Luận văn: Đa dạng khu hệ thú và giải pháp bảo tồn tại KBT Chư Mom Ray

Nghiên cứu đa dạng thú tại KBT Chư Mom Ray, Kon Tum. Đánh giá tác động con người và đề xuất các giải pháp bảo tồn tài nguyên thú rừng hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Quốc Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Nhật
• Trường học: Trường đại học lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học lâm nghiệp
• Đề tài: Tính đa dạng khu hệ thú, ảnh hưởng của con người và các giải pháp bảo tồn tài nguyên thú rừng ở khu bảo tồn thiên nhiên Chư Mom Ray tỉnh Kon Tum
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Tây Nguyên

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: Lược sử vấn đề nghiên cứu
• 2. Chương 2: Một số đặc điểm tự nhiên - xã hội của khu vực nghiên cứu
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Địa hình - Địa chất - Thổ nhưỡng
• 2.1.3. Khí hậu
• 2.1.4. Thủy văn
• 2.2. Dân cư
• 2.3. Giao thông-Văn hóa - Giáo dục - Y tế
• 2.4. Các ngành kinh tế
• 2.4.1. Nông nghiệp
• 2.4.2. Lâm nghiệp
• 2.4.3. Các ngành công nghiệp
• 2.5. Tài nguyên rừng ở Khu BTTN Chư Mom Ray

Tóm tắt

I. Khám phá giá trị đa dạng sinh học tại VQG Chư Mom Ray

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBT) Chư Mom Ray, nay là Vườn quốc gia Chư Mom Ray, là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao bậc nhất tại Việt Nam và khu vực Đông Dương. Nằm ở vị trí chiến lược tiếp giáp với Lào và Campuchia, khu vực này tạo thành một hành lang đa dạng sinh học xuyên biên giới quan trọng. Hệ sinh thái rừng tại đây vô cùng phong phú, bao gồm 7 kiểu rừng chính, từ rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới ở độ cao dưới 1.000m đến các kiểu rừng lùn đặc biệt trên các đỉnh núi cao. Sự đa dạng về địa hình và thảm thực vật đã tạo điều kiện lý tưởng cho một hệ động vật Chư Mom Ray vô cùng phong phú, đặc biệt là lớp thú. Các nghiên cứu đã ghi nhận sự hiện diện của 97 loài thú thuộc 29 họ và 11 bộ, chiếm tới 35,3% tổng số loài thú của cả nước và 90,65% số loài thú của toàn vùng Tây Nguyên. Điều này khẳng định vai trò không thể thay thế của Chư Mom Ray trong công tác bảo tồn động vật hoang dã cấp quốc gia và quốc tế. Đây không chỉ là nơi cư trú của nhiều loài thú lớn như Bò tót, Mang lớn, Voi, Hổ mà còn là hy vọng cuối cùng cho việc tìm lại loài Bò xám (Bos sauveli) tại Việt Nam. Sự đa dạng này không chỉ có giá trị về mặt khoa học mà còn là tiềm năng lớn cho phát triển du lịch sinh thái Kon Tum, mang lại lợi ích kinh tế bền vững cho cộng đồng địa phương nếu được quản lý và khai thác một cách hợp lý.

1.1. Vị trí địa lý và tầm quan trọng của hệ sinh thái rừng

Vườn quốc gia Chư Mom Ray có vị trí địa lý độc đáo, là khu bảo tồn duy nhất của Việt Nam tiếp giáp với hai quốc gia láng giềng. Vị trí này tạo nên một vùng giao thoa của các luồng di cư động thực vật từ phía Bắc xuống, phía Nam lên và phía Tây sang. Địa hình phức tạp với độ cao biến thiên từ 200m đến 1.773m đã hình thành nên một hệ sinh thái rừng đa dạng, từ rừng nhiệt đới đến á nhiệt đới núi cao. Các kiểu rừng này là nơi trú ngụ và cung cấp nguồn thức ăn cho hàng trăm loài động vật, trong đó có nhiều loài đặc hữu và loài nguy cấp, quý, hiếm. Theo tài liệu nghiên cứu của Nguyễn Quốc Tuấn (2002), tính đa dạng về kiểu rừng là điều kiện thuận lợi cho sự quần tụ của các loài động vật có tập tính và sự thích nghi khác nhau, biến Chư Mom Ray thành một kho tàng gen tự nhiên khổng lồ.

