Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN THỂ LOẠI VÀ SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC CỦA MINH CHUYÊN 1. Giới thuyết chung về thể loại 1. Quan niệm về ký và bút ký Trong quá trình nhận thức và phản ánh hiện thực cuộc sống của con người, những hình thức ghi chép có tính chất ký đã xuất hiện từ rất sớm, gắn liền với sự xuất hiện của chữ viết. Ban đầu, việc ghi chép những điều mắt thấy tai nghe thường lẫn với những truyền thuyết, những huyền thoại lưu truyền trong dân gian.
Đó là một hiện tượng phổ biến trong mọi cuốn sách cổ. Thực ra nghĩa gốc của từ ký là ghi chép. Ký là ghi chép các sự kiện, con người, việc làm có thật, sự sáng tạo của nhà văn không làm phương hại đến tính chân thực của nội dung phản ánh. Theo thời gian, với sức mạnh là những sự thật được lựa chọn và phản ánh một cách chân thực, tác phẩm ký là tấm gương phản chiếu đời sống trong toàn bộ dáng vẻ phức tạp, sinh động vốn có của nó.
Ngày nay, khi muốn tìm hiểu lại cuộc sống thực trong quá khứ, người ta không chỉ tìm đọc thơ ca, tiểu thuyết, kịch mà còn đọc ký. Thậm chí trong văn học chỉ có ký mới có thể cung cấp những sự thật xác thực, cụ thể nhất về quá khứ. Sức hấp dẫn của ký trước hết nhờ vào đặc điểm quan trọng này. Ký là một thể loại của văn học.
Bên cạnh những tính chất chung của văn học, ký có những đặc thù kể cả về hình tượng và phản ánh hiện thực, tạo nên những sức mạnh riêng của ký. Nhân vật trong ký luôn có địa chỉ. Theo quan điểm của Giáo sư Hà Minh Đức, ông cho rằng: “Các thể ký văn học chủ yếu là những hình thức ghi chép linh hoạt trong văn xuôi với nhiều dạng tường thuật, miêu tả, biểu hiện, bình luận về những sự kiện và con người có thật trong cuộc sống với LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 nguyên tắc phải tôn trọng tích xác thực và chú ý đến tính thời sự của đối tượng miêu tả" [18, tr. Với tác giả Nguyễn Xuân Nam thì quan niệm ký là một “loại hình văn học” bên cạnh thơ, tiểu thuyết và kịch.
Ký gồm nhiều thể, chủ yếu là văn xuôi như bút ký, hồi ký, du ký, phóng sự, ký sự, tuỳ bút, tự truyện, tạp văn, bút ký chính luận. Ông cho rằng ký có nhiều thể loại, trong đó có những thể rất gần với thông tin báo chí như ký sự, phóng sự; có những thể rất gần với chính luận như tạp văn, bút ký chính luận; có những thể rất gần với lịch sử như hồi ký, tự truyện; có những thể mang nhiều yếu tố trữ tình như tuỳ bút, bút ký và có những thể gần với truyện như truyện ký, v. “Và thường thường các yếu tố tự sự, trữ tình, chính luận hoà lẫn nên ký có thể phản ánh linh hoạt các sắc thái muôn màu của cuộc sống” [43, tr. Nhà thơ Xuân Diệu đã nêu nhận xét của ông về thời kỳ “văn học báo cáo” trong suốt ba mươi năm cách mạng mà ông ví như “những dòng suối chảy cuồn cuộn nhưng chưa thành sông”.
Trong đó, tuy không gọi đích danh là “ký văn học” và “ký báo chí” nhưng trong khi so sánh giữa các tác phẩm báo chí với đặc trưng là “lượng thông tin” và các tác phẩm văn học của những “kỹ sư tâm hồn”, ông nhắc nhở các nhà văn: “Đừng chóng vánh làm việc của phóng viên rồi thoả mãn cho là đủ để là “nhà văn” rồi. Tờ báo vô hạn quan trọng, nhưng sang ngày hôm sau, một tuần lễ sau, tin mới đã đuổi tin cũ.) Bởi “lượng thông tin” thì hồn vía của nó là cái tin, cái tin không có văn chương gì cả, người ta dùng cái tin và người ta bỏ số báo” [13]. Ký văn học không nhằm vào miêu tả quá trình hình thành tính cách nhân vật trong tương quan với những hoàn cảnh điển hình. Trên tinh thần tôn trọng những sự thật của đời sống, “tác phẩm ký văn học thường chú ý tới những trạng thái đạo đức - phong hoá xã hội được thể hiện thông qua những con người có thực, những cá nhân riêng lẻ trong đời sống.
Ký dựng lại những sự thật đời sống cá biệt một cách sinh động chứ không xây dựng các hình tượng mang tính khái quát” [19, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Việc tái hiện những điển hình cá biệt của ký văn học còn có thể làm xuất hiện một tình trạng tạm gọi là “yếu tố phi logic” trong tác phẩm ký. Điều này là bình thường vì trong bản thân đời sống chứa đựng vô vàn những điều bất ngờ không tuân theo một logic nào. Đặc điểm này khác hẳn với nguyên tắc điển hình hoá trong truyện.
Nhưng chính việc biểu hiện những yếu tố ngẫu nhiên bất ngờ đó đã làm cho tác phẩm ký sinh động hơn, thật hơn [13, tr. Các thể ký văn học vẫn chịu sự chi phối của đặc trưng hình tượng. Mục đích của nó vẫn là nhằm xây dựng những hình tượng nghệ thuật tuy với phương pháp không hoàn toàn giống với những loại văn học khác. Điều này được thể hiện ở việc lựa chọn những hình mẫu tiêu biểu, có thật để xây dựng các hình tượng nghệ thuật.
