Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CÔNG NHẬN VÀ THI HÀNH BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM 1. Khái quát lý luận về công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài 1. Khái niệm bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài Trong tư pháp quốc tế, việc xác định Tòa án có thẩm quyền tài phán cũng đồng nghĩa với việc xác định được “quốc tịch” của pháp quyết do Tòa án dó ban hành. Xuất phát từ nguyên tắc “Tôn trọng chủ quyển quốc gia” và nguyên tắc “quyền tài phán lãnh thổ” (Teritoral Jurisdiction) mà phán quyết của Tòa án của một quốc gia sẽ được xác định là phán quyết của Tòa án nước ngoài tại một quốc gia khác.
Vậy, quốc tịch cho phán quyết của tòa án được xác định căn cứ vào hai tiêu chí “lãnh thổ” nơi phán quyết được ban hành và tiêu chí “luật tòa án” (tiêu chí “luật tòa án”- “lex fori” có nội dung là: nơi có trụ sở tòa án là nơi pháp luật của quốc gia đó được áp dụng giải quyết). Như vậy, phán quyết của tòa án là phán quyết của tòa án nước ngoài nếu như nó được xem xét bởi một quốc gia khác không ban hành phán quyết đó. Điều này có nghĩa rằng nguyên tắc “quyền tài phán lãnh thổ” đã được áp dụng để xác định phán quyết của một tòa án có phải là phán quyết của tòa án nước ngoài hay không. Đối với mỗi một quốc gia thì bất kỳ một phán quyết nào của tòa án không phải do tòa án của quốc gia đó ban hành đều là phán quyết của tòa án nước ngoài mà không phân biệt phán quyết đó được tuyên ở đâu.
Theo nghĩa thuần túy, phán quyết của tòa án nước ngoài bao gồm tất cả các phán quyết mà không phân biệt phán quyết đó có hiệu lực hay chưa có hiệu lực. Tuy nhiên, trong lĩnh vực công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án thì chỉ những phán quyết đã có hiệu lực pháp luật mới được xem xét công nhận và cho thi hành. Trong một số trường hợp đặc biệt, phán quyết của tòa án tuy chưa có hiệu lực nhưng cũng có thể được xem xét công nhận và cho thi hành tại một quốc gia khác (quy định tại Khoản 3 Điều 21 Hiệp định tương trợ tư pháp giữa 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cộng hòa Pháp và Việt Nam) [51]. Theo pháp luật một số nước, việc phán quyết của tòa án nước ngoài được công nhận và cho thi hành tại quốc gia đó được xác định trên hai căn cứ đó là phán quyết đó có mang tính tài sản hay không? Và phán quyết đó có cần cưỡng chế thi hành hay không? Bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài có thể bao gồm nhiều loại phán quyết khác nhau tùy thuộc và tiêu chí phân loại.
Căn cứ vào nội dung của phán quyết, phán quyết của tòa án nước ngoài có thể chia thành các loại như: các phán quyết về dân sự, hôn nhân gia đình, lao động, thương mại, hành chính, hình sự,… Căn cứ vào tính chất cần phải thi hành của phán quyết, phán quyết của tòa án nước ngoài được chia thành hai loại: phán quyết chỉ cần công nhận mà không cần thi hành và phán quyết cần được công nhận và thi hành. Căn cứ vào tính chất tài sản của phán quyết, phán quyết của tòa án nước ngoài được chia thành hai loại: phán quyết mang tính chất tài sản và phán quyết không mang tính chất tài sản. Trên thực tế, quy định của pháp luật về công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài chỉ bao gồm các bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài mang tính chất tài sản mà không bao gồm tất cả các bản án, quyết định dân sự được tòa án nước ngoài ban hành. Đối với những bản án không mang tính chất tài sản thì thông thường, chỉ cần tiến hành thủ tục công nhận là đủ mà không cần tiến hành thủ tục cho thi hành.
Điều này được lý giải bởi bản thân các phán quyết đó không có nội dung phải thi hành tại các quốc gia không ban hành quyết định đó và cũng không cần phải tiến hành cưỡng chế thi hành tại quốc gia không ban hành phán quyết đó. Do đó, thực tế thì những bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài được công nhận và cho thi hành tại một quốc gia nơi bản án, quyết định dân sự đó được yêu cầu thi hành không bao gồm tất cả các bản án, quyết định dân sự mà chỉ bao gồm những bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài mang tính chất tài sản hoặc những bản án, quyết định dân sự cần phải tiến hành thủ tục cưỡng chế thi hành. Pháp luật quốc tế về phán quyết của tòa án cũng quy định rất khác nhau về nội hàm của khái niệm phán quyết. Theo quy định tại Điều 25 Công ước La Hay về công nhận và cho thi hành các phán quyết về những vấn đề dân sự và thương mại năm thì phán quyết của tòa án được xác định như sau: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Trong Công ước này, phán quyết có nghĩa là phán quyết được ban hành bởi tòa án hoặc Trọng tài của bất kỳ một quốc gia liên quan nào, bất kể phán quyết đó có thể bao gồm bản án, quyết định dân sự, hoặc lệnh thi hành (including a decree, order, decision or writ of execution), cũng như quyết định của tòa án về án phí, chi phí (Điều 25 Công ước La Hay về công nhận và cho thi hành các phán quyết về những vấn đề dân sự và thương mại) [20].
