I. Tổng Quan Về Tính Cách Người Nông Dân Trong Văn Xuôi Đổi Mới
Văn học và văn hóa có mối quan hệ biện chứng, mật thiết. Văn học phản ánh văn hóa, đồng thời văn hóa nuôi dưỡng và định hình văn học. Nghiên cứu tính cách người nông dân qua văn xuôi thời kỳ đổi mới là một hướng tiếp cận quan trọng để hiểu sâu sắc hơn về văn hóa nông thôn Việt Nam. Văn học Việt Nam là một kho tàng tư liệu phong phú, miêu tả cụ thể và tỉ mỉ xã hội nông thôn và người nông dân Việt Nam. Việc khai thác tối đa văn học trong nghiên cứu về văn hóa nông thôn, về tính cách người nông dân Việt Nam là vô cùng cần thiết. Giáo sư Phan Ngọc khẳng định: “Văn học Việt Nam trước sau là để trả lời những yêu cầu của người Việt Nam về tổ quốc, gia đình, thân phận, diện mạo của người Việt Nam”.
1.1. Mối Quan Hệ Giữa Văn Học Và Văn Hóa Nông Thôn
Văn học và văn hóa có mối quan hệ mật thiết. Một trong những đặc trưng quan trọng của văn hóa là tính nhân sinh. Bàn về vấn đề này, nhà nghiên cứu Trần Ngọc Thêm viết: “Văn hóa là một hiện tượng xã hội, là sản phẩm hoạt động thực tiễn của con người. Theo nghĩa này, văn hóa đối lập với tự nhiên...”. Văn học là một bộ phận của văn hoá. Mặt khác, mỗi một tác phẩm văn học đều mang trong nó tính văn hoá đặc trưng của một đất nước, một dân tộc, vùng miền nơi mà nó được sinh ra.
1.2. Vai Trò Của Văn Xuôi Trong Phản Ánh Đời Sống Nông Dân
Trên diễn đàn văn học Việt Nam, văn xuôi chiếm một vị trí to lớn và quan trọng. Trong mảng văn xuôi thì tiểu thuyết là một bộ phận chiếm một tỷ trọng tương đối lớn. Tiểu thuyết có khả năng thể hiện, tái tạo hiện thực cuộc sống, cũng như xây dựng tính cách nhân vật một cách rõ và đậm nét. Như nhà văn Ma Văn Kháng đã nói: “Tiểu thuyết là gương mặt văn hóa, là gương mặt, tâm hồn dân tộc”. Tiểu thuyết Việt Nam đương đại, nhất là giai đoạn sau năm 1986 đã có những chuyển biến mạnh về nội dung và nghệ thuật, để lại những dấu ấn rõ rệt trên văn đàn, được người đọc quan tâm và yêu mến.
II. Thách Thức Nghiên Cứu Tính Cách Nông Dân Thời Đổi Mới
Nghiên cứu tính cách người nông dân trong văn xuôi thời kỳ đổi mới đối diện với nhiều thách thức. Thứ nhất, sự đa dạng trong đời sống nông dân và xã hội nông thôn đòi hỏi một cái nhìn tổng quan và sâu sắc. Thứ hai, việc giải mã các giá trị văn hóa truyền thống và sự thay đổi của chúng trong bối cảnh đổi mới kinh tế là một nhiệm vụ phức tạp. Thứ ba, cần phân tích một cách khách quan và toàn diện những phẩm chất tốt đẹp và những hạn chế của người nông dân Việt Nam. Cuối cùng, việc lựa chọn và phân tích các tác phẩm văn học tiêu biểu đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về văn học Việt Nam và văn hóa làng xã.
2.1. Sự Đa Dạng Trong Đời Sống Nông Thôn Đương Đại
Viết về đề tài nông thôn và người nông dân Việt Nam có rất nhiều nhà văn ở khắp mọi miền đất nước, với rất nhiều tác phẩm. Tuy nhiên, với tiêu chí chọn những tác phẩm tiêu biểu, có hình tượng nhân vật điển hình để lại nhiều ấn tượng trong lòng độc giả và tác giả là những nhà văn nổi tiếng, có tác phẩm xuất sắc viết về đề tài nông thôn, được bạn đọc yêu mến, chúng tôi sẽ khảo sát, nghiên cứu các tác phẩm của nhà văn Lê Lựu (Thời xa vắng), Nguyễn Khắc Trường (Mảnh đất lắm người nhiều ma) (mảng tiểu thuyết) và Nguyễn Minh Châu (Tuyển tập truyện ngắn), Nguyễn Huy Thiệp (Tuyển tập truyện ngắn) (mảng truyện ngắn).
2.2. Giải Mã Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống Trong Bối Cảnh Đổi Mới
Nghiên cứu tính cách người nông dân Việt Nam qua các tác phẩm văn học từ góc nhìn văn hóa là một vấn đề khá mới mẻ. Theo chúng tôi được biết, cho tới nay, chưa có một công trình nghiên cứu lớn, dày dặn nào theo hướng này được công bố. Rải rác trong một số công trình của các nhà nghiên cứu văn hoá tên tuổi, như Đào Duy Anh, Trần Quốc Vượng, Nguyễn Văn Hạnh, Phan Ngọc, Trần Ngọc Thêm… có đôi chỗ có bàn về tính cách người Việt Nam.
