Luận văn về cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Nam Định

Luận văn phân tích cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp tại tỉnh Nam Định, đề xuất giải pháp phát triển bền vững ngành nông nghiệp địa phương.

• Tác giả: Phạm Quang Hải
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Văn Nhiệm
• Trường học: Học viện Chính trị
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Nam Định: Giải pháp và hiệu quả
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP VÀ CƠ CẤU LẠI KINH TẾ NÔNG NGHIỆP Ở TỈNH NAM ĐỊNH
• 1.1. Lý luận chung về cơ cấu kinh tế và cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.2. Một số vấn đề lý luận về cơ cấu kinh tế nông nghiệp và cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Nam Định
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP Ở TỈNH NAM ĐỊNH GIAI ĐOẠN 2017 - 2021
• 2.1. Ưu điểm, hạn chế của cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Nam Định giai đoạn 2017 - 2021
• 2.2. Nguyên nhân và những vấn đề đặt ra từ thực trạng cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Nam Định giai đoạn 2017 - 2021
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP CƠ CẤU LẠI KINH TẾ NÔNG NGHIỆP Ở TỈNH NAM ĐỊNH ĐẾN NĂM 2030
• 3.1. Quan điểm cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Nam Định đến năm 2030
• 3.2. Giải pháp cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Nam Định đến năm 2030
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN VĂN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Lý luận chung về cơ cấu kinh tế nông nghiệp và cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp

Chương này tập trung làm rõ các khái niệm, nội dung và vai trò của cơ cấu kinh tế nông nghiệp và cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp. Tác giả phân tích các yếu tố cấu thành cơ cấu kinh tế nông nghiệp, bao gồm cơ cấu ngành, cơ cấu vùng và cơ cấu hình thức tổ chức sản xuất. Đồng thời, luận văn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp trong việc nâng cao hiệu quả sản xuất, tăng giá trị gia tăng và đảm bảo phát triển bền vững. Các lý thuyết về cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp được xây dựng dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng với các quan điểm của Đảng về phát triển nông nghiệp hiện đại.

1.1. Khái niệm và nội dung cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Phần này định nghĩa cơ cấu kinh tế nông nghiệp là sự sắp xếp các bộ phận trong ngành nông nghiệp theo tỷ trọng và mối quan hệ tương tác. Tác giả phân tích ba yếu tố chính: cơ cấu ngành (trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản), cơ cấu vùng (theo địa lý) và cơ cấu hình thức tổ chức sản xuất (hộ gia đình, hợp tác xã, doanh nghiệp).

1.2. Vai trò của cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp

Tác giả nhấn mạnh cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp là quá trình tái phân bổ nguồn lực để nâng cao hiệu quả sản xuất. Việc này giúp khai thác tối đa tiềm năng của từng vùng, tăng giá trị gia tăng và đảm bảo phát triển bền vững. Đồng thời, cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp còn góp phần giải quyết các vấn đề như manh mún, nhỏ lẻ trong sản xuất.

II. Thực trạng cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Nam Định giai đoạn 2017 2021

Chương này đánh giá thực trạng cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại tỉnh Nam Định trong giai đoạn 2017 - 2021. Tác giả chỉ ra những thành tựu đạt được, như tăng trưởng ổn định trong sản xuất nông nghiệp và thủy sản. Tuy nhiên, vẫn tồn tại nhiều hạn chế, như cơ cấu ngành chưa hợp lý, khả năng ứng dụng khoa học công nghệ còn thấp và thiếu liên kết trong chuỗi giá trị. Nguyên nhân được phân tích bao gồm cả yếu tố khách quan (điều kiện tự nhiên) và chủ quan (chính sách, nhận thức).

2.1. Ưu điểm và hạn chế của cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Tác giả nhận định, cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Nam Định đã có sự chuyển dịch tích cực, đặc biệt trong lĩnh vực thủy sản. Tuy nhiên, cơ cấu ngành vẫn còn mất cân đối, với tỷ trọng trồng trọt chiếm quá lớn. Hạn chế lớn nhất là thiếu liên kết giữa các khâu sản xuất, chế biến và tiêu thụ.