1.2. Tổng quan về sự phong phú của hệ động vật Chư Mom Ray

Hệ động vật Chư Mom Ray nổi bật với sự đa dạng vượt trội. Theo thống kê, khu vực này là nơi sinh sống của 97 loài thú, 208 loài chim, 51 loài bò sát và 17 loài lưỡng cư. Đặc biệt, lớp Thú (Mammalia) tại đây chiếm tỷ lệ rất cao so với toàn quốc (35,3%) và khu vực Tây Nguyên (90,65%). Các họ thú quan trọng như họ Trâu bò (Bovidae), họ Hươu nai (Cervidae) và họ Mèo (Felidae) gần như có mặt đầy đủ các loài được ghi nhận ở Việt Nam. Sự hiện diện của các loài đầu bảng như Hổ, Báo hoa mai cùng với các loài móng guốc lớn như Bò tót, Bò rừng, Nai... cho thấy chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái vẫn còn tương đối nguyên vẹn. Đây là một chỉ số quan trọng, khẳng định sức khỏe của hệ sinh thái rừng và tầm quan trọng của Chư Mom Ray đối với đa dạng sinh học Tây Nguyên.

II. Thách thức bảo tồn thú rừng tại Chư Mom Ray trước tác động

Mặc dù sở hữu giá trị đa dạng sinh học to lớn, tài nguyên thú rừng tại Chư Mom Ray đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng từ các hoạt động của con người. Hai mối đe dọa chính là săn bắt trái phép và mất môi trường sống. Nạn săn bắt, bẫy bắt động vật hoang dã vẫn diễn ra phức tạp, nhắm vào các loài thú quý hiếm ở Kon Tum có giá trị kinh tế cao như Gấu, Hổ, Tê tê, và các loài linh trưởng. Tài liệu gốc ghi nhận, "từ năm 1995 trở về trước, mỗi năm có ít nhất 2 con Hổ của khu bảo tồn bị bắn chết". Dù công tác tuần tra đã được tăng cường, các hoạt động săn bắt lén lút vẫn là mối đe dọa thường trực. Song song đó, các hoạt động gián tiếp như khai thác lâm sản trái phép, phá rừng làm nương rẫy, cháy rừng đã và đang làm suy giảm và chia cắt sinh cảnh sống của các loài thú. Khi môi trường sống bị mất, nguồn thức ăn và nước uống trở nên khan hiếm, các quần thể động vật bị cô lập, dẫn đến suy thoái di truyền và tăng nguy cơ tuyệt chủng. Các con đường lâm nghiệp và đường dân sinh không chỉ tạo điều kiện cho lâm tặc mà còn chia cắt hành lang đa dạng sinh học, cản trở sự di chuyển của các loài thú lớn. Giải quyết những thách thức này đòi hỏi một chiến lược bảo tồn tại chỗ toàn diện và sự tham gia của cộng đồng.

2.1. Phân tích thực trạng săn bắt trái phép động vật hoang dã

Hoạt động săn bắt trái phép là ảnh hưởng trực tiếp và nguy hiểm nhất đối với các quần thể thú tại Vườn quốc gia Chư Mom Ray. Lợi nhuận cao từ việc buôn bán động vật hoang dã và các sản phẩm của chúng đã thúc đẩy nhiều người tham gia. Các phương tiện săn bắt đa dạng, từ súng săn tự chế, súng quân dụng đến các loại bẫy tinh vi. Đối tượng săn bắt thường là các loài nguy cấp, quý, hiếm được liệt kê trong Sách Đỏ và Nghị định 48/2002/NĐ-CP. Báo cáo của Ban quản lý KBT (năm 2000) chỉ ra rằng "khoảng 40-50 con nai bị giết hàng năm". Mặc dù các lực lượng chức năng đã nỗ lực tuần tra bảo vệ rừng, nhưng với địa bàn rộng lớn và nhiều đường mòn, việc ngăn chặn triệt để là vô cùng khó khăn. Tình trạng này không chỉ làm suy giảm số lượng cá thể mà còn phá vỡ cấu trúc quần thể và cân bằng sinh thái.

2.2. Vấn đề mất môi trường sống do khai thác và canh tác

Mất môi trường sống là mối đe dọa gián tiếp nhưng có sức tàn phá lâu dài. Các hoạt động khai thác gỗ trái phép, phá rừng làm nương rẫy và cháy rừng là những nguyên nhân chính. Việc chặt hạ cây rừng không chỉ làm mất đi nơi ở và nguồn thức ăn của các loài thú mà còn gây tiếng ồn, xáo trộn môi trường sống yên tĩnh của chúng. Tập quán du canh của một bộ phận người dân địa phương trong quá khứ đã để lại những vùng đất trống, đồi trọc. Cháy rừng, đặc biệt vào mùa khô, có thể thiêu rụi hàng trăm hecta rừng, tiêu diệt toàn bộ thảm thực vật và các loài động vật không kịp di chuyển. Hậu quả cuối cùng là sinh cảnh bị thu hẹp, phân mảnh, đẩy các loài động vật, đặc biệt là các loài thú lớn có phạm vi hoạt động rộng, vào tình thế nguy cấp.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng hệ động vật Chư Mom Ray