Pháp luật của các quốc gia khác nhau cũng quy định rất khác nhau về nội hàm khái niệm phán quyết của tòa án nước ngoài. Ví dụ: Khoản 1 và 2 Điều 409 Bộ luật tố tụng dân sự Liên bang Nga quy định: - Bản án, quyết định của tòa án nước ngoài bao gồm cả quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự được công nhận và cho thi hành tại Liên bang Nga trong trường hợp hiệp định quốc tế của Liên bang Nga có quy định. - Bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài là bản án, quyết định dân sự về vụ việc dân sự, trừ tranh chấp kinh tế và những vụ việc khác liên quan đến hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động kinh tế khác và phần quyết định trong bản án kết tội về bồi thường thiệt hại gây ra do hành vi phạm tội [10]. Theo pháp luật của Pháp, các quyết định thuộc diện công nhận và cho thi hành bao gồm các quyết định của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền của nước ngoài trong lĩnh vực tư pháp ban hành bao gồm: - Bản án, quyết định dân sự của tòa án; - Quyết định của trọng tài nước ngoài; - Quyết định của cơ quan hành chính nước ngoài có hiệu lực như bản án, quyết định dân sự của tòa án (ly hôn theo thủ tục hành chính); - Các văn bản do các viên chức công quyền nước ngoài lập (văn bản hành chính…).
Theo quy định trong các hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và các nước nội hàm khái niệm phán quyết của tòa án nước ngoài cũng rất khác nhau. Chẳng hạn, Điều 51, 52 Hiệp định tương trợ tư pháp Việt Nam và Liên bang Nga quy định: “Bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài gồm hai loại: bản án, quyết định dân sự không mang tính chất tài sản; và bản án, quyết định dân sự mang tính chất tài sản” [50]. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khoản 2 Điều 15 Hiệp định tương trợ tự pháp giữa Việt Nam và Trung Quốc quy định: “Các quyết của tòa án nói trong hiệp định này ở Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam bao gồm: bản án, quyết định dân sự và biên bản hòa giải của tòa án; Cộng hòa nhân dân Trung Hoa bao gồm: phán quyết, tài định và biên bản hòa giải của tòa án” [53]. Pháp luật Việt Nam quy định việc xác định phán quyết của tòa án nước ngoài tại Khoản 1 Điều 342 Bộ luật tố tụng dân sự, theo đó, bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài là bản án, quyết định dân sự về dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh và thương mại, lao động, quyết định về tài sản trong bản án, quyết định về dân sự, hình sự, hành chính của tòa án nước ngoài và bản án, quyết dịnh dân sự khác của tòa án nước ngoài mà theo pháp luật Việt Nam được coi là bản án, quyết định dân sự.
Như vậy, theo pháp luật Việt Nam, bản án, quyết định của tòa án nước ngoài chỉ bao gồm các bản án, quyết định dân sự trong lĩnh vực dân sự hay mang tính chất dân sự (hay còn được gọi là bản án, quyết định về dân sự theo nghĩa rộng) [26]. Tóm lại, việc xác định “quốc tịch” phán quyết của tòa án nước ngoài đã có sự thống nhất cả về mặt lý luận và thực tiễn. Tuy nhiên, nội hàm của khái niệm phán quyết của tòa án nước ngoài hay bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài lại đang có cách hiểu và quyết định rất khác nhau trong pháp luật các nước cũng như trong các điều ước quốc tế. Xuất phát từ nguyên tắc chủ quyền quốc gia trong luật quốc tế, quyết định của tòa án một nước chỉ có hiệu lực trong phạm vi lãnh thổ của nước đó.
Tuy nhiên, trong quan hệ quốc tế, các tranh chấp phát sinh trong quan hệ giữa các cá nhân và pháp nhân của các nước được tòa án giải quyết đặt ra nhiều trường hợp phải công nhận và thi hành các quyết định của tòa án quốc gia này tại lãnh thổ quốc gia khác. Khái niệm công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài Theo định nghĩa trong từ điển tiếng Việt [44] thì “công nhận” là việc thừa nhận trước mọi trường hợp với sự thật, với lẽ phải hoặc hợp với thể lệ luật pháp và “thi hành” là làm cho thành có hiệu lực điều đã được chính thức quyết định. Đặt trong lĩnh vực pháp luật về công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tòa án nước ngoài thì khái niệm này có sự thay đổi.