2.2. Nguyên nhân của thực trạng

Nguyên nhân chủ yếu bao gồm việc áp dụng chính sách chưa linh hoạt, trình độ sản xuất còn lạc hậu và thiếu đầu tư vào khoa học công nghệ. Bên cạnh đó, điều kiện tự nhiên như biến đổi khí hậu cũng ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp.

III. Quan điểm và giải pháp cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp tại Nam Định đến năm 2030

Chương này đề xuất các quan điểm và giải pháp để cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp tại Nam Định đến năm 2030. Tác giả nhấn mạnh việc cần phải phát triển nông nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững và giá trị gia tăng cao. Các giải pháp bao gồm tái cơ cấu ngành, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ, phát triển chuỗi giá trị và nâng cao nhận thức của người dân.

3.1. Quan điểm cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp

Tác giả đề xuất cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp cần dựa trên nguyên tắc phát triển bền vững, khai thác tối đa lợi thế địa phương và tăng cường liên kết vùng. Đồng thời, cần chú trọng phát triển nông nghiệp sinh thái và nông thôn hiện đại.

3.2. Giải pháp cụ thể

Các giải pháp bao gồm: tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng đa dạng hóa, ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất, phát triển chuỗi giá trị nông sản và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đặc biệt, cần tăng cường liên kết giữa các hộ sản xuất, doanh nghiệp và thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nông nghiệp được xác định là lợi thế quốc gia và trụ đỡ của nền kinh tế Việt Nam, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội. Tỉnh Nam Định, nằm ở vùng đồng bằng sông Hồng, có điều kiện tự nhiên thuận lợi để phát triển sản xuất nông nghiệp. Giai đoạn 2017 - 2021, giá trị sản xuất nông nghiệp (GTSX) của tỉnh đạt trung bình khoảng 18.933 tỷ đồng/năm, trong đó ngành nông nghiệp theo nghĩa hẹp chiếm 75,83% và thủy sản chiếm 24,17%. Tuy nhiên, cơ cấu kinh tế nông nghiệp (CCKT) của tỉnh vẫn còn nhiều hạn chế như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, giá trị gia tăng thấp và phát triển chưa bền vững.

Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về CCKT nông nghiệp và cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Nam Định, từ đó đề xuất quan điểm và giải pháp cơ cấu lại đến năm 2030 nhằm nâng cao hiệu quả, giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ngành nông nghiệp theo nghĩa hẹp và thủy sản, khảo sát số liệu giai đoạn 2017 - 2021 và đề xuất giải pháp đến năm 2030. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ hoạch định chính sách phát triển nông nghiệp hiện đại, thích ứng biến đổi khí hậu và hội nhập kinh tế quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về cơ cấu kinh tế và cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp. Cơ cấu kinh tế được hiểu là tổng thể các bộ phận cấu thành nền kinh tế với vị trí, vai trò và mối quan hệ tương tác trong điều kiện kinh tế - xã hội nhất định. CCKT nông nghiệp được phân tích theo bốn góc độ chính: theo ngành (nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản), theo vùng (vùng trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản), theo thành phần kinh tế (kinh tế nhà nước, tập thể, tư nhân, vốn đầu tư nước ngoài) và theo hình thức tổ chức sản xuất (hộ nông dân, trang trại, hợp tác xã, doanh nghiệp).

Cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp là quá trình chủ động sắp xếp, thay đổi vị trí, vai trò, tỷ trọng và mối quan hệ tương tác các bộ phận cấu thành CCKT nông nghiệp để phù hợp với điều kiện thực tiễn và xu thế phát triển. Các tiêu chí đánh giá bao gồm tỷ trọng giá trị sản xuất, diện tích đất sản xuất, vốn đầu tư và lao động theo ngành, vùng và hình thức tổ chức sản xuất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp trừu tượng hóa khoa học, phân tích - tổng hợp, thống kê - so sánh và logic lịch sử. Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu thống kê của Cục Thống kê tỉnh Nam Định, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, các báo cáo tổng kết của UBND tỉnh và các văn bản pháp luật liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ số liệu ngành nông nghiệp và thủy sản giai đoạn 2017 - 2021. Phân tích tập trung vào đánh giá cơ cấu giá trị sản xuất, diện tích đất, vốn đầu tư và lao động theo ngành, vùng và hình thức tổ chức sản xuất, từ đó xác định ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2022 đến 2023, bao gồm thu thập số liệu, phân tích thực trạng, đánh giá và đề xuất giải pháp cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp đến năm 2030.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cơ cấu giá trị sản xuất nông nghiệp hợp lý nhưng có xu hướng chuyển dịch: Giai đoạn 2017 - 2021, GTSX ngành nông nghiệp chiếm trung bình 75,83%, giảm từ 78,02% năm 2017 xuống 74,26% năm 2021; ngành thủy sản tăng từ 21,98% lên 25,74%. Phân ngành trồng trọt chiếm khoảng 54% GTSX, phân ngành chăn nuôi chiếm gần 46%, trong khi thủy sản nuôi trồng chiếm 66,41% GTSX thủy sản, tăng dần so với khai thác.

2. Cơ cấu diện tích đất sản xuất phù hợp với tiềm năng: Diện tích đất trồng trọt chiếm khoảng 181.512 ha năm 2021, trong đó đất trồng lúa chiếm trên 82%, rau đậu chiếm gần 10%. Diện tích nuôi trồng thủy sản tăng từ 15.000 ha năm 2017 lên 15.385 ha năm 2021, với tỷ trọng nuôi tôm và ngao tăng lần lượt từ 20,87% lên 25,53% và 12,74% lên 14,87%.

3. Vốn đầu tư vào nông nghiệp và thủy sản tăng và phân bổ hợp lý: Trung bình giai đoạn 2017 - 2021, vốn đầu tư vào ngành nông nghiệp chiếm 67,39%, thủy sản chiếm 32,61%. Vốn đầu tư vào phân ngành chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản có xu hướng tăng, phù hợp với định hướng phát triển.

4. Phát triển vùng sản xuất và liên kết chuỗi giá trị: Số lượng vùng trồng trọt tăng từ 311 lên 420 vùng, vùng nuôi trồng thủy sản tăng từ 70 lên 75 vùng. Tỷ trọng vùng tham gia chuỗi giá trị tăng từ 18,46% năm 2017 lên 37,77% năm 2021, thể hiện sự gia tăng liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị trong trồng trọt, chăn nuôi và thủy sản.

Thảo luận kết quả

Các kết quả cho thấy CCKT nông nghiệp ở tỉnh Nam Định đã có sự chuyển dịch tích cực theo hướng tăng tỷ trọng ngành thủy sản và chăn nuôi, phù hợp với tiềm năng tự nhiên và định hướng phát triển bền vững. Việc tăng diện tích vùng sản xuất tập trung và mở rộng liên kết chuỗi giá trị góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất và giá trị gia tăng nông sản. So sánh với các tỉnh đồng bằng sông Hồng, Nam Định có lợi thế về phát triển thủy sản nước lợ và nuôi trồng thủy sản công nghệ cao.

Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại hạn chế như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, ứng dụng khoa học công nghệ chưa đồng đều, và sự phân bổ vốn đầu tư chưa tối ưu hoàn toàn. Các biểu đồ thể hiện tỷ trọng giá trị sản xuất, diện tích đất và vốn đầu tư theo ngành và vùng sẽ minh họa rõ xu hướng chuyển dịch cơ cấu. Bảng so sánh số liệu giai đoạn 2017 - 2021 giúp đánh giá mức độ phù hợp và hiệu quả của cơ cấu hiện tại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đầu tư phát triển ngành thủy sản và chăn nuôi: Đẩy mạnh đầu tư vốn, công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực cho các phân ngành thủy sản nuôi trồng và chăn nuôi lợn, gà nhằm nâng cao năng suất và giá trị gia tăng. Mục tiêu tăng tỷ trọng GTSX ngành thủy sản lên trên 30% vào năm 2030. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, doanh nghiệp.

