Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC VÀ TÁI CƠ CẤU KINH TẾ 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Doanh nghiệp nhà nước Khái niệm DNNN là khái niệm xuất hiện từ lâu và được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Cách tiếp cận với khái niệm DNNN là cũng khác nhau ở từng quốc gia, thậm chí cùng ở một quốc gia nhưng thay đổi theo từng thời kỳ lịch sử tùy vào vai trò sứ mệnh của DNNN.
Đối với nhiều quốc gia, DNNN được gọi là các “doanh nghiệp thuộc sở hữu của nhà nước”– tate ned nterprises ( s) ho c overnment ned Corporations (GOCs). Cách xem xét tiêu chí đánh giá thế nào là một DNNN cũng rất khác nhau, thậm chí với quốc gia này một doanh nghiêp được xem là DNNN nhưng ở một quốc gia khác, lại được xem là doanh nghiệp tư nhân. Điều đó cho thấy cách đánh giá, phân loại và các tiêu chí để đánh giá một doanh nghiệp có phải là DNNN hay không là rất khác nhau giữa các quốc gia. DNNN ở Trung Quốc được gọi là xí nghiệp quốc hữu.
Ở Canada, DNNN được gọi với nhiều tên khác nhau như Government Enterprise, Public Enterprise, Crown Agency hay Crown Corporation [17, tr11]. Trong khái niệm này, Crown Corporation được hiểu là doanh nghiệp do chính phủ trực tiếp hoặc gián tiếp nắm giữa trên 50% cổ phần, có quyền chỉ định thành viên chủ chốt của Hội đồng quản trị. Điều này khá giống với quan điểm của Na iger đưa ra trong cuốn Kinh tế học các nước đang phát triển: “DNNN là một doanh nghiệp trong đó ch nh phủ ngoài việc là chủ sở hữu ch nh (không nhất thiết phải chiếm đa số) còn có quyền cử ho c b i ch c người l nh đạo cao nhất (Chủ tịch hay giám đốc điều hành), và sản xuất ho c bán các hàng hóa ho c dịch vụ cho công chúng ho c cho doanh nghiệp khác và ngu n thu 10 đư c t nh toán tr n m c chi ph ”.[16, tr22] Định nghĩa này chỉ giới hạn trong phạm vi các doanh nghiệp và không bao gồm các tổ chức công cộng khác do nhà nước quản lý, như trường học, thư viện, cơ quan khuyến nông, cảnh sát,v.v… Ở Việt Nam, DNNN là một bộ phận quan trọng của khu vực kinh tế nhà nước, khu vực được xem là chủ đạo của nền kinh tế. Bên cạnh đó, DNNN là một bộ phận quan trọng trong hệ thống doanh nghiệp, chiếm giữ những vị trí kinh tế trọng yếu trong nền kinh tế quốc dân.
Trước đây, DNNN được coi là một tổ chức kinh tế đặc thù của nhà nước, chiếm tỷ trọng gần như tuyệt đối ở hầu hết các ngành công nghiệp, xây dựng và giao thông, sau chuyển sang thành các DN hoạt động có tư cách pháp nhân độc lập và tự chủ về tài chính theo Luật DNNN. Từ năm 2005, theo tinh thần Luật Doanh nghiệp 2005 đã chính thức coi DNNN là một loại hình DN trong nền kinh tế Việt Nam, hoạt động bình đẳng với các loại hình DN khác. Theo Luật Doanh nghiệp 2005, DNNN là doanh nghiệp mà Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ. Tuy nhiên đến Luật Doanh nghiệp 2014, DNNN lại được định nghĩa là DN mà Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ.
