CHƯƠNG 1. Phong cách ngôn ngữ báo chí 1. Ngôn ngữ báo chí có tính thời sự Những sự kiện trong đời sống xã hội diễn ra từng giờ, từng phút và người đọc luôn đòi hỏi báo chí phải thông tin nhanh, kịp thời. Các báo cũng luôn cạnh tranh với nhau để có thể đưa tin kịp thời.
Bởi vậy, một trong những đặc điểm quan trọng nhất của báo chí là tính thời sự, tức là “sự kiện được thông tin nhanh, kịp thời (thông tin tức thời càng tốt)” [21, tr. Theo Ted Turner, “tính thời sự trong tin tức thậm chí là những gì “cập phút, cập giờ”, chứ không còn là những gì cập nhật nữa” [21, tr. Theo đó, ngôn ngữ báo chí cũng phải mang tính thời sự để đáp ứng nhu cầu thông tin nhanh, kịp thời. Điều này đồng nghĩa với việc ngôn ngữ báo chí phải luôn luôn vận động, thay đổi từng ngày, từng giờ để theo sát hình thái/trạng thái ngôn ngữ của xã hội đương đại.
Nói cách khác, ngôn ngữ báo chí luôn chịu sự tác động từ phía người đọc, phải thay đổi, cập nhật để hấp dẫn, thu hút người đọc và bắt kịp thời đại. Người làm báo luôn phải tự đặt mình ở vị trí người đọc để nắm bắt kịp thời cách sử dụng từ ngữ, thành ngữ, lối nói hiện đại của xã hội. Từ tính thời sự mà hình thành nên tính cập nhật của ngôn ngữ báo chí. Chẳng hạn, trước năm 1945, trên báo chí thường sử dụng từ phiên âm Hán Việt để gọi tên các quốc gia, như: Phi Luật Tân, Xiêm, Mã Lai, Miến Điện, Tân Gia Ba, Hương Cảng, Ý Đại Lợi, A Mỹ Lợi Gia, Gia Nã Đại, v.; tên các thành phố lớn, như: Nữu Ước, Mạc Tư Khoa, Mạn Cốc, Hoa Thịnh Đốn, v.
Nhưng ngày nay, cùng với trào lưu hội nhập quốc tế, các từ nêu trên đã không còn sử dụng. Thay vào đó là các từ rút gọn, như: Mỹ, Ý; hoặc phiên âm trực tiếp, như: I-rắc, I-ran, Ma-lay- si-a, Phi-lip-pin, Sing-ga-po, Hồng-Kông, Cam-pu-chia, Pa-ri, Băng-Cốc, Tô-ky-ô, Mi-an-ma, v. Một xu hướng mới của các báo điện tử hiện nay là dùng nguyên ngữ (thường là tiếng Anh), như tên các thành phố: Iraq, Italia, Bangkok, Hongkong, Philipines, Singapore, Paris, London, New York, Milan, Tokyo, New Zealand, Indonesia, Seoul, Syria, v.; tên người: Britney Spears, Obama, Donal Trump, 10 Putin, Whitney Houston, Celine Dion, Madonna, Ronaldo, Hillary Clinton, v. Những từ ngữ phiên âm tên riêng đang dần trở nên xa lạ trên mặt báo, như: Đô-nan Trăm (Donal Trump), Ba Rắc Ô Ba Ma (Barrak Obama), v.
Ngày nay, tiếng Anh trở nên thông dụng, có mặt trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Nhiều thông tin về các sản phẩm, sự kiện, nhân vật đều liên quan mật thiết tới tiếng Anh. Bởi vậy, các từ tiếng Anh được sử dụng rộng rãi trong xã hội cũng được báo chí cập nhật mà không cần phiên âm tiếng Việt, như: internet, chat, email, gmail, smart phone, laptop, macbook, hot boy, hot girl, model, shipper, v. Báo chí luôn phải cập nhật vốn từ tiếng Anh thông dụng trong xã hội để đáp ứng nhu cầu tin tức nhanh chóng, thời sự.
Một số từ như 8x, 9x, 90s, 80s, v. cũng được báo chí ngày nay sử dụng triệt để. Nhiều từ tiếng Việt mới xuất hiện, nhưng dần phổ biến trong xã hội ngày nay cũng được báo chí tiếp nhận sử dụng, như: đi phượt, chơi săm, đập đá, quẩy, hít ke, dân lắc, đi bay, lầy lội, soái ca, mỹ nam, đam mỹ, v. Như vậy, để cập nhật những thông tin nóng hổi hàng ngày đến với người đọc, ngôn ngữ báo chí phải có tính thời sự, theo sát chuyển biến ngôn ngữ của xã hội đương đại.