Để đánh giá chính xác tính đa dạng của khu hệ thú, các nhà khoa học đã áp dụng một cách tổng hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Nổi bật là phương pháp điều tra thực địa theo tuyến, kết hợp quan sát trực tiếp và ghi nhận các dấu vết gián tiếp như dấu chân, phân, vết cào trên cây. Đây là cách tiếp cận truyền thống nhưng hiệu quả để xác định sự hiện diện và phân bố của các loài. Bên cạnh đó, phương pháp phỏng vấn người dân địa phương, đặc biệt là các thợ săn có kinh nghiệm, đã cung cấp những thông tin vô giá về các loài khó quan sát, tập tính và khu vực hoạt động của chúng. Việc phân tích các mẫu vật như sừng, da, sọ thu thập được cũng giúp định danh chính xác các loài, điển hình là việc phát hiện các loài mới như Sao la, Mang lớn ở Việt Nam cũng nhờ vào phương pháp này. Hiện nay, các kỹ thuật hiện đại như bẫy ảnh động vật đang được áp dụng để ghi nhận hình ảnh các loài thú một cách tự nhiên, cung cấp dữ liệu quan trọng về mật độ và hành vi mà không gây tác động đến chúng. Sự kết hợp các phương pháp này tạo ra một bức tranh toàn diện về hệ động vật Chư Mom Ray, làm cơ sở cho các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

3.1. Kỹ thuật điều tra thực địa và thu thập dữ liệu

Công tác điều tra thực địa là nền tảng của nghiên cứu. Các nhà khoa học thiết lập các tuyến khảo sát (transect) đi qua các sinh cảnh khác nhau, từ thung lũng đến các đai cao. Trên tuyến, nhóm nghiên cứu ghi nhận mọi dấu hiệu của thú, bao gồm quan sát trực tiếp, nghe tiếng kêu, và tìm kiếm dấu vết. Các hoạt động quan sát được tiến hành cả ngày lẫn đêm (soi đèn) để bao quát được các loài có tập tính hoạt động khác nhau. Đối với các loài gặm nhấm nhỏ, phương pháp bẫy bắt sống (live-trapping) được sử dụng để định danh và sau đó thả lại tự nhiên. Toàn bộ dữ liệu được ghi chép cẩn thận vào nhật ký ngoại nghiệp, bao gồm tọa độ GPS, mô tả sinh cảnh, và các thông tin liên quan, tạo nên một cơ sở dữ liệu không gian quan trọng về sự phân bố của các loài thú.

3.2. Vai trò của phỏng vấn cộng đồng và phân tích mẫu vật

Kiến thức bản địa của cộng đồng là một nguồn tài nguyên quý giá. Phương pháp phỏng vấn các già làng, thợ săn, và những người thường xuyên vào rừng đã giúp xác nhận sự tồn tại của nhiều loài, tên địa phương, và các thông tin sinh thái học mà quan sát thực địa khó có thể thu thập được trong thời gian ngắn. Các nhà nghiên cứu thường sử dụng hình ảnh hoặc sổ tay định dạng để người dân nhận diện loài. Song song, việc phân tích các mẫu vật chết (sọ, sừng, da, lông) do người dân lưu giữ hoặc cơ quan chức năng tịch thu giúp xác định chắc chắn các loài đặc hữu hoặc loài nguy cấp, quý, hiếm có mặt trong khu vực, cung cấp bằng chứng vật chất không thể chối cãi về sự đa dạng của khu hệ thú.

IV. Top giải pháp hiệu quả cho công tác bảo tồn động vật hoang dã

Công tác bảo tồn động vật hoang dã tại Chư Mom Ray đòi hỏi một cách tiếp cận đa chiều, kết hợp giữa thực thi pháp luật, nghiên cứu khoa học và phát triển sinh kế cho cộng đồng. Giải pháp hàng đầu là tăng cường năng lực cho lực lượng kiểm lâm thông qua đào tạo chuyên môn và trang bị các công cụ hiện đại. Việc đẩy mạnh hoạt động tuần tra bảo vệ rừng tại các điểm nóng về săn bắt và khai thác trái phép là yếu tố then chốt. Đồng thời, cần xây dựng và thực hiện các chương trình giám sát đa dạng sinh học dài hạn, sử dụng công nghệ như bẫy ảnh động vật và phân tích DNA từ mẫu phân để theo dõi biến động của các quần thể thú quý hiếm. Một giải pháp quan trọng khác là thực hiện các chương trình bảo tồn tại chỗ (in-situ) thông qua việc bảo vệ và phục hồi sinh cảnh, đặc biệt là các hành lang đa dạng sinh học kết nối các vùng lõi. Cuối cùng, việc giảm áp lực của người dân lên tài nguyên rừng thông qua hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững, như các mô hình nông lâm kết hợp và phát triển du lịch sinh thái Kon Tum, sẽ tạo ra sự đồng thuận và tham gia tích cực của cộng đồng vào công tác bảo tồn.