III. Cách Tư Duy Của Người Nông Dân Trong Văn Xuôi Đổi Mới
Trong văn xuôi thời kỳ đổi mới, tính cách người nông dân được thể hiện qua lối tư duy tổng hợp, chú trọng các mối quan hệ. Họ có triết lý âm dương và lối sống quân bình, hướng tới sự hài hòa. Tư duy của họ thường mang tính thực tiễn, gắn liền với kinh nghiệm sản xuất và đời sống nông thôn. Các tác phẩm văn học đã khắc họa một cách chân thực và sinh động những đặc điểm này, giúp người đọc hiểu rõ hơn về tâm lý người nông dân và giá trị văn hóa nông thôn.
3.1. Tư Duy Tổng Hợp Và Chú Trọng Các Mối Quan Hệ
Tính cách người Việt Nam, hay tính cách người nông dân Việt Nam được đề cập nhiều trong tác phẩm văn xuôi hiện đại thông qua từng nhân vật cụ thể. Ở mỗi tác phẩm của từng tác giả mà chúng tôi đã chọn như Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Huy Thiệp … đều có những nhân vật hiện lên lồ lộ như được đắp bằng thịt, bằng xương, có thể đi lại, nói cười… và không thể lẫn vào đâu được. Đó là những Giang Minh Sài (Thời Xa Vắng, Lê Lựu), Lão Khúng (Phiên chợ Giát, Nguyễn Minh Châu), Bường (Những người thợ xẻ, Nguyễn Huy Thiệp), Quềnh (Mảnh đất lắm người nhiều ma, Nguyễn Khắc Trường )…
3.2. Triết Lý Âm Dương Và Lối Sống Quân Bình
Nhìn chung, các tác phẩm phê bình văn học đương đại đề cập đến tính cách người nông dân Việt Nam trong văn xuôi nói chung và văn xuôi của các tác giả mà luận văn chúng tôi khảo sát là không nhiều. Tuy vậy các nhà phê bình văn học đã có cái nhìn về tính cách người nông dân khá tinh tế. Cách nhìn vấn đề của các nhà phê bình nặng “tính văn chương” hơn, nó không cụ thể, rõ ràng, “vuông vắn” như các nhà nghiên cứu văn hóa.
IV. Ứng Xử Với Tự Nhiên Của Nông Dân Trong Văn Xuôi Đổi Mới
Trong văn xuôi thời kỳ đổi mới, tính cách người nông dân còn được thể hiện qua cách ứng xử với môi trường tự nhiên. Họ tận dụng và đối phó với tự nhiên trong sản xuất, trong ăn, mặc, ở, đi lại. Sự gắn bó mật thiết với đất đai và nông nghiệp Việt Nam đã hình thành nên những phẩm chất như cần cù, chịu khó, sáng tạo và thích nghi. Các tác phẩm văn học đã phản ánh một cách sinh động những kinh nghiệm và tri thức dân gian của người nông dân trong việc sống hòa hợp với tự nhiên.
4.1. Tận Dụng Và Đối Phó Với Tự Nhiên Trong Sản Xuất
Trong bài “Nguyễn Minh Châu với nghệ thuật xây dựng nhân vật truyện ngắn” của Trịnh Thu Tuyết, có đoạn viết: “Nguyễn Minh Châu đã chỉ ra bản tính thiện lẫn cái hoang dã, u tối đầy bản năng của người nông dân, chỉ ra thân phận “nửa bò, nửa người” nhọc nhằn, tủi nhục của họ” [Mai Hương (tuyển chọn và biên soạn) 2001: 222]. Hoặc, trong bài “Đọc Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu” nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu viết: “Ông Khúng từ miền biển lên khai phá khoảng rừng này, tưới cạn kiệt mồ hôi cho mảnh đất này… Cái bóng của bà Huệ là biểu tượng của cuộc đời người phụ nữ chìm sâu trong âm u dày thẳm…Tình thương yêu thắm thiết gắn bó những con người và những con vật đã cùng nhau khai phá đất rừng, từ thời xưa, tưởng như hồng hoang, thời kỳ mới có loài người, tình yêu ấy là mạch sống của cả truyện…Tình yêu thương ấy nâng cao tầm vóc con người…”
4.2. Ứng Xử Với Tự Nhiên Trong Đời Sống Hàng Ngày
Cũng bàn về Phiên chợ Giát, nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến viết: “Tác giả ý thức được sự lớn lao trong số phận đầy nhọc nhằn, khốn khó của người nông dân. Cặp đôi lão Khúng- bò Khoang gắn bó, bin rịn mến nhau là hiện thân của sức mạnh khai phá “vạch rừng, vỡ đất”, chính sức mạnh này làm nên ruộng vườn, mở mang làng mạc, tạo dựng đất nước, sức mạnh này có bề dày lịch sử…” [Mai Hương (tuyển chọn và biên soạn) 2001: 434].