2. Phát triển vùng sản xuất tập trung và liên kết chuỗi giá trị: Mở rộng quy mô các vùng trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản theo hướng tập trung, quy mô lớn, đồng thời thúc đẩy liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị để nâng cao hiệu quả và khả năng cạnh tranh. Mục tiêu tăng tỷ trọng vùng tham gia chuỗi giá trị lên trên 50% vào năm 2030. Chủ thể thực hiện: Hợp tác xã, doanh nghiệp, nông dân.

3. Ứng dụng khoa học công nghệ và đổi mới hình thức tổ chức sản xuất: Khuyến khích ứng dụng công nghệ cao, kỹ thuật tiên tiến trong sản xuất, đồng thời phát triển các hình thức tổ chức sản xuất hiện đại như trang trại, doanh nghiệp nông nghiệp để thay thế dần sản xuất nhỏ lẻ. Mục tiêu nâng cao năng suất lao động và chất lượng sản phẩm. Chủ thể thực hiện: Sở Khoa học và Công nghệ, các viện nghiên cứu, doanh nghiệp.

4. Hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ và đào tạo nguồn nhân lực: Xây dựng chính sách ưu đãi đầu tư, hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo nghề cho lao động nông nghiệp, đặc biệt là nông dân và cán bộ quản lý để nâng cao nhận thức và năng lực thực tiễn. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh, các cơ quan đào tạo, tổ chức chính sách.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý nhà nước ngành nông nghiệp: Giúp hoạch định chính sách phát triển nông nghiệp phù hợp với điều kiện địa phương, nâng cao hiệu quả quản lý và điều hành.

2. Nhà nghiên cứu và giảng viên kinh tế chính trị, nông nghiệp: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về cơ cấu kinh tế nông nghiệp, phục vụ nghiên cứu và giảng dạy.

3. Doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp: Hỗ trợ xây dựng chiến lược phát triển sản xuất, liên kết chuỗi giá trị và đổi mới tổ chức sản xuất.

4. Nông dân và các tổ chức nghề nghiệp: Nâng cao nhận thức về cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp, áp dụng tiến bộ kỹ thuật và tham gia liên kết sản xuất hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp là gì?
   Cơ cấu kinh tế nông nghiệp là tổng thể các bộ phận cấu thành ngành nông nghiệp, bao gồm các ngành, vùng sản xuất và hình thức tổ chức sản xuất, với vị trí, vai trò và tỷ trọng khác nhau trong điều kiện kinh tế - xã hội nhất định.

2. Tại sao cần cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp ở Nam Định?
   Để khắc phục các hạn chế như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, giá trị gia tăng thấp, phát triển chưa bền vững và phù hợp với điều kiện tự nhiên, tiềm năng, cũng như xu thế phát triển nông nghiệp hiện đại và bền vững.

3. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở Nam Định?
   Bao gồm điều kiện tự nhiên (địa hình, khí hậu), điều kiện kinh tế - xã hội (nguồn lao động, tài nguyên đất, nước), cơ chế chính sách, trình độ lực lượng sản xuất và xu thế hội nhập kinh tế quốc tế.

4. Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn là gì?
   Sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng, kết hợp phân tích - tổng hợp, thống kê - so sánh dựa trên số liệu thống kê chính thức và các báo cáo của tỉnh Nam Định giai đoạn 2017 - 2021.

5. Giải pháp chính để cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp Nam Định là gì?
   Tăng cường đầu tư phát triển thủy sản và chăn nuôi, phát triển vùng sản xuất tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới tổ chức sản xuất và hoàn thiện cơ chế chính sách hỗ trợ.