Nó phải là thứ ngôn ngữ thông tin để người đọc cảm nhận được biến động, phát triển của xã hội diễn ra quanh họ. Ngôn ngữ báo chí là ngôn ngữ toàn dân. Báo chí hướng đến đối tượng phục vụ là tất cả các tầng lớp xã hội, ở các trình độ khác nhau đều có thể đọc, hiểu được. Bởi vậy, một trong những đặc điểm quan trọng của ngôn ngữ báo chí là tính phổ cập, đại chúng.
Tính phổ cập, đại chúng yêu cầu ngôn ngữ báo chí phải cụ thể, dễ hiểu, đúng phong cách chức năng, mang tính quy phạm, khuôn mẫu và phổ quát. Báo chí chỉ nên sử dụng phương ngữ ở một mức độ cho phép nhất định, và khi sử dụng phải phù hợp với ngữ cảnh trước và sau nó. Nhà báo không được tùy tiện sử dụng, sẽ gây khó hiểu cho người đọc. Theo Nguyễn Đức Dân, “từ địa phương có thể gây khó hiểu cho một số bạn đọc và trở thành rào cản độc giả đến 11 với bài báo của bạn, thậm chí chúng có thể làm độc giả hiểu lầm sang một nghĩa khác” [21, tr.
Ví dụ: Trong câu sau có hai từ địa phương: “… đã cho các gia đình nghèo trong xã mượn tiền không lấy lãi, bán thiếu heo con, thức ăn hoặc tiền heo giống…” là “heo” và “bán thiếu”. Tuy cùng là phương ngữ, nhưng từ “heo” được mọi người hiểu vì được dùng thường xuyên và rộng rãi. Trong khi đó, từ “bán thiếu” lại khá khó hiểu với người thuộc phương ngữ Bắc Bộ vì nó không phổ biến. Do vậy, sẽ có tình trạng hiểu lầm thành “bán không đủ số lượng”.
Các đại từ thuộc phương ngữ miền Trung đa số đều không được sử dụng trong ngôn ngữ báo chí, như: tê, mô, tui, bọn tui, tụi tau, choa, bọn choa, ông nớ, bà nớ, dì nớ, rứa, tề, mầy, cổ, chỉ, ảnh, bả, v. Một số danh từ, động từ thuộc phương ngữ miền Trung và miền Nam cũng phải thật hạn chế sử dụng trên báo chí, như: mạo, nón, vớ, tẩy, viết, gôm, xài, bịnh, tiền thối, trả thiếu, v. Tuyệt đối không sử dụng thổ ngữ trên báo chí, trừ trường hợp đặc biệt cần trích dẫn, ví dụ: răng, núa neng, muối mẹn, lọa, téc đèn, xa quéc, hỉ, chừ, ngằng, nhá nhơi, nghĩ ngỡn, v. Báo chí cũng cần sử dụng lớp từ chuyên môn một cách đúng mực.
Nhà báo trước khi đặt bút phải xem xét rõ đối tượng tiếp nhận của mình là ai, có đủ khả năng tri thức để tiếp nhận kiến thức mình đưa ra hay không. “Đối tượng trong các tờ báo đại chúng rất rộng rãi, người viết hãy nghĩ tới đối tượng thường thường bậc trung trong tờ báo, bài viết của bạn. Luôn luôn tự hỏi liệu viết như vậy người đọc có hiểu nổi bài viết của mình không. Nên luôn luôn nghĩ rằng độc giả không phải những nhà chuyên môn trong lĩnh vực đó nên họ có thể không am hiểu tường tận vấn đề mà mình đang viết.
Có những câu, chữ, hình ảnh bạn cho là đúng, nhưng không phải là ai đọc cũng hiểu” [21, tr. Vì vậy, khi viết một bài báo chuyên môn, người viết hãy tìm những từ ngữ giản đơn, đại chúng hơn thay thế cho các thuật ngữ chuyên ngành. Trong trường hợp không có từ nào thay thế, nhất thiết phải có lời giải thích ngắn gọn, dễ hiểu về ý nghĩa của thuật ngữ đó. Ví dụ: TĐ “Phát hiện sớm trẻ tự bế” (báo Dân trí, 4/2/2012) gây khó hiểu cho người đọc vì ít người hiểu được “trẻ tự bế” là cái gì, phải đọc cả bài mới hiểu 12 được đó là bệnh loạn tâm thần.