Điều này xuất phát từ thực tiễn yêu cầu phải tái cơ cấu các DNNN để nâng cao hiệu quả hoạt động, phát huy vai trò của các DNNN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Với quan niệm mới về DNNN theo Luật Doanh nghiệp 2014, nhà nước sẽ có điều kiện để tập trung quản lý đối với các DN mà nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ. Các DN còn lại mà nhà nước có nắm giữ cổ phần, nhà nước sẽ rút dần vốn, tiến tới rút hoàn toàn vốn nhà nước khỏi các doanh nghiệp này để các doanh nghiệp hoàn toàn hoạt động bình đẳng trong nền kinh tế thị trường tự do cạnh tranh. Từ đó chính phủ Việt Nam hướng tới việc duy trì các DNNN chỉ ở trong những lĩnh vực thực sự thiết yếu để điều tiết kinh tế vĩ mô và đảm nhận các vai trò về chính trị, xã hội.
11 Nghị quyết 12 – NQ/TW của Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương khóa XII nêu quan điểm: Doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ ho c cổ phần, vốn góp chi phối; đư c tổ ch c và hoạt động dưới hình th c công ty cổ phần ho c công ty trách nhiệm hữu hạn. Doanh nghiệp nhà nước là một lực lư ng vật chất quan tr ng của kinh tế nhà nước, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và thực hiện tiến bộ, công bằng x hội. Doanh nghiệp nhà nước tập trung vào những lĩnh vực then chốt, thiết yếu; những địa bàn quan tr ng và quốc phòng, an ninh; những lĩnh vực mà doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác không đầu tư.[4] Như vậy, có thể thấy các quan niệm về DNNN rất đa dạng và không hoàn toàn đồng nhất. Trong phạm vi đề tài này, tác giả đi theo cách tiếp cận về DNNN là những DN mà nhà nước phải có toàn quyền quyết định về mọi mặt hoạt động.
Từ những quan niệm trên đưa đến kết luận chung về DNNN, trên phương diện quản lý nhà nước, DNNN được hiểu như sau:[14, tr64] DNNN là một tổ ch c kinh tế tự quyết thuộc quyền sở hữu nhà nước, do nhà nước kiểm soát, chi phối hoạt động sản xuất, kinh doanh và đư c nhà nước sử dụng như một công cụ ch nh sách để thực hiện các mục đ ch phát triển kinh tế - x hội và điều tiết nền kinh tế thông qua việc tham gia trực tiếp vào các hoạt động sản xuất và kinh doanh. Tái cơ cấu kinh tế Cơ cấu nền kinh tế có nhiều cách định nghĩa đồng thời cũng có nhiều cách phân loại khác nhau.Cách tiếp cận phổ thông xem cơ cấu kinh tế là tổng thể với các bộ phận ở trong đó trong các mối quan hệ về lượng và chất. Cơ cấu nền kinh tế là tổng thể những mối quan hệ về số lư ng và chất lư ng giữa các bộ phận cấu thành của nền kinh tế đó trong một thời gian và trong những điều kiện kinh tế - x hội nhất định.[3, tr214] 12 Quan hệ về mặt lượng chính là quan hệ giữa các đầu vào như vốn, lao động, tài nguyên, công nghệ,…và các đầu ra của nền kinh tế. Quan hệ về mặt chất chính là kết quả và hiệu quả của các các bộ phận của nền kinh tế trong mối tương quan với nhau và hiệu ứng tác động lần nhau các bố phận này.
