Luận văn thạc sĩ chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành theo hướng công nghiệp hoá hiện đại hoá ở tỉnh hà tây

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành theo hướng công nghiệp hoá hiện đại hoá ở tỉnh hà tây, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Trần Văn Quảng
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Xuân Hoan
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Ngành Theo Hướng Công Nghiệp Hoá, Hiện Đại Hoá Ở Tỉnh Hà Tây
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ BÀI HỌC THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THEO HƯỚNG CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ
• 1.1. Cơ cấu kinh tế và tính tất yếu khách quan của việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá
• 1.2. Một số vấn đề lý luận liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NGÀNH Ở TỈNH HÀ TÂY
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP CHỦ YẾU ĐỂ THÚC ĐẨY SỰ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NGÀNH THEO HƯỚNG CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ Ở TỈNH HÀ TÂY TỪ NAY ĐẾN NĂM 2010
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ cấu kinh tế và tính tất yếu khách quan của việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa hiện đại hóa

Cơ cấu kinh tế là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng và thực hiện các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Cơ cấu kinh tế phản ánh sự tổ chức bên trong của một hệ thống, thể hiện mối quan hệ giữa các bộ phận trong nền kinh tế. Trong bối cảnh hiện đại, việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ là một yêu cầu tất yếu. Sự chuyển dịch này không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn lực mà còn thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Theo đó, chuyển dịch cơ cấu kinh tế cần gắn liền với sự phát triển của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Đặc biệt, việc chuyển dịch này phải phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của từng địa phương, trong đó có tỉnh Hà Tây. Việc xây dựng một cơ cấu kinh tế hợp lý sẽ tạo ra sự phát triển cân đối giữa các ngành, từ đó nâng cao năng suất lao động và cải thiện đời sống nhân dân.

1.1. Đặc điểm của cơ cấu kinh tế

Cơ cấu kinh tế bao gồm nhiều yếu tố, trong đó có cơ cấu ngành nghề, cơ cấu thành phần kinh tế, và cơ cấu lao động. Mỗi yếu tố này đều có vai trò quan trọng trong việc xác định sự phát triển của nền kinh tế. Cơ cấu ngành nghề phản ánh tỷ trọng và vị trí của các ngành trong nền kinh tế, trong khi cơ cấu thành phần kinh tế thể hiện sự đa dạng của các hình thức sở hữu và tổ chức sản xuất. Đặc biệt, cơ cấu lao động cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Việc chuyển dịch từ mô hình nông nghiệp sang mô hình công nghiệp - dịch vụ không chỉ là một xu hướng tất yếu mà còn là một nhiệm vụ chiến lược nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh Hà Tây.

II. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành ở tỉnh Hà Tây

Trong những năm qua, tỉnh Hà Tây đã có những bước chuyển mình đáng kể trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Từ năm 2000, cơ cấu kinh tế của tỉnh đã có sự thay đổi rõ rệt với tỷ lệ nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ lần lượt là 40%, 30%, và 30%. Tuy nhiên, nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong GDP, cho thấy sự chuyển dịch chưa thực sự mạnh mẽ. Mặc dù tỉnh đã thu hút được nhiều nguồn vốn đầu tư từ các thành phần kinh tế, nhưng tốc độ tăng trưởng kinh tế vẫn chưa đạt yêu cầu. Nguyên nhân chủ yếu là do việc đầu tư công nghiệp và đổi mới công nghệ còn chậm. Để thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tỉnh cần có những chính sách kinh tế phù hợp, tập trung vào việc phát triển khu công nghiệp và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

2.1. Những thách thức trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Mặc dù đã có những nỗ lực trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tỉnh Hà Tây vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Tốc độ tăng trưởng kinh tế chưa cao, năng suất lao động thấp, và các ngành kinh tế chưa phát triển đồng đều. Đặc biệt, thị trường lao động chưa đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế công nghiệp hóa. Việc thiếu hụt đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Hơn nữa, chính sách kinh tế cần phải được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp phát triển và thu hút đầu tư. Tỉnh cần phải có những giải pháp cụ thể để khắc phục những hạn chế này, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

III. Phương hướng và giải pháp chủ yếu để thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành

Để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tỉnh Hà Tây cần xác định rõ các phương hướng và giải pháp cụ thể. Trước hết, cần tập trung vào việc đầu tư công nghiệp, phát triển khu công nghiệp và khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực công nghiệp. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa, tạo điều kiện cho họ phát triển và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế. Bên cạnh đó, việc đào tạo nguồn nhân lực cũng cần được chú trọng, nhằm nâng cao chất lượng lao động, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế công nghiệp. Cuối cùng, cần có chính sách kinh tế linh hoạt, phù hợp với tình hình thực tế, nhằm tạo ra môi trường đầu tư thuận lợi và thu hút vốn từ các nguồn lực bên ngoài.

3.1. Đề xuất giải pháp cụ thể

Các giải pháp cụ thể để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế bao gồm việc xây dựng các chính sách khuyến khích đầu tư, phát triển khu công nghiệp, và