Kết luận

• Cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Nam Định giai đoạn 2017 - 2021 có sự chuyển dịch tích cực, tăng tỷ trọng ngành thủy sản và chăn nuôi, phù hợp với tiềm năng và xu thế phát triển.
• Diện tích đất sản xuất và vốn đầu tư được phân bổ hợp lý, tạo điều kiện phát triển sản xuất tập trung và nâng cao giá trị gia tăng.
• Liên kết chuỗi giá trị trong nông nghiệp được mở rộng, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất và khả năng cạnh tranh.
• Hạn chế còn tồn tại gồm quy mô sản xuất nhỏ lẻ, ứng dụng khoa học công nghệ chưa đồng đều và cơ chế chính sách cần hoàn thiện hơn.
• Đề xuất các giải pháp trọng tâm nhằm cơ cấu lại kinh tế nông nghiệp đến năm 2030, hướng tới nền nông nghiệp hiện đại, bền vững và có giá trị gia tăng cao.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp đề xuất, tăng cường giám sát và đánh giá hiệu quả thực hiện để điều chỉnh kịp thời. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp nên phối hợp chặt chẽ nhằm phát huy tối đa tiềm năng nông nghiệp tỉnh Nam Định. Hãy hành động ngay để góp phần xây dựng nền nông nghiệp phát triển bền vững và hiện đại!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP VÀ CƠ CẤU LẠI KINH TẾ NÔNG NGHIỆP Ở TỈNH NAM ĐỊNH 1. Lý luận chung về cơ cấu kinh tế và cơ cấu kinh tế nông nghiệp 1. Lý luận chung về cơ cấu kinh tế Theo tiến trình phát triển của lịch sử, khi lực lượng sản xuất phát triển đến một mức độ nhất định sẽ thúc đẩy phân công lao động xã hội phát triển. Theo đó, dựa vào tính chất sản phẩm và chuyên môn kỹ thuật, nền sản xuất xã hội được phân chia thành các ngành, các lĩnh vực.

Đồng thời, trên cơ sở đặc điểm của từng khu vực, nền KT - XH được chia thành các vùng kinh tế khác nhau. Khi các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế được hình thành tất yếu đòi hỏi phải giải quyết mối quan hệ giữa chúng với nhau. Sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội là cơ sở hình thành CCKT. Trong tác phẩm “Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị học”, khi bàn về vấn đề CCKT của xã hội, C.Mác đã cho rằng: Trong sự sản xuất xã hội ra đời sống của mình, con người có những quan hệ nhất định, tất yếu, không tùy thuộc vào ý muốn của họ - tức những quan hệ sản xuất, những quan hệ này phù hợp với một trình độ phát triển nhất định của các lực lượng sản xuất vật chất của họ.

Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy họp thành cơ cấu kinh tế của xã hội [24, tr. Như vậy theo C.Mác, CCKT của xã hội là toàn bộ những quan hệ sản xuất tồn tại trong xã hội, phù hợp với quá trình phát triển nhất định của lực lượng sản xuất, bao gồm: quan hệ sản xuất tàn dư, quan hệ sản xuất thống trị và quan hệ sản xuất mầm mống. Sự tồn tại của CCKT này quyết định tới hướng phát triển của một phương thức sản xuất.Mác khẳng định: quan hệ sản xuất chịu sự quyết định của lực lượng sản xuất, phản ánh trình độ lực lượng sản xuất. Khi lực lượng sản xuất biến đổi đến một trình độ nhất định kéo theo sự biến đổi của quan hệ sản xuất.

Nói cách khác, sự phát triển của lực 15 lượng sản xuất sẽ quyết định tới vị trí và mối quan hệ của các bộ phận trong quan hệ sản xuất, tức là quyết định tới CCKT. Đồng thời, trong mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, quan hệ sản xuất có tác động trở lại đối với lực lượng sản xuất theo hai chiều hướng thúc đẩy hay kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất. Theo đó, với một CCKT hợp lý, phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất sẽ thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, từ đó thúc đẩy toàn bộ nền kinh tế phát triển theo. Kế thừa và phát triển quan điểm của C.Mác, khi nghiên cứu đặc điểm kinh tế cơ bản của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, V.Lênin khẳng định: trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Nga, kết cấu KT - XH gồm: những bộ phận, những mảnh của cả chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội.