4.1. Tăng cường năng lực quản lý và tuần tra bảo vệ rừng

Nâng cao hiệu quả của công tác bảo tồn động vật hoang dã bắt đầu từ việc củng cố năng lực của đội ngũ cán bộ. Điều này bao gồm việc tổ chức các khóa đào tạo về kỹ năng tuần tra, nhận dạng loài, thu thập dữ liệu, và thực thi pháp luật. Cần đầu tư trang thiết bị cần thiết như GPS, máy ảnh, và các công cụ hỗ trợ để các hoạt động tuần tra bảo vệ rừng đạt hiệu quả cao hơn. Việc thành lập các tổ/đội bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng, với sự tham gia của người dân địa phương, đã được chứng minh là một mô hình hiệu quả, giúp tăng cường sự hiện diện và giám sát tại các khu vực xa xôi, đồng thời tạo thêm thu nhập cho người dân.

4.2. Phát triển kinh tế cộng đồng và du lịch sinh thái

Bảo tồn chỉ có thể bền vững khi đời sống của người dân vùng đệm được cải thiện và họ nhận thấy lợi ích trực tiếp từ việc bảo vệ rừng. Các chương trình phát triển sinh kế thay thế cần được triển khai, tập trung vào các mô hình nông nghiệp bền vững, chăn nuôi, và phát triển các sản phẩm phi gỗ. Đặc biệt, phát triển du lịch sinh thái Kon Tum dựa trên các giá trị cảnh quan và đa dạng sinh học của Vườn quốc gia là một hướng đi đầy tiềm năng. Việc xây dựng các tour đi bộ ngắm cảnh, quan sát chim và động vật hoang dã (với quy định nghiêm ngặt) sẽ tạo ra việc làm, tăng thu nhập cho người dân, và nâng cao ý thức bảo tồn của cả cộng đồng và du khách.

V. Báo cáo Hệ động vật Chư Mom Ray và các loài thú quý hiếm

Kết quả nghiên cứu tại Vườn quốc gia Chư Mom Ray đã vẽ nên một bức tranh ấn tượng về sự đa dạng của lớp thú. Với 97 loài được ghi nhận, khu hệ thú nơi đây không chỉ phong phú về số lượng mà còn độc đáo về thành phần. Trong đó, có tới 42 loài được xem là loài nguy cấp, quý, hiếm, nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và danh mục của IUCN. Nhiều loài trong số này thuộc nhóm IB theo Nghị định 48/2002/NĐ-CP, tức là nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. Sự hiện diện của các loài thú lớn, đặc trưng cho đa dạng sinh học Tây Nguyên như Bò tót (Bos gaurus), Bò rừng (Bos banteng), Mang lớn (Megamuntiacus vuquangensis), và đặc biệt là Voọc chà vá chân xám (Pygathrix cinerea) – một loài đặc hữu của Việt Nam, đã khẳng định tầm quan trọng toàn cầu của Chư Mom Ray. Hầu hết các loài thú tập trung ở đai cao từ 200-700m, nơi có các trảng cỏ và nguồn nước dồi dào, tạo thành một sinh cảnh lý tưởng cho các loài móng guốc. Dữ liệu này là cơ sở khoa học vững chắc để ưu tiên các hoạt động bảo tồn tại chỗ tại những khu vực trọng yếu này.

5.1. Phân tích thành phần các loài thú quý hiếm ở Kon Tum

Trong số 97 loài thú, Chư Mom Ray là nơi cư trú của một quần thể đa dạng các loài thú quý hiếm ở Kon Tum. Họ Trâu bò (Bovidae) có 5/6 loài của Việt Nam, bao gồm Bò tót, Bò rừng, và Sơn dương. Họ Hươu nai (Cervidae) cũng rất phong phú với 8/9 loài, trong đó có Mang lớn và Mang Trường Sơn. Đặc biệt, họ Mèo (Felidae) có tới 7/8 loài của Việt Nam, bao gồm cả Hổ và Báo gấm. Về linh trưởng, sự có mặt của Voọc chà vá chân xám và Vượn đen má hung càng làm tăng thêm giá trị đa dạng sinh học của khu vực. Những loài này không chỉ là chỉ thị cho một hệ sinh thái rừng khỏe mạnh mà còn là những đối tượng ưu tiên hàng đầu trong công tác bảo tồn động vật hoang dã.