Hay những từ ngữ chuyên môn, chuyên ngành trong bài báo “Chưa bao giờ bạn đọc được những điều như thế này về Thanh Lam và Hồng Nhung” (Soha.vn, 26/4/2016) như “kéo dài note với vibrato hoặc non-vibrato”, “Hồng Nhung head voice tới C6”, “xuống D3”, v. gây khó hiểu cho người đọc. Các thuật ngữ này có thể thông dụng với người học nhạc và tìm hiểu âm nhạc, nhưng hoàn toàn xa lạ với đa phần người đọc. Cách viết tắt tùy tiện cũng là điều cần tránh trong báo chí, trừ những từ viết tắt thông dụng (như CAND, XHCN, UBND, Tp.) là được ghi thẳng, còn lại cần được ghi đầy đủ trong ngoặc đơn ngay sau đó.
Ví dụ không thể viết “Văn hóa cơ sở và phong trào TDĐKXDĐSVH” (TĐ báo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bến Tre, 16/3/2016). Không nên dùng thành ngữ, tục ngữ, ẩn dụ nước ngoài vì người đọc không hiểu. Chẳng hạn, có bài báo bóng đá viết là “…Thành công về mặt cá nhân là thế, nhưng dấu chấm quyết định lên chữ i lại là thành tích ở Mondial” (báo, 16/5/1998). Rất ít người học tiếng Pháp mới biết câu thành ngữ Mettre les points sur les i (đặt dấu chấm lên chữ i) ý nói phải rõ ràng, chính xác.
Người đọc bình thường không thể hiểu được ẩn dụ trong bài báo này. Báo chí cũng không nên dùng những điển cố, điển tích, ẩn dụ văn học thuộc những tác phẩm bác học, không phổ biến toàn dân. Nếu không, người đọc không những không thấy được cái hay, mà còn không hiểu báo đang viết về cái gì. Chẳng hạn, Tít báo “Ga-vơ-rốt không muốn về nhà” (báo, 12/9/2003) ẩn dụ về trẻ em đường phố vì Ga-vơ-rốt là nhân vật cậu bé lang thang trong tác phẩm Những người khốn khổ của Victo Hugo.
Nhưng không phải ai cũng đọc Những người khốn khổ để hiểu được ẩn dụ này. Vì vậy, các tít trên dù rất hay, thâm sâu, nhưng lại khó tiếp cận với người đọc, nên trở thành vô nghĩa. Nếu không có tính đại chúng, thì dù có tâm huyết đến đâu, báo chí cũng không thể tác động và hòa vào quần chúng để thực hiện chức năng định hướng dư luận, xã hội. 13 Dù phổ cập và đại chúng đến đâu, ngôn ngữ báo chí cũng không thể quá bình dân, suồng sã, dễ dãi, thấp kém, vì đây là thể loại dành cho toàn dân, có khả năng tác động đến xã hội rất cao.
Báo chí không thể sử dụng các tiếng lóng như: ông bô, bà bô, hãm, ô môi, chảnh chó, cớm, choai, thuổng, trẩu, lồi lõm, quay tay, vãi, v. cũng như không thể sử dụng những từ ngữ thô tục như: con mẹ, thằng cha, chịch, cứt, đái, đia ỉa, đi đái, v. Cần phải tìm những từ ngữ cùng nghĩa nhưng lịch sự hơn. Tất cả các lớp ngôn từ được sử dụng trên báo chí đều phải đúng chuẩn mực, đảm bảo ngôn ngữ văn hóa, giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.
Ngôn ngữ báo chí không khó hiểu nhưng cũng không dễ dãi, bỉ lậu. Ngôn ngữ báo chí có tính ngắn gọn, chính xác Báo chí cần nhất việc thông tin nhanh, kịp thời, nên ngôn ngữ phải thật ngắn gọn, chính xác. Người đọc không có nhiều thời gian để đọc báo, và việc dùng sai ngôn từ sẽ gây hậu quả khôn lường do lượng độc giả của báo rất lớn, là toàn thể xã hội. “Ngắn gọn thì hay (short is beautiful).
Có những thể loại, bài tin chẳng hạn, càng ngắn gọn, càng súc tích càng hay (short is even better)” [21, tr.