CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÔNG NHẬN NGHỀ TRUYỀN THỐNG, LÀNG NGHỀ, LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG CỦA SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN 1. Nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống 1. Khái niệm và đặc điểm của nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống 1. Khái niệm nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống Theo Chính phủ (2018): “ Nghề truyền thống là nghề đã được hình thành từ lâu đời, tạo ra những sản phẩm độc đáo, có tính riêng biệt, được lưu truyền và phát triển đến ngày nay hoặc có nguy cơ bị mai một, thất truyền.
Làng nghề là một hoặc nhiều cụm dân cư cấp thôn, ấp, bản, làng, buôn, phum, sóc hoặc các điểm dân cư tương tự tham gia hoạt động ngành nghề nông thôn theo quy định. Làng nghề truyền thống là làng nghề có nghề truyền thống được hình thành từ lâu đời.” Trong phạm vi nghiên cứu của đề án, tác giả thống nhất với khái niệm truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống của Chính phủ (2018). Trong đó có thể hiểu: - Nghề truyền thống là những nghề phi nông nghiệp tồn tại trong một thời gian dài. - Làng nghề là khu vực dân cư tập trung cùng sản xuất một nghề đặc trưng cho địa phương.
- Làng nghề truyền thống là cụm dân cư mà ở đó tập trung một lượng lao động tham gia vào một hoặc nhiều nghề thủ công truyền thống tách ra khỏi nông nghiệp để sản xuất kinh doanh và đem lại nguồn thu nhập chủ yếu cho người lao động. Sản phẩm được tạo ra theo một quy trình công nghệ nhất định, có tính độc đáo, có tính riêng biệt và trở thành hàng hóa mang bản sắc văn hóa dân tộc trên thị trường, được hình thành từ lâu đời, được lưu truyền và phát triển đến ngày nay. Đặc điểm của nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống Nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống có chung một số đặc điểm cơ bản như sau: Thứ nhất, điều kiện sản xuất nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền 6 thống gắn bó với hộ gia đình nông thôn và ngành nông nghiệp: Nghề thủ công truyền thống bắt đầu từ nông nghiệp và gắn với phân công lao động ở nông thôn nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt tự cung tự cấp của người nông dân và chủ yếu phục vụ nông nghiệp. Lao động trong nghề, các làng nghề phần lớn làm nghề nông, các gia đình tự quản lý, phân công lao động, thời gian phù hợp giữa sản xuất nông nghiệp lúc vụ mùa với nghề thủ công lúc nhàn rỗi.
Thứ hai, về sản phẩm: Các sản phẩm của làng nghề truyền thống nhằm phục vụ đời sống sinh hoạt và sản xuất. Thường là các vật dụng hằng ngày, có thể là những sản phẩm vừa có giá trị sử dụng, vừa có giá trị thẩm mỹ, nhân văn và xã hội. Các sản phẩm này được tạo ra với bộ óc sáng tạo và thông qua bàn tay khéo léo và sự tinh tế của người thợ. Thứ ba, về kỹ thuật công nghệ: Nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống thường sử dụng các công cụ thủ công, công nghệ mang tính cổ truyền do chính người lao động làm nghề tạo ra.
Kỹ thuật đặc biệt nhất của các nghề và làng nghề truyền thống ở chỗ những bí quyết, kinh nghiệm của người thợ được tích lũy qua nhiều thế hệ, đạt được đến trình độ không phải ai cũng có thể làm được. Thứ tư, về tổ chức sản xuất kinh doanh: Mô hình tổ chức sản xuất kinh doanh trong các làng nghề hiện nay chủ yếu là hộ gia đình. Đây là mô hình sản xuất nhỏ, thường chỉ sử dụng lao động gia đình. Mô hình này có bất lợi cho việc tiếp nhận công nghệ, năng lực quản lý, năng lực tài chính…nên khó tiếp nhận các đơn đặt hàng lớn.
Thứ năm, tính cộng đồng và tương tác xã hội: Nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống thường là một cộng đồng nhỏ, nơi mọi người cùng chung tay thực hiện các hoạt động sản xuất và thương mại. Sự tương tác xã hội trong làng nghề góp phần tạo ra môi trường hỗ trợ, trao đổi kinh nghiệm và khám phá những ý tưởng mới. Đây cũng là nơi gắn kết cộng đồng dân cư và thúc đẩy sự phát triển bền vững của nghề và làng nghề. Tiêu chí công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống Tiêu chí công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống được Chính phủ (2018) quy định áp dụng đối với các đối tượng có hoạt động trong lĩnh vực ngành nghề nông thôn gồm các nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống được UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là UBND tỉnh) quyết định công nhận.