5.2. Đặc điểm phân bố của hệ sinh thái rừng và các loài thú

Nghiên cứu cho thấy sự phân bố của các loài thú tại Chư Mom Ray có mối liên hệ chặt chẽ với độ cao và kiểu sinh cảnh. Đai cao từ 200-700m, với các thung lũng và trảng cỏ rộng lớn như Ya Bok, là nơi tập trung đa dạng nhất với 72 loài (74,2%). Đây là sinh cảnh sống lý tưởng của các loài móng guốc và kéo theo đó là các loài thú ăn thịt. Càng lên cao, sự đa dạng của các loài thú càng giảm. Đai cao trên 1.000m, nơi có hệ sinh thái rừng á nhiệt đới, chỉ ghi nhận được khoảng 20 loài, chủ yếu là các loài linh trưởng và sóc. Quy luật phân bố này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo vệ toàn vẹn các sinh cảnh ở vùng thấp, nơi dễ bị tác động bởi con người nhất, để duy trì sự tồn tại của hệ động vật Chư Mom Ray.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp NguyÔn Quèc TuÊn TÍNH ĐA DẠNG KHU HỆ THÚ, ẢNH HƯỞNG CỦA CON NGƯỜI VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO TỒN TÀI NGUYÊN THÚ RỪNG Ở KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN CHƯ MOM RAY TỈNH KON TUM LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp T©y Nguyªn, 2002 Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp NguyÔn Quèc TuÊn TÍNH ĐA DẠNG KHU HỆ THÚ, ẢNH HƯỞNG CỦA CON NGƯỜI VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO TỒN TÀI NGUYÊN THÚ RỪNG Ở KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN CHƯ MOM RAY TỈNH KON TUM LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Người hướng dẫn khoa học: PGS. Ph¹m NhËt T©y Nguyªn - 2002 0 §Æt vÊn ®Ò Rõng lµ mét nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn cã gi¸ trÞ to lín ®èi víi nÒn kinh tÕ quèc d©n, an ninh chÝnh trÞ, quèc phßng vµ ®¶m b¶o c©n b»ng m«i tr­êng sinh th¸i. Rõng lµ mét bé phËn quan träng cña sinh quyÓn vµ ®· tõ l©u nã ®­îc xem nh­ lµ l¸ phæi xanh cña nh©n lo¹i. Tuy nhiªn, do nhiÒu lý do, do c¸c t¸c ®éng trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp cña con ng­êi nªn tµi nguyªn rõng ViÖt Nam ngµy cµng suy gi¶m c¶ vÒ tr÷ l­îng vµ chÊt l­îng.

N¨m 1945 diÖn tÝch rõng n­íc ta ®¹t 14,3 triÖu ha víi ®é che phñ t­¬ng øng 43%, nh­ng ®Õn n¨m 1995 c¶ n­íc chØ cßn 9,3 triÖu ha rõng (trong ®ã cã 01 triÖu ha rõng trång) vµ ®é che phñ t­¬ng øng cña rõng chØ ®¹t 28%. ThËm chÝ, ®é che phñ rõng ë mét sè vïng tù nhiªn quan träng ®ang ë møc ®¸ng b¸o ®éng: S¬n La 10%, Lai Ch©u 13%, Cao B»ng 12%. Giai ®o¹n 1980-1989, mçi n¨m, trung b×nh n­íc ta mÊt h¬n 100 ngh×n ha rõng tù nhiªn. Tõ 1989 ®Õn nay, tuy xu h­íng mÊt rõng cã gi¶m, nh­ng vÉn ë møc 60 ngh×n ha/ n¨m.

