Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nhóm các công trình liên quan đến phòng, chống mua bán người Đề tài khoa học cấp Nhà nước Nghiên cứu xây dựng giải pháp nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia ở vùng Tây Bắc của GS, TS Trương Giang Long [70]. Đề tài tập trung nghiên cứu ở 12 tỉnh Tây Bắc - đây là vùng có vị trí chiến lược quan trọng và là nơi diễn ra tội phạm xuyên quốc gia trầm trọng nhất.
Đề tài nghiên cứu 3 loại tội phạm gồm tội phạm vận chuyển, mua bán trái phép chất ma túy, tội phạm buôn lậu và tội phạm MBN. Tội phạm MBN được đề tài nghiên cứu chuyên sâu vì là tội phạm nổi cộm của vùng Tây Bắc. Đề tài đã khảo sát phân tích làm rõ tình hình, đặc điểm hoạt động của tội phạm MBN, phân tích thực trạng đấu tranh và đưa ra những đánh giá nhận xét. Đề tài đưa ra các giải pháp, kiến nghị các chính sách, chương trình chủ yếu thuộc chuyên môn của lực lượng Cảnh sát nhân dân kết hợp với phát triển an sinh tại địa phương và nâng cao dân trí.
Vì đề tài đi sâu phân tích 3 loại tội phạm nguy hiểm, có tính chất, mức độ và hậu quả khác nhau cũng như nghiên cứu trên địa bàn 12 tỉnh miền núi Tây Bắc nên phạm vi nghiên cứu dàn trải chưa chuyên sâu và làm nổi bật đặc điểm của từng loại tội phạm cũng như các biện pháp đặc thù nhằm đấu tranh có hiệu quả với loại tội phạm này. Đề tài khoa học cấp Bộ Tội phạm buôn bán phụ nữ và trẻ em qua biên giới Việt Nam - Thực trạng và giải pháp của tác giả Đặng Xuân Khang [66]. Đây có thể nói là công trình đầu tiên khá toàn diện trực tiếp liên quan đến MBN giai đoạn này. Các công trình trước đó chỉ nghiên cứu tội phạm mua bán trong nhóm tội phạm xuyên quốc gia cùng ma túy và buôn lậu.
Rõ ràng, trong giai đoạn này tội phạm luan an 9 MBN chủ yếu là mua bán phụ nữ và trẻ em và gần như tuyệt đối là đưa qua biên giới mà cụ thể là tuyến biên giới Việt Nam - Trung Quốc và Việt Nam - Campuchia. Tác giả trình bày nhận thức về buôn bán phụ nữ và trẻ em qua biên giới cùng các văn bản pháp lý cho hoạt động đấu tranh, đặc biệt tác giả đã phân tích làm rõ những nội dung quan trọng trong Nghị định thư TIP. Đề tài phân tích thực trạng tội phạm mua bán phụ nữ và trẻ em qua biên giới Việt Nam từ năm 1993 - 2003. Từ đó tác giả nêu các nhóm giải pháp cụ thể như phát triển kinh tế xã hội, giải pháp về hoạt động nghiệp vụ và giải pháp về hợp tác quốc tế.
Tuy nhiên, đề tài chỉ dừng lại ở việc phân tích, đánh giá kết quả đạt được chứ không phân tích thực trạng công tác phòng ngừa, điều tra cũng như thực trạng hoạt động của các lực lượng chức năng, thực trạng quan hệ phối hợp giữa các lực lượng đặc biệt là lực lượng Công an và lực lượng BĐBP khu vực biên giới và quan hệ hợp tác quốc tế trong đấu tranh, giải cứu nạn nhân. Luận án Hoạt động của Chính phủ trong phòng ngừa hoạt động mua bán người ở Việt Nam của tác giả Đặng Anh Tuấn [105]. Tác giả đi sâu và phân tích chức năng, nhiệm vụ và cách thức hoạt động của Chính phủ việc trong hành pháp, trong quản lý nhà nước, trong tổ chức bộ máy, trong công tác thanh kiểm tra nhằm phòng ngừa tội phạm nói chung và phòng ngừa tội phạm MBN nói riêng. Trong đó, hoạt động của Chính phủ trong phòng ngừa hoạt động MBN là hoạt động ở tầm vĩ mô, gián tiếp; hoạt động huy động được tối đa mọi nguồn lực hiện có ở xã hội; hoạt động thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc thực thi Hiến pháp và pháp luật cũng như những cam kết quốc tế liên quan đến quyền con người.