Trong đó cụ thể: Tiêu chí công nhận nghề truyền thống: Nghề được công nhận là nghề truyền thống phải đạt cả 03 tiêu chí sau: 7 + Nghề đã xuất hiện tại địa phương từ trên 50 năm và hiện đang tiếp tục phát triển tính đến thời điểm đề nghị công nhận. + Nghề tạo ra những sản phẩm mang bản sắc văn hóa dân tộc. + Nghề gắn với tên tuổi của một hay nhiều nghệ nhân hoặc tên tuổi của làng nghề. Tiêu chí công nhận làng nghề: Làng nghề được công nhận phải đạt cả 03 tiêu chí sau: + Có tối thiểu 20% tổng số hộ trên địa bàn tham gia một trong các hoạt động hoặc các hoạt động ngành nghề nông thôn quy định.
+ Hoạt động sản xuất kinh doanh ổn định tối thiểu 02 năm liên tục tính đến thời điểm đề nghị công nhận. + Đáp ứng các điều kiện bảo vệ môi trường làng nghề theo quy định của pháp luật hiện hành. Tiêu chí công nhận làng nghề truyền thống: Làng nghề truyền thống phải đạt tiêu chí làng nghề quy định ở trên và có ít nhất một nghề truyền thống đạt tiêu chí công nhận như đã nêu ở tiêu chí công nhận nghề truyền thống ở trên. Tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn 1.
Khái niệm và mục tiêu tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn 1. Khái niệm tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Theo Viện Ngôn ngữ học (2021): “Tổ chức thực hiện là quá trình sắp xếp, bố trí nhân lực trong tổng thể các hoạt động có mục đích, có chủ định để thực hiện các nội dung, mục tiêu đã đề ra.” Theo Nguyễn Thị Ngọc Huyền, Đoàn Thị Thu Hà và Đỗ Thị Hải Hà (2012): “Tổ chức thực hiện là việc triển khai các mục tiêu, kế hoạch và chuyển hoá các mục tiêu kế hoạch của chủ thể ban hành thành hiện thực thông qua việc xác lập quy trình và tổ chức hoạt động cụ thể.” Hiện nay chưa có văn bản hay giáo trình nào nêu cụ thể khái định nghĩa tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh. Như đã phân tích ở trên, một nghề, làng nghề muốn được công nhận là nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống phải được thẩm định đáp ứng 8 đầy đủ các tiêu chí theo quy định và được UBND tỉnh ra quyết định công nhận. Kết hợp với khái niệm tổ chức thực hiện, tác giả đề án có thể rút ra khái niệm như sau: Tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống của Sở NN&PTNT là quá trình mà chủ thể là Sở NN&PTNT tiến hành sắp xếp, bố trí các hoạt động đề xuất xây dựng hồ sơ đề nghị; Phối hợp tham mưu cho UBND tỉnh tiến hành thẩm định, đánh giá, xét hồ sơ và ra quyết định công nhận và cấp bằng công nhận đối với một nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống đang hoạt động và được bảo tồn trên địa bàn.
Mục tiêu tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống của Sở NN&PTNT hướng đến những mục tiêu cơ bản sau: Thứ nhất, đảm bảo tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống trên địa bàn một cách hiệu quả, đúng quy định: Việc công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống phải dựa trên các tiêu chí cụ thể và theo các bước quy trình được nhà nước quy định cụ thể và các cơ quan, đơn vị có thẩm quyền trên địa bàn tỉnh phải tuân thủ thực hiện. Việc tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống với mực tiêu đầu tiên là đảm bảo quy trình, nội dung và kết quả thực hiện của công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh đúng quy định và đạt hiệu quả cao nhất. Thứ hai, tạo điều kiện đưa các nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống trên địa bàn vào quản lý bảo tồn và phát triển: Việc tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh hướng đến mục tiêu đưa các làng nghề có nguy cơ mai một, thất truyền vào diện quản lý của cơ quan nhà nước gắn với việc bảo tồn, phát triển giá trị văn hóa, tạo thêm việc làm và thu nhập cũng như phát triển du lịch địa phương. Bộ máy tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống Đối với tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống, mỗi địa phương sẽ tổ chức một bộ máy quản lý phù hợp với cơ cấu, nguồn nhân lực và địa bàn hoạt động của mình.
Tuy nhiên về tổng quan, bộ máy tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống được tổ chức như sau: 9 GIÁM ĐỐC SỞ PHÓ GIÁM ĐỐC PHỤ TRÁCH Chi cục Phát triển Phòng Kế hoạch/ Phòng Tổ chức nông thôn và Kinh tế Phòng Kế hoạch - cán bộ hợp tác/ Chi cục Phát Tài chính triển nông thôn Hình 1.1: Bộ máy tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống của Sở NN&PTNT Nguồn: Tác giả tổng hợp Trong đó: Giám đốc Sở NN&PTNT: Là người đứng đầu có nhiệm vụ quản lý chung và phân công nhiệm vụ, chức năng đối với các phòng, ban, bộ phân trong bộ máy tổ chức thực hiện công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống trên địa bàn.