MÊt rõng tù nhiªn ®· ®e do¹ nghiªm träng ®Õn tÝnh ®a d¹ng sinh häc cña ViÖt Nam, ®Æc biÖt lµ sù suy tho¸i cña c¸c quÇn thÓ ®éng thùc vËt hoang d·, nhiÒu loµi ®ang ®øng tr­íc nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng. Khu BTTN Ch­ Mom Ray lµ khu b¶o tån duy nhÊt cña ViÖt Nam n»m tiÕp gi¸p víi 2 n­íc b¹n Lµo vµ C¨mpuchia, ®­îc c¸c nhµ khoa häc trong vµ ngoµi n­íc ®¸nh gi¸ lµ mét trong nh÷ng Khu B¶o tån cã gi¸ trÞ ®a d¹ng sinh häc cao cña khu vùc T©y Nguyªn vµ c¶ n­íc. §Æc biÖt, Khu B¶o tån Ch­ Mom Ray kh«ng nh÷ng cã tÝnh ®a d¹ng c¸c loµi thó cao mµ cßn lµ n¬i tËp trung nhiÒu loµi thó quÝ hiÕm (42 loµi nguy cÊp vµ dÔ bÞ th­¬ng tæn cã mÆt ë ViÖt Nam), trong ®ã cã 20 loµi ®­îc xÕp vµo danh s¸ch c¸c loµi thó ë §«ng D­¬ng cã nguy c¬ tuyÖt chñng. Ngoµi thó, Khu BTTN Ch­ Mom Ray cßn cã 208 loµi chim, 51 loµi bß s¸t vµ 17 loµi Õch nh¸i vµ lµ n¬i tró ngô cña nhiÒu loµi ®éng vËt quÝ hiÕm nh­: Hæ, B¸o gÊm, c¸c loµi bß rõng, Gµ tiÒn mÆt ®á, Hång hoµng, C«ng,.

C¸c loµi thó thuéc nhãm Linh tr­ëng vµ Mãng guèc cã ë MiÒn Nam hÇu nh­ ®Òu cã mÆt ë ®©y. Khu BTTN Ch­ Mom Ray lµ mét trong sè rÊt Ýt khu b¶o tån ë T©y Nguyªn cã nhiÒu c¬ héi nhÊt cßn l­u gi÷ loµi bß x¸m (Bos sauveli). 1 Ngay tõ n¨m 1982 (4/7/1982), rõng Ch­ Mom Ray ®· ®­îc Chñ tÞch Héi ®ång Bé tr­ëng (nay lµ Thñ t­íng ChÝnh phñ) ra quyÕt ®Þnh sè 65/H§BT "V/v t¹m thêi khoanh vïng nói Ch­ Mom Ray - Ngäc Vin thuéc huyÖn Sa ThÇy, tØnh Gia Lai-Kon Tum thµnh khu rõng cÊm " nh»m b¶o vÖ sù giµu cã nguån tµi nguyªn ®éng thùc vËt quÝ hiÕm. Sau mét thêi gian tiÕn hµnh c«ng t¸c ®iÒu tra nghiªn cøu vµ lËp luËn chøng kinh tÕ kü thuËt, ngµy 09/10/1996 Uû ban nh©n d©n tØnh Kon Tum cã quyÕt ®Þnh sè 1894/Q§-UB chÝnh thøc thµnh lËp Khu BTTN Ch­ Mom Ray víi diÖn tÝch 48.

Ngµy 27/01/1996 UBND tØnh ra quyÕt ®Þnh sè 09/Q§-UB thµnh lËp Ban qu¶n lý khu BTTN Ch­ Mom Ray trùc thuéc Chi côc KiÓm l©m Kon Tum (sau ®ã chuyÓn sang trùc thuéc Së N«ng nghiÖp &PTNT theo quyÕt ®Þnh sè: 101/Q§-UB ngµy 19/10/1998). C¸c ho¹t ®éng cña con ng­êi nh­ ph¸ rõng lµm n­¬ng rÉy, khai th¸c l©m s¶n tr¸i phÐp, ch¸y rõng, s¨n b¾n, bÉy b¾t ®éng vËt rõng. ®· lµm cho tµi nguyªn ®éng vËt rõng, ®Æc biÖt lµ thó rõng cña Khu BTTN Ch­ Mom Ray ngµy cµng bÞ suy gi¶m nghiªm träng. TÝnh tõ n¨m 1996 ®Õn nay, Ban Qu¶n lý Khu BTTN Ch­ Mom Ray ®· ph¸t hiÖn vµ chuyÓn H¹t kiÓm l©m huyÖn Sa ThÇy xö lý nhiÒu vô vi ph¹m ph¸p luËt vÒ rõng, trong ®ã cã 06 vô s¨n b¾t ®éng vËt rõng quÝ hiÕm; 11 vô khai th¸c l©m s¶n vµ ph¸ rõng lµm n­¬ng rÉy tr¸i phÐp (trong ®ã khëi tè 03 vô); Ch¸y rõng 03 vô; Tµng tr÷ l©m s¶n tr¸i phÐp 02 vô; VËn chuyÓn l©m s¶n tr¸i phÐp 01 vô.