Theo đó, Lênin cho rằng ở nước Nga có 5 thành phần kinh tế, đó là: “1) Kinh tế nông dân kiểu gia trưởng, nghĩa là một phần lớn có tính chất tự nhiên; 2) sản xuất hàng hóa nhỏ (trong đó bao gồm đại đa số nông dân bán lúa mì; 3) chủ nghĩa tư bản tư nhân; 4) chủ nghĩa tư bản nhà nước; 5) chủ nghĩa xã hội” [20, tr.Lênin nhấn mạnh: “Nước Nga rộng lớn và hỗn tạp đến mức các loại hình kinh tế khác nhau của kết cấu KT - XH đều xen kẽ với nhau ở trong đó”. Như vậy, theo V.Lênin: CCKT của xã hội là tổng thể các thành phần, các bộ phận cấu thành nền kinh tế, có vị trí, vai trò khác nhau song có mối quan hệ hữu cơ vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau, và trong những điều kiện KT - XH nhất định các thành phần này sẽ có sự chuyển hóa cho nhau. Vận dụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, Hồ Chí Minh cho rằng: “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc cần mở rộng công nghiệp, nông nghiệp, thương nghiệp để nâng cao sức sản xuất và cải thiện đời sống của nhân dân” [27, tr. Như vậy, về CCKT ngành ở Việt Nam giai đoạn này bao gồm ba ngành Công nghiệp, nông nghiệp và thương nghiệp.

Đồng thời, Hồ Chí Minh cũng chỉ rõ vị trí vai trò và mối quan hệ trong CCKT ngành kinh tế: 16 Công nghiệp và nông nghiệp như hai chân của con người. Hai chân có mạnh thì đi mới vững chắc. Thương nghiệp làm nhiệm vụ đưa hàng hóa công nghiệp về bán cho nông dân, rồi lại mua các thứ nông sản về cho nhà máy. Thương nghiệp phải cố gắng làm công việc đó cho tốt, phải bảo đảm chất lượng hàng hóa và có tinh thần phục vụ người mua.

468 - 469] Sau khi hòa bình lập lại ở Miền Bắc, Người xác định: “Để đẩy mạnh việc củng cố miền Bắc, làm cơ sở cho công cuộc đấu tranh thống nhất nước nhà, Chính phủ sẽ thi hành kế hoạch khôi phục kinh tế năm 1956 bao gồm nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp, giao thông vận tải; nhưng sản xuất nông nghiệp là chủ yếu. Về cơ cấu thành phần kinh tế, Hồ Chí Minh cho rằng nền kinh tế Việt Nam có nhiều thành phần kinh tế. Trong tác phẩm Thường thức chính trị viết năm 1953, Người chỉ rõ ở nước ta thời kỳ này có 6 thành phần kinh tế, bao gồm: Kinh tế địa chủ phong kiến; Kinh tế quốc doanh; Hợp tác xã; Kinh tế cá nhân của nông dân và của thủ công nghệ; Kinh tế tư bản của tư nhân; Kinh tế tư bản quốc gia. Tuy nhiên, sau năm 1954 khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng và đi lên chủ nghĩa xã hội, Người đã xác định rõ ở miền Bắc có 5 thành phần kinh tế: “Trong chế độ dân chủ mới, có năm loại kinh tế khác nhau: A- Kinh tế quốc doanh (thuộc CNXH, vì nó là của chung của nhân dân).

C- Kinh tế của cá nhân, nông dân và thủ công nghệ (có thể tiến dần vào hợp tác xã, tức là nữa CNXH). D- Tư bản của tư nhân. E- Tư bản của Nhà nước (như Nhà nước hùn vốn với tư bản tư nhân để kinh doanh). Trong năm loại ấy, loại A là kinh tế lãnh đạo và phát triển mau hơn cả.