Tất nhiên, việc lựa chọn này phải dựa trên quan niệm thẩm mỹ của tác giả - nhân vật trần thuật và ngay trong quá trình lựa chọn đó đã đem lại cho tác phẩm những chất liệu cơ bản giàu tính thẩm mỹ. Hơn nữa, việc lựa chọn được những sự việc, hiện tượng, con người, tính cách điển hình khiến cho tác phẩm ký có được sức mạnh của sự thật. Sức mạnh ấy lại được nhân lên thông qua năng lực biểu hiện cùng với những suy nghĩ, cảm xúc, liên tưởng của tác giả đã làm cho các tác phẩm ký văn học mặc dù viết về người thật, việc thật nhưng vẫn là một chỉnh thể thẩm mỹ, tác động trước hết vào tình cảm của công chúng. “Trong bối cảnh của đời sống văn học và báo chí nước ta hiện nay, trên cơ sở xem xét mục đích, phương pháp và năng lực phản ánh hiện thực của ký văn học và trong tương quan so sánh giữa ký văn học với ký báo chí, chúng tôi cho rằng có thể xác định đặc trưng chung của các thể loại thuộc ký văn học là: Lựa chọn những sự thật của đời sống để xây dựng hình tượng nghệ thuật thông qua vai trò của nhân vật trần thuật” [13, tr.
Trong các thể ký văn học, bút ký giữ một vị trí quan trọng. Nhiều tên tuổi lớn trong văn học thế giới và văn học nước ta gắn liền với thể loại này. Những quan niệm có liên quan tới bút ký cũng khá nhiều và còn nhiều bàn cãi, theo thời gian cũng đã có sự điều chỉnh, phát triển cùng với sự phát triển của bản thân thể LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 loại này. Tuy nhiên, cho đến nay, nhìn chung có ba quan niệm chính về thể loại bút ký.
- Quan niệm thứ nhất cho rằng bút ký là một thể loại thuộc các thể ký văn học. Bút ký cũng dựa trên cơ sở của sự thật nhưng kết hợp mạnh mẽ với cảm xúc của người viết và do đó sự thật chỉ được coi như cái cớ để người viết thể hiện cảm xúc của mình. - Quan niệm thứ hai cho rằng không chỉ trong văn học mà trong báo chí cũng có thể loại bút ký (bút ký văn học và bút ký báo chí). - Quan niệm thứ ba cho rằng bút ký là một thể loại văn học trung gian nằm giữa văn học và báo chí và trong từng tác phẩm cụ thể sẽ thể hiện mạnh mẽ tính chất văn học hay tính chất báo chí.
Ngoài ra, các tác giả của cuốn Từ điển thuật ngữ văn học quan niệm rằng “thể loại thuộc loại hình ký thường có quy mô tương ứng với truyện ngắn” nhưng nó khác truyện ngắn ở chỗ “không sử dụng hư cấu vào việc phản ánh hiện thực”. Quan niệm này còn cho rằng: “Bút ký ghi lại những con người và sự việc mà nhà văn đã tìm hiểu, nghiên cứu cùng với những cảm nghĩ của mình nhằm thể hiện một tư tưởng nào đó. Sức hấp dẫn, thuyết phục của bút ký tuỳ thuộc và tài năng, trình độ quan sát, nghiên cứu khám phá diễn đạt của tác giả đối với các sự kiện được đề cập đến nhằm khám phá ra những khía cạnh “có vấn đề”, những ý nghĩa mới mẻ, sâu sắc trong các va chạm giữa tính cách và hoàn cảnh, cá nhân và môi trường”. Cũng theo quan niệm của nhóm tác giả này, “bút ký có thể thuộc về văn học và cũng có thể thuộc về báo chí tuỳ theo mức độ biểu hiện của cái riêng của tác giả và mức độ sử dụng các biện pháp nghệ thuật cùng tính chất tác động của nó đối với công chúng” [19, tr.
Trong đời sống văn học và báo chí, bút ký có một vị trí quan trọng. Bút ký cũng tái hiện con người và sự việc một cách phong phú. Lý luận văn học trước đây thường nhấn mạnh cảm xúc trữ tình của thể loại bút ký. Theo tác giả Nguyễn Xuân Nam thì bút ký là một thể ký “nhằm ghi lại những sự việc, cảnh vật mà nhà LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 văn đã mắt thấy tai nghe, thường là trong một chuyến đi”.
Trên cơ sở xác định bút ký là một thể loại “trung gian giữa ký và tuỳ bút”, ông cho rằng “bút ký ghi lại người thật, việc thật, nhưng thường ít hơn ký sự. Bút ký cũng có những nhận xét, những suy nghĩ, những liên tưởng nhưng ít triền miên, phóng túng như tuỳ bút”. Do những đặc điểm đó biến hoá tuỳ theo bút pháp của các nhà văn khác nhau nên “ranh giới của các thể bút ký, ký sự, tuỳ bút có khi không thật rạch ròi, nhất là trong một bài ngắn” [43, tr. Nhà thơ Hoàng Trung Thông có nhận định rằng “thể loại văn học này với sự phóng khoáng, rộng rãi và cơ động của nó, có thể giúp cho nhà văn ngay trong một bài vừa phản ánh hiện tại, vừa đi ngược dòng thời gian, vừa nói một điểm vừa ôm vào đó được nhiều chân trời của sự sống, vừa miêu tả, vừa suy nghĩ, biện luận.
vừa trữ tình, vừa châm biếm. Đó là một thể loại văn học rất gần với báo chí vì tính thời sự của nó, nhưng cũng mang đầy đủ những đặc tính của văn học” [28, tr. Còn đối với nhà thơ Phạm Hổ thì “Bút ký có thể xem như một thể loại nằm giữa hai thể truyện ngắn và thơ” [28, tr.