Ngoµi ra, cßn hµng tr¨m vô s¨n b¾t tr¸i phÐp ®éng vËt hoang d· ch­a ®­îc ph¸t hiÖn. Nh­ vËy, ë Khu BTTN Ch­ Mom Ray, cïng víi sù ®a d¹ng cña c¸c loµi thùc vËt th× cßn cã mét nh©n tè rÊt quan träng lµ sù ®a d¹ng cña c¸c loµi ®éng vËt rõng. Bªn c¹nh lµ mét thµnh phÇn cÊu tróc vµ chøc n¨ng th× ®éng vËt rõng cßn lµ mét yÕu tè ®iÒu khiÓn quan träng ®èi víi c¸c quÇn x· sinh vËt vµ hÖ sinh th¸i rõng. V× vËy viÖc nghiªn cøu ®Çy ®ñ tÝnh ®a d¹ng cña khu hÖ thó còng nh­ nh÷ng ¶nh h­ëng cña con ng­êi ®Õn tµi nguyªn thó rõng lµ ®iÒu rÊt cÇn ®­îc quan t©m hiÖn nay.

C¸c sè liÖu nghiªn cøu lµ c¬ së gióp cho c¸c nhµ qu¶n lý ®­a ra nh÷ng gi¶i ph¸p h÷u hiÖu trong c«ng t¸c b¶o tån ®a d¹ng sinh häc nãi chung vµ l­u gi÷ nh÷ng nguån gen ®éng thùc vËt quÝ hiÕm nãi riªng cho n­íc nhµ. 2 Víi mong muèn ®­îc ®ãng gãp mét phÇn c«ng søc nhá bÐ vµo viÖc b¶o tån ®a d¹ng sinh häc cña ®Þa ph­¬ng, t«i ®· chän vµ tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: "TÝnh ®a d¹ng cña khu hÖ thó, ¶nh h­ëng cña con ng­êi vµ c¸c gi¶i ph¸p b¶o tån tµi nguyªn thó rõng ë Khu b¶o tån thiªn nhiªn Ch­ Mom Ray, tØnh Kon Tum". 3 1 Ch­¬ng 1 L­îc sö vÊn ®Ò nghiªn cøu Nghiªn cøu tÝnh ®a d¹ng sinh häc cña ®éng thùc vËt nãi chung vµ cña khu hÖ thó nãi riªng ®· ®­îc c¸c nhµ khoa häc nghiªn cøu tõ l©u ®êi. Tuy nhiªn, ®Æc ®iÓm khu hÖ thó ë tõng quèc gia, tõng ®Þa ph­¬ng ®Õn nay vÉn cßn nhiÒu ®iÓm trèng.

S¬ l­îc c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ thó cña c¸c nhµ khoa häc trong vµ ngoµi n­íc. ThÕ giíi: N¨m 1828, George Finlayson (ng­êi Anh) ®· c«ng bè trong tµi liÖu “The Misson to Siam and Hue, the Capital of Cochin China in the years 1821-1822” vÒ nh÷ng loµi thó b­íc ®Çu gÆp ë ViÖt Nam, Lµo, C¨mpuchia. Trong thêi kú ®« hé t¹i ViÖt Nam, ng­êi Ph¸p ®· cã nh÷ng ho¹t ®éng nghiªn cøu b­íc ®Çu nh»m t×m hiÓu thiªn nhiªn n­íc ta, nhiÒu tµi liÖu vÒ thó Nam Bé ®­îc c¸c nhµ ®éng vËt häc nghiÖp d­ c«ng bè nh­ Jonan (1868); Morice (1875); Hamy (1876); Harmand (1881); Germain (1887). N¨m 1887, Brousmiche ®· xuÊt b¶n tµi liÖu “Nh×n chung vÒ lÞch sù tù nhiªn cña B¾c Bé”.

Trong tµi liÖu nµy, «ng ®· giíi thiÖu mét sè loµi thó cã gi¸ trÞ kinh tÕ nh­ Hæ, B¸o, KhØ, Tª tª, Nai, Ho½ng. vµ khu ph©n bè cña chóng. N¨m 1894, Heude c«ng bè vÒ loµi S¬n d­¬ng (Capricornis maritimus) ë B¾c bé. N¨m 1896, De Pousargues th«ng b¸o t×m thÊy loµi v­în míi (Hylobates henrici) ë Lai Ch©u vµ loµi Voäc ®en (Phithecus francoisi-1898) ë khu vùc gi¸p ranh B¾c Bé vµ Trung bé.