Cho nên kinh tế ta sẽ phát triển theo hướng chủ nghĩa xã hội chứ không theo hướng chủ nghĩa tư bản” [25, tr. 293-294] 17 Như vậy, theo Hồ Chí Minh, CCKT ở miền Bắc là CCKT nhiều thành phần. Mỗi thành phần kinh tế có vị trí, tỷ trọng khác nhau và có mối quan hệ hữu cơ với nhau tạo thành CCKT của nền kinh tế quốc dân. Đồng thời, trong từng giai đoạn lịch sử nhất định, vị trí, tỷ trọng và mối quan hệ hữu cơ đó cũng có sự thay đổi tùy thuộc vào điều kiện KT - XH cụ thể.

Theo từ điển bách khoa Việt Nam: CCKT là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ tương đối ổn định cấu thành. Như vậy, nói đến CCKT là nói đến sự phân chia các ngành, các lĩnh vực, các bộ phận và mối liên hệ giữa chúng trong nền kinh tế. Theo quan điểm lý thuyết hệ thống: CCKT là một tổng thể hệ thống kinh tế bao gồm nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động qua lại với nhau trong những không gian và thời gian nhất định, trong những điều kiện KT - XH nhất định phù hợp với mục tiêu đã được xác định của nền kinh tế. Như vậy, dưới các góc độ tiếp cận khác nhau có các quan niệm khác nhau về CCKT, song các quan niệm đều có các điểm chung là: Một là, CCKT là tổng thể các bộ phận cấu thành nền kinh tế.

Hai là, các bộ phận cấu thành CCKT có vị trí, tỷ trọng không ngang bằng nhau. Ba là, các bộ phận cấu thành CCKT không phải biệt lập nhau mà có mối quan hệ tương tác với nhau trong những điều kiện KT - XH nhất định. Từ những phân tích trên, tác giả cho rằng: CCKT là tổng thể các bộ phận cấu thành nền kinh tế cùng với vị trí, vai trò, tỷ trọng và mối quan hệ tương tác giữa chúng trong những điều kiện KT - XH nhất định. Từ quan niệm trên cho thấy: CCKT là tổng thể các bộ phận cấu thành nền kinh tế được hình thành một cách khách quan do sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội.

Như vậy, lực lượng sản xuất càng phát triển, phân công lao động càng sâu sắc thì CCKT càng hoàn thiện, hợp lý. Theo đó, vị trí, vai trò, 18 tỷ trọng các bộ phận cấu thành CCKT như thế nào, xu thế chuyển dịch ra sao phụ thuộc vào điều kiện KT - XH, không phải do ý muốn chủ quan của con người quy định. Mặt khác, các bộ phận cấu thành nền kinh tế không tồn tại biệt lập mà có mối quan hệ biện chứng, vừa thống nhất, vừa mâu thuẫn với nhau làm cho CCKT thường xuyên vận động, biến đổi. Sự vận động, biến đổi CCKT gắn liền với sự biến đổi không ngừng của bản thân các yếu tố cấu thành nền kinh tế và quan hệ giữa chúng dưới tác động của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội.

Vì vậy, trong CCKT hiện hữu luôn chứa đựng những tiền đề cho sự xuất hiện CCKT mới. Tuy nhiên, trong điều kiện KT - XH nhất định, CCKT tương đối ổn định phản ánh hiện trạng của nền kinh tế đó. Như vậy, dưới các góc độ tiếp cận khác nhau có các loại CCKT khác nhau: Tiếp cận dưới góc độ phân công lao động xã hội có CCKT theo ngành; tiếp cận dưới góc độ phân công lao động theo không gian, địa lý có CCKT theo vùng, lãnh thổ; tiếp cận dưới góc độ quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất có CCKT theo thành phần kinh tế; tiếp cận dưới góc độ tổ chức sản xuất có CCKT theo hình thức tổ chức sản xuất… Các CCKT có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau, phản ánh trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội, trong đó, CCKT theo ngành có vai trò quyết định nhất. Mỗi loại CCKT lại bao gồm các phân hệ khác nhau: CCKT theo ngành bao gồm ngành nông nghiệp, ngành công nghiệp và ngành dịch vụ.