V. Tổ Chức Xã Hội Nông Thôn Và Tính Cách Người Nông Dân
Trong văn xuôi thời kỳ đổi mới, tính cách người nông dân còn được hình thành từ văn hóa tổ chức xã hội ở nông thôn. Tính cộng đồng và tính tự trị, mối quan hệ gia đình - gia tộc, làng - nước đã ảnh hưởng sâu sắc đến phẩm chất người nông dân. Các tác phẩm văn học đã khắc họa những giá trị truyền thống như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, sự hiếu thảo và trách nhiệm với cộng đồng. Đồng thời, cũng phản ánh những mâu thuẫn và xung đột trong xã hội nông thôn đang thay đổi.
5.1. Tính Cộng Đồng Và Tính Tự Trị Trong Văn Hóa Làng Xã
Trong tác phẩm Đổi mới về quan niệm con người trong truyện Việt Nam 1975- 2000, tác giả Nguyễn Văn Kha viết: “Người nông dân, dưới con mắt Nguyễn Huy Thiệp, là người say mê với những trò chơi thôn dã. Họ là những người gắn bó với văn hóa truyền thống, với sức sống tinh thần sâu rễ bền gốc của làng xã Việt Nam…”. Hoặc: “Nguyễn Khắc Trường nhìn người nông dân gắn với tông tộc, dòng họ. Bao nhiêu năm lo đánh giặc những vấn đề của làng xã, tông tộc, dòng họ hầu như bị chìm khuất, bỏ quên. Giờ đây, khi đất nước hòa bình, trong cuộc đời bình thường, những yếu tố tạo ra quan hệ liên kết từ bao đời, từ nhiều thế hệ của người Việt Nam bỗng thức dậy…”
5.2. Mối Quan Hệ Gia Đình Gia Tộc Làng Nước
Và như thế, dựa vào các tác phẩm phê bình văn học việc nghiên cứu văn hóa thông qua con đường văn học càng được rộng mở hơn 4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài a. Ý nghĩa khoa học Như tựa đề luận văn: “Tính cách người nông dân Việt Nam trong một số tác phẩm văn xuôi thời kỳ đổi mới nhìn từ văn hóa học”, chúng tôi muốn nghiên cứu tính cách của người Việt Nam thông qua những tác phẩm văn học cụ thể, dưới cái nhìn văn hóa. Hy vọng phương pháp tiếp cận mới này sẽ đóng góp thêm phần nào trong công tác nghiên cứu văn hóa nói chung và bản sắc dân tộc nói riêng.
VI. Kết Luận Giá Trị Và Tương Lai Của Văn Hóa Nông Thôn
Nghiên cứu tính cách người nông dân qua văn xuôi thời kỳ đổi mới giúp chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa nông thôn và những thay đổi trong xã hội Việt Nam. Các tác phẩm văn học đã góp phần bảo tồn và phát huy những truyền thống nông thôn tốt đẹp, đồng thời phản ánh những vấn đề nông nghiệp nông thôn cần giải quyết. Trong tương lai, việc tiếp tục nghiên cứu và khai thác văn học sẽ giúp chúng ta xây dựng một nông thôn Việt Nam giàu đẹp, văn minh và hiện đại.
6.1. Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị Truyền Thống Nông Thôn
Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu của chúng tôi hy vọng sẽ góp sức trong việc nghiên cứu và giảng dạy, nhất là việc giảng dạy về văn hóa thông qua văn học. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu Luận văn sẽ được nghiên cứu dựa trên những phương pháp sau: - Phương pháp nghiên cứu văn hóa học-văn học. Phương pháp này chủ yếu dựa trên tư liệu văn học để nghiên cứu văn hóa, từ đó sẽ có những kết luận về văn hóa. Đây sẽ là phương pháp nghiên cứu chính, được vận dụng thường xuyên, liên tục trong luận văn nhằm khảo sát tác phẩm từ nhiều khía cạnh, nhiều chiều, trên cơ sở đó sẽ phân tích cụ thể từng khía cạnh, chi tiết, để tìm ra những nét chính, cơ bản nhất của vấn đề.
6.2. Xây Dựng Nông Thôn Việt Nam Giàu Đẹp Văn Minh
Về nguồn tài liệu, chúng tôi tìm tòi, tra cứu trong các thư viện trường Đại học KHXH& NV Thành phố Hồ Chí Minh, thư viện Khoa học Xã hội và một số nhà sách lớn ở Thành phố Hồ Chí Minh. Bố cục luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn gồm 4 chương: Chương 1: Những vấn đề chung Bàn về mối quan hệ văn học- văn hóa, nghiên cứu văn hóa- văn học và giới thiệu khái quát về đề tài nông thôn, nông dân trong văn xuôi thời kỳ đổi mới nói chung và trong các tác phẩm của các nhà văn Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Huy Thiệp nói riêng.