Hoạt động của Chính phủ trong phòng ngừa tội phạm MBN thể hiện ở hoạt động của Ban chỉ đạo về đấu tranh phòng, chống tội phạm; xây dựng và triển khai các kế hoạch chương trình hành động phòng, chống MBN; xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật cùng cơ sở pháp lý trong hoạt động phòng ngừa tội phạm MBN; tổ chức thực hiện và đảm bảo các nguồn lực cũng như huy động nguồn lực trong đấu tranh phòng ngừa tội phạm MBN; thực hiện chức năng đối luan an 10 ngoại, ký kết các hiệp định với các quốc gia liên quan, với cộng đồng quốc tế; vai trò của Nhà nước trong thực hiện phát triển kinh tế, nâng cao dân trí để từ đó phòng ngừa có hiệu quả tội phạm MBN. Luận án Phòng, chống mua bán người tại Việt Nam của tác giả Nguyễn Mai Trâm [103]. Luận án đã phân tích, làm rõ hệ thống lý luận về phòng, chống tội phạm MBN với khái niệm, đặc điểm, đặc trưng pháp lý và dấu hiệu khác biệt để phân biệt với các tội danh có liên quan; phân tích làm rõ quy định của pháp luật hiện hành cùng các văn bản có liên quan của các Bộ, ban, ngành trong thực hiện, phối hợp hoạt động phòng, chống MBN; đánh giá thực trạng các biện pháp phòng ngừa đã và đang được áp dụng trong thực tế, cùng mối liên hệ giữa diễn biến tình hình tội phạm với các vấn đề nảy sinh từ kinh tế xã hội với phần ẩn và phần hiện của tội phạm; Chương 3 tác giả tập trung làm rõ tình hình diễn biến tội phạm MBN từ năm 2004 - 2015, bằng các số liệu thực tế, phân loại theo cơ cấu độ tuổi, giới tính, thủ đoạn phạm tội, nhân chủng học, địa bàn, hình phạt, tác giả đã đánh giá đúng thực trạng và xác định được nguyên nhân, điều kiện của tội phạm từ nguyên nhân về nhận thức đến nguyên nhân từ môi trường sống, từ điều kiện phát triển kinh tế xã hội, nguyên nhân từ động cơ mục đích sai lệch của đối tượng phạm tội và của chính nạn nhân. Chương 4 tác giả dự báo tình hình, xác lập các giải pháp ngăn ngừa tội phạm MBN xảy ra trong thời gian tới bao gồm giải pháp không để tội phạm xảy ra, giải pháp không để tội phạm thực hiện đến cùng, giải pháp không để tái phạm.
Luận án Điều tra tội phạm mua bán người qua biên giới Việt Nam - Campuchia theo chức năng của lực lượng Cảnh sát hình sự của tác giả Phan Công Chuyển [45]. Tác giả nghiên cứu trong phạm vi chức năng của lực lượng Cảnh sát hình sự trong hoạt động điều tra với địa bàn các tỉnh có chung đường biên giới với Campuchia. Luận án đã làm rõ khái niệm và đặc điểm pháp lý tội phạm MBN qua biên giới, cơ sở pháp lý và hoạt động nghiệp vụ của lực lượng Cảnh sát hình sự. Trên cơ sở phân tích số liệu, thực trạng của công tác điều tra tội phạm MBN luan an 11 từ khi tiếp nhận tin báo, tố giác đến khi kết thúc điều tra tác giả đã chỉ ra những vấn đề cần chứng minh khi giải quyết vụ án từ bị hại, phương thức thủ đoạn, cách thức hoạt động đến các hoạt động nghiệp vụ như lấy lời khai, bắt, khám xét, đối chất, nhận dạng., quan hệ phối hợp giữa lực lượng Cảnh sát hình sự với BĐBP, với cơ quan cấp trên và với Cảnh sát hình sự Campuchia.
