LỜI MỞ ĐẦU Ở nước ta, liên tục từ đầu những năm 1990 đến nay, vấn đề công nghiệp hoá, biện đại hoá đất nước nói chung, công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn nói riêng, luôn được quan tâm nghiên cứu. Lý luận và thực tiễn trong và ngoài nước đã được nói đến không ít, bước đầu đã có sự thống nhất theo các tiếp cận chung nhất. Đảng ta đã có các Nghị quyết quan trọng chỉ ra đường lối, quan điểm và chiến lược, chính sách công nghiệp hoá, hiện đai hoá trong bước ban đầu. Nhưng trong thực tế, bên cạnh một số thành tựu đã đạt được với những thuận lợi mới, vận hội mới, quá trình này đang diễn ra, gặp không ít khó khăn, thách thức.
Tất nhiên là do điểm xuất phát đi lên ở nước ta nói chung còn thấp, đặc biệt là các điều kiện vật chất và chất lượng nguồn nhân lực làm tiên để cho công nghiệp hoá, hiện đại hoá còn thấp; cũng có thể còn do chiến lược, quy hoạch hoặc chính sách cụ thể quy định “con đường” (gọi tất của con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá) còn chưa hoàn thiện, hoặc do cả hai. Bởi vậy, việc nghiên cứu lý thuyết (xây dựng lý luận) và tổng kết thực tiễn tìm ra kinh nghiệm vẫn cần thiết phải được đặt ra bằng những tiếp cận “cập nhật” và đúng đắn, để trên cơ sở đó, từng bước hoàn thiện lý luận, phân tích thực trạng, đón đầu dự báo, tiếp tục hoàn chỉnh chiến lược, xây dựng thích đáng các giải pháp và chính sách, tạo ra từng “bước đi” tích cực mà bền vững. Quá trình này thực sự là một quá trình đặc biệt đối với nước ta vì nó diễn ra trong một hoàn cảnh vừa phải “ tăng tốc” để hoà nhập, cạnh tranh với khu vực và thế giới, vừa phải giữ gìn được tính tự chủ và thế ổn định của xã hội. Nhiều yếu tố bất ngờ có thể xuất hiện do tiến bộ khoa học và công nghệ tạo ra, nhiều kinh nghiệm hay của các “mô hình” cũ của thế giới có thể đã trở nên bất khả dụng, không còn thích hợp với tình hình mới đã biến đổi sâu sắc.
Tính độc lập sáng tạo trong “tìm tòi con đường” đi tới của đất nước càng trở nên bức thiết. : 1 Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn là một bộ phận của công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, xuất phát từ tình hình thực tế và yêu. cầu của sự phát triển đất nước ta, lại là bộ phận quan trọng. Bởi vậy, chủ đề “Con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn” có phạm vi rộng lớn bao quát từ những yêu cầu và trách nhiệm của toàn dân mà đại diện là Nhà nước xã hội chủ nghĩa do Đảng lãnh đạo và từ những nhiệm vụ trực tiếp và chủ động của các tâng lớp dân cư nông thôn.
Thực hiện con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn ở nước ta hiện nay đồi hỏi sự nỗ lực vượt của cả Nhà nước và nông dân, nông thôn. Trong mấy năm qua, các công trình nghiên cứu trong nước (Chương trình, Đề tài, Dự án, Đề án, Chuyên đề, Luận văn khoa học, Báo cáo hội thảo, bài báo, sách xuất bản.) về chủ để hoặc có liên quan đến “công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn” ngày càng nhiều. Nhiều kiến nghị đê đạt đã được Đảng và Nhà nước chấp nhận, đưa vào các Nghị quyết, Quyết định (từ Chương trình khoa học cấp Nhà nước KX 08, đến các bản đóng góp ý kiến của dé tai KHXH 02-05 gần đây phục vụ Hội nghị TW lần thứ 4, lần thứ 6 (khoá VIM) và của các công trình nghiên cứu khác. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu được giao, Đề tài KHXH 02-05 cố gắng quán triệt các Nghị quyết của Đảng có liên quan từ Đại hội VII đến nay về công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước nói chung, công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn nói riêng; kế thừa các kết quả nghiên cứu có liên quan của nhiều tác giả đã được công bố; lựa chọn khẳng định sâu sắc thêm một bước những đề xuất trước đây trong một số công trình; khảo sát thêm thực tế, tham khảo thêm lý luận và kinh nghiệm nước ngoài; tiếp tục phát triển tư duy khoa học, mạnh đạn đề xuất một số ý tưởng hoàn thiện chiến lược, một số gợi ý giải pháp, chính sách.nhằm góp phần nhỏ bé vào các tích luỹ lý luận khoa học đã có, đề xuất một số kiến nghị thực hiện con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn ở nước ta trong thời kỳ mới.
Những kết quả đạt được còn khiêm tốn và chắc chắn còn nhiều bất cập, kể cả những sai lạc, 2 thiếu sót đối với các giải đáp của một thể loại đề tài có thể nói là luôn luôn mới mẻ và thời sự nhưng lại còn nghèo nàn các dự báo tin cậy, các kiểm kê “nhân tài vật lực” của đất nước cũng còn chưa đủ cập nhật, đặc biệt trong bối cảnh còn nhiều biến động của tình hình thế giới và khu vực ngày nay. Đề tài đã thực hiện các nội dung nghiên cứu trong thời gian hai năm theo đúng kế hoạch (bát đầu từ tháng 6/1997 đến tháng 6/1999) theo 3 mục tiêu và yêu cầu đã được cam kết với Chủ nhiệm Chương trình là: 1- Làm rõ bản chất, mục tiêu, nội dung, các nhân tố tác động và vị trí của công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn trong toàn bộ tiến trình và từng giai đoạn của công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. 2- Xác định phương hướng và các điêu kiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông thôn , biến đổi xã hội ở nông thôn trong tiến trình chung và trong từng giai đoạn của công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn. 3- Kiến nghị một số giải pháp cơ bản thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại nông nghiệp và nông thôn phù hợp với mục tiêu và điêu kiện của từng giai đoạn.
Tham gia đề tài có 6 thành viên chính thức được phân công theo các chuyên đề và trên 30 cộng tác viên thuộc các Viện, Trường,. Cơ quan nghiên cứu và quản lý của Đảng và Nhà nước, chưa kể số cán bộ công tác tại địa phương và cơ sở (nghiên cứu chuyên đề, viết bài, cung cấp tư liệu, tham gia hội thảo, toạ đàm. Các thành viên chính thức của đề tài là: - PGS. TS Chu Hữu Quý, Phó Chủ tịch Hội Khoa học kinh tế Việt nam, nguyên Chủ nhiệm Chương trình khoa học KX 08, Chủ nhiệm đề tài, - PGS.
TS Nguyễn Kế Tuấn, Chủ nhiệm Khoa Quản trị kinh doanh Công nghiệp và Xây dựng, Trường Đại học Kinh tế quốc dân Hà nội, Phó Chủ nhiệm đề tài, - TS Đặng Trọng Khánh, Viện Nghiên cứu Chiến lược và Chính sách khoa học công nghệ, Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường, thành viên, - GS Phan Đại Doãn, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia Hà nội, thành viên, - TS Nguyễn Văn Phúc, Trường Đại học Kinh tế quốc dân Hà nội, thành viên, - Cử nhân Chu Văn Vũ, Viện Kinh tế học, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn, (sau được Th§. Trương Đoàn Thể, Trường Đại học Kinh tế quốc dân Hà nội thay thế), thành viên. Trong quá trình thực hiện đề tài, Ban Chủ nhiệm đề tài đã phối hợp với một số cơ quan khác tiến hành các cuộc khảo sát thực tế tại các địa phương (Phú Thọ, Thái Bình, Hà Tĩnh, Tiền Giang, An Giang, Long An, Bình Phước, Lâm Đồng. Đã cùng với Uỷ ban Nhân dân huyện Thanh Trì (Hà Nội) tổ chức một cuộc khảo sát - hội thảo tại chỗ với sự tham gia của lãnh đạo Huyện, đại diện một số xã và một số hộ nông dân và doanh nghiệp trong huyện về phát triển công nghiệp, dịch vụ nông thôn.Đã phối hợp với Vụ Chính sách, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức một cuộc toạ đàm về “Thực trạng nông nghiệp và nông thôn nước ta bước vào thời kỳ mới công nghiệp hoá, hiện đại hoá” tháng 12/1997.
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu từng giai đoạn, Ban Chủ nhiệm đề tài đã tổ chức 2 cuộc hội thảo khoa học vào tháng 3/1998 và tháng 7/1999. Cùng với các kết qủa nghiên cứu từng phần đạt được và tập hợp ý kiến qua các hội thảo và các cuộc khảo sát thực tế ở đia phương, đề tài đã có một số văn bản báo cáo lên Trung ương, trong đó có bản Báo cáo góp phần chuẩn bị Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đẳng lần thứ 4 (khoá VIII) vào cuối năm 1997. Ngoài ra, còn có vài chục bài viết được đăng tải trên các tạp chí, các báo hàng ngày, hoặc tham gia các Hội thảo khoa học thuộc các đề tài cấp Nhà nước, cấp Bộ có liên quan về nông nghiệp, nông thôn. PHẦN THỨNHẤT MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ NÔNG NGHIỆP VÀ NÔNG THÔN Lý luận về công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn nằm trong tổng thể các vấn đê lý luận chung về công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, tuân thủ các mối quan hệ lôgíc khoa học và tương tác ảnh hướng lẫn nhau thể hiện trong hoạt động thực tế.
Đối với một nước còn trong tình trạng chậm phát triển như nước ta hiện nay, trong bước ban đầu công nghiệp hoá, các mối quan hệ này lại có những nét đặc thù, không giống với các nước phát triển đã có quá trình công nghiệp hoá lâu đài, cũng không giống với những nước đang phát triển đã thực hiện công nghiệp hoá từ cách đây ba, bốn thập kỷ. Lý luận và kinh nghiệm thế giới về công nghiệp hoá, biện đại hoá, do vậy, chỉ có thể cung cấp cho chúng ta những ý tưởng tham khảo, nhiều lắm là những gợi ý từng phần, không hề có “khuôn mẫu” lý luận và “mô hình” thực tiễn nào cho chúng ta sao chép làm theo cả. Những vấn đề lý luận trình bày sau đây là sự nghiên cứu, chọn lọc thông qua đúc kết những gì đã có để tiếp tục thảo luận về một số vấn đề mới xét thấy có thể giúp liên hệ với điều kiện và hoàn cảnh nước ta hiện nay, mà mở rộng và phát triển tư duy, phát hiện kinh nghiệm hay, tránh những bài học thất bại, từ đó phát huy tiêm năng trí tuệ của chúng ta có thêm tính độc lập sáng tạo, làm chủ quá trình thực hiện các bước đi trên con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn nước ta trong thời kỳ mới.
