách phạm nhân phạm tội ma túy để tìm ra nguyên nhân tâm lý xã hội của các tội phạm về ma túy. Trong khi đó, tệ nạn ma túy và các tội phạm về ma túy đã và đang có những diễn biến phức tạp. Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu vấn đề này từ phương diện tâm lý học thực sự là điều cần thiết, có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1.Khái niệm ma túy, tội phạm và tội phạm ma túy 1.Khái niệm ma túy Hiện nay tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về ma túy.
Theo gốc Hán - Việt thì ma túy “làm mê mẩn”.