Qua đó, tác giả chỉ ra những thiếu sót, hạn chế và những giải pháp cần thiết để khắc phục. Luận án Hoạt động phòng ngừa tội phạm mua bán người trên địa bàn các tỉnh, thành phố phía Bắc của lực lượng Cảnh sát hình sự của tác giả Nguyễn Thị Thúy Hạnh [57]. Tác giả nghiên cứu trong phạm vi chức năng của lực lượng Cảnh sát hình sự ở địa bàn các tỉnh, thành phố phía Bắc. Luận án đã làm rõ khái niệm phòng ngừa tội phạm trong đó đi sâu vào phòng ngừa nghiệp vụ và phòng ngừa xã hội.
Luận án làm rõ hoạt động nghiệp vụ của lực lượng Cảnh sát hình sự, hoạt động phối kết hợp với các cơ quan chức năng. Phân tích thực trạng diễn biến tội phạm MBN trên địa bàn các tỉnh, thành phố phía Bắc theo cơ cấu, tính chất, mức độ tội phạm, cơ cấu theo địa bàn phạm tội, theo tuyến lĩnh vực trọng điểm, theo phương thức, thủ đoạn phạm tội theo giới tính độ tuổi nạn nhân, trình độ nhận thức. từ đó tác giả tìm ra các nguyên nhân từ tình hình kinh tế xã hội, trình độ nhận thức đến hoạt động nghiệp vụ của lực lượng Cảnh sát hình sự để đưa ra các giải pháp phù hợp. Luận án Phòng ngừa tội phạm mua bán người tại các tỉnh, thành phố phía Nam của tác giả Nguyễn Công Tâm [90].
Tác giả đã nghiên cứu thực tiễn hoạt động phòng ngừa tội phạm MBN tại các tỉnh, thành phố khu vực phía Nam với 18 tỉnh trọng điểm từ năm 2004 – 2014. Chủ thể tiến hành hoạt động phòng ngừa được nghiên cứu là lực lượng Cảnh sát nhân dân với chức năng và nhiệm vụ nhất định. Qua việc phân tích số liệu, diễn biến tội phạm MBN về độ tuổi, về giới tính, về địa bàn xảy ra tội phạm…cùng phân tích hoạt động nghiệp vụ của lực lượng Cảnh sát, tác giả đã đề ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của lực lượng trong phòng ngừa tội phạm MBN tại các tỉnh, thành phố phía Nam. luan an 12 Bài viết Một số đặc điểm và xu hướng hoạt động của tội phạm mua bán người ở Việt Nam của tác giả Đỗ Xuân Mười [71, tr.
Bài viết Yếu tố nạn nhân trong các vụ án mua bán người tại khu vực miền núi phía Bắc của tác giả Trần Kim Tân và Hoàng Thị Thanh Huyền [89, tr. Bài viết Một số ý kiến góp phần phòng chống tội phạm mua bán người khu vực biên giới Việt Nam – Trung Quốc của tác giả Bùi Chí Phương [74, tr. Bài viết Nguyên nhân, điều kiện của tội phạm mua bán người và giải pháp phòng ngừa của tác giả Đinh Văn Chung [43, tr. Tạp chí Cảnh sát phòng, chống tội phạm - Cơ quan thông tin, lý luận chính trị, nghiệp vụ của Tổng cục Cảnh sát số 60, tháng 9/2015 dành để nghiên cứu chuyên đề phòng, chống MBN [44].
Các bài báo này đã từng bước giải quyết những vấn đề về diễn biến tình hình tội phạm MBN trên một số địa bàn cụ thể từ đó xác định nguyên nhân và xây dựng giải pháp phòng ngừa.