Sự thay đổi về mặt lượng ở một mức độ hợp lý sẽ kéo theo sự thay đổi về chất, ngược lại, sự thay đổi về chất sẽ đặt ra các yêu cầu phải thay đổi về mặt lượng. Về phân loại, cơ cấu kinh tế có thể được phân chia theo cơ cấu ngành, cơ cấu vùng, cơ cấu về mặt sở hữu,…Trong phạm vi luận văn này, cơ cấu kinh tế được tập trung nghiên cứu về mặt sở hữu, theo đó DNNN thuộc khu vực KTNN, từ đó có điều kiện để đi sâu vào nghiên cứu việc phân bổ nguồn lực ở từng khu vực kinh tế. Vậy tái cơ cấu kinh tế là gì? Quan điểm về tái cơ cấu kinh tế cũng khá khác nhau, tuy nhiên đều thống nhất ở một điểm, đó là phải tái phân bổ các nguồn lực để đạt hiệu quả cao hơn. Theo tác giả Nguyễn Đình Cung, quan niệm về tái cơ cấu kinh tế chính là tái phân bổ các nguồn lực:“Tái cơ cấu kinh tế là quá trình phân bố lại ngu n lực (trước hết là vốn đầu tư) tr n phạm vi quốc gia nhằm cải thiện và nâng cao hiệu quả sử dụng các ngu n lực nói riêng và của toàn bộ nền kinh tế nói chung của nền kinh tế (bao g m hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bố)”.1 Hoặc có cách quan niệm tiếp cận tái cơ cấu kinh tế dưới góc độ mục tiêu, theo đó tái cơ cấu kinh tế phải đạt được mục tiêu nâng cao năng suất lao động, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế, như cách tiếp cận của các tác giả Đinh Trọng Thắng, Nguyễn Văn Toàn: “Tái cơ cấu nền kinh tế là quá trình sắp xếp, cơ cấu lại nền kinh tế với quy mô lớn hơn và tốc độ nhanh hơn để đạt mục ti u nâng cao năng suất lao động, chất lư ng, hiệu quả và s c cạnh tranh của nền kinh tế”.2 Hay 1 http://www.vn/vi/mofa/cn_vakv/america/nr130325114730/nr130325115520/ns130607231 949 2 http://tapchitaichinh.vn/tai-chinh-kinh-doanh/tai-chinh-doanh-nghiep/tai-co-cau-nen-kinh-te-va-nhung- van-de-dat-ra-101484.html 13 theo cách tiếp cận của tác giả Dương Ngọc Quang thì “Tái cơ cấu kinh tế ch nh là quá trình thực hiện việc chuyển dịch, quá trình thay đổi của cơ cấu kinh tế cũ bằng một cơ cấu kinh tế mới, phù h p hơn.
Trong phạm vi luận văn này, tác giả thống nhất cách hiểu về tái cơ cấu kinh tế dưới góc độ tái phân bổ các nguồn lực, cụ thể như sau: “Tái cơ cấu kinh tế là quá trình phân bổ lại các ngu n lực của nền kinh tế nói chung nhằm cải thiện, nâng cao hiệu quả sử dụng các ngu n lực, từ đó nâng cao chất lư ng, hiệu quả chung và s c cạnh tranh của nền kinh tế”. Tái cơ cấu kinh tế là một chủ trương lớn của Đảng, được xem như một yêu cầu cấp bách của thực tiễn khi các động lực phát triển kinh tế của đổi mới đã không còn nhiều, nền kinh tế tiềm ẩn nhiều vấn đề rủi ro và cần phải cơ cấu lại. Nhằm hiện thực hóa Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 4 khóa XII, Nghị quyết số 142/2016/QH13 của Quốc hội về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2016-2020, Nghị quyết số 98/2015/QH13 của Quốc hội về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2016, Quyết định số 339/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án “Tổng thể tái cơ cấu kinh tế gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao chất lư ng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh giai đoạn 2013-2020”, Chính phủ đã xây dựng Kế hoạch tái cơ cấu nền kinh tế giai đoạn 2016-2020. 5 nhóm nội dung trọng tâm của Chính phủ trong kế hoạch tái cơ cấu nền kinh tế giai đoạn 2016 - 2020 được đánh giá là bao quát hầu hết các lĩnh vực.
Thứ nhất, phát triển mạnh khu vực kinh tế tư nhân trong nước và thu hút hợp lý FDI. Thứ hai, tái cơ cấu khu vực kinh tế nhà nước (DNNN, đầu tư công, ngân sách nhà nước và dịch vụ sự nghiệp công).