§¸ng chó ý h¬n, c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ thó ®­îc coi lµ t­¬ng ®èi hoµn chØnh ®· ®­îc ®oµn Pavie thùc hiÖn tõ n¨m 1879 ®Õn 1898. Bªn c¹nh viÖc nghiªn cøu vÒ LÞch sö tù nhiªn ë §«ng D­¬ng, «ng còng ®· cã nh÷ng nghiªn cøu t­¬ng ®èi kü vÒ c¸c loµi thó ë MiÒn Nam ViÖt Nam. C¸c nghiªn cøu nµy ®­îc De Pousargues tæng hîp vµ xuÊt b¶n cuèn “Recherches sur I'Histoire naturelle de I'Indochine Orientale. S¸ch ®· thèng kª ®­îc 200 loµi vµ loµi phô thó ë ViÖt Nam, Lµo, C¨mpuchia vµ Th¸i Lan; trong ®ã ë ViÖt Nam ®· thèng kª ®­îc 117 loµi vµ loµi phô thó.

4 Còng trong kho¶ng thêi gian ®ã, ®oµn khoa häc th­êng tró §«ng D­¬ng do Boutan dÉn ®Çu doµn kh¶o s¸t thó miÒn B¾c ViÖt Nam. KÕt qu¶ ®· ®­îc ®¨ng trong Bulltine Museum Naturelle (MÐnÐgeux, 1905 - 1906). N¨m 1906, Boutan ®· viÕt cuèn “M­êi n¨m nghiªn cøu ®éng vËt” nªu nhiÒu dÉn liÖu vÒ h×nh th¸i, sinh häc vµ ph©n bè cña 10 loµi thó.Van Peenen ®· cã nhiÒu nghiªn cøu vÒ c¸c khu hÖ thó ë c¸c tØnh phÝa Nam (tõ §µ N½ng ®Õn Nam Bé) vµ ®· rÊt chó träng ®Õn ph©n lo¹i häc. KÕt qu¶ nghiªn cøu ®· ®­îc ®¨ng trong cuèn “Prelimitary Identification Manual for Mammals of South Viet Nam” ®· thèng kª vµ m« t¶ s¬ bé ®­îc 217 loµi vµ ph©n loµi thó cã ë miÒn nam ViÖt Nam.

ViÖt Nam: Nghiªn cøu thó ë miÒn B¾c ViÖt Nam sau chiÕn th¾ng lÞch sö §iÖn Biªn Phñ (1954) cã nh÷ng b­íc tiÕn bé vµ nhiÒu c«ng tr×nh ®­îc ®¨ng t¶i trong c¸c t¹p chÝ trong vµ ngoµi n­íc, trong c¸c s¸ch chuyªn kh¶o, tiªu biÓu cã: - §Æng Huy Huúnh (1968) ®· c«ng bè mét phÇn kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ thó ¨n thÞt vµ thó mãng guèc miÒn B¾c ViÖt Nam. On the North Indochinese Gibbons (Hylobates concolor) (Primates: Hylobatidae) in North Vietnam; Kh¶o s¸t thó miÒn B¾c ViÖt Nam (1985); On the trends of the evolutionary radiation on the Tonkin leaf monkey (Presbytis francoisi, Primate: Cercopithecidae) (1989). - N¨m 1992 cuèn “S¸ch ®á ViÖt Nam” [3] - PhÇn ®éng vËt ®­îc xuÊt b¶n. §©y lµ mét tµi liÖu quan träng giíi thiÖu 359 loµi ®éng vËt (80 loµi thó) trªn c¸c ph­¬ng diÖn h×nh th¸i, sinh häc, sinh th¸i, ph©n bè, gi¸ trÞ còng nh­ t×nh tr¹ng cña chóng ë ViÖt Nam.

5 - N¨m 1994, cuèn “Danh lôc c¸c loµi thó (Mammalia) ViÖt Nam” do §Æng Huy Huúnh chñ biªn [11] ®· liÖt kª 223 loµi thó thuéc 37 hä trong 12 bé thó cã mÆt ë ViÖt Nam. §©y cã thÓ lµ b¶n danh lôc hoµn chØnh nhÊt vÒ c¸c loµi thó cã mÆt ë ViÖt Nam vµ chóng ®­îc s¾p xÕp theo hÖ thèng ph©n lo¹i míi nhÊt cïng vïng ph©n bè, gi¸ trÞ vµ t×nh tr¹ng cña c¸c loµi. Ngoµi ra cßn cã c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu riªng biÖt vÒ tõng bé nh­: “Thó mãng guèc”(1986) cña §Æng Huy Huúnh[10], "Thó ¨n thÞt" cña Ph¹m Träng ¶nh (1982), “Thó linh tr­ëng” cña Ph¹m NhËt [26, 27], "Thó hä CÇy" cña NguyÔn Xu©n §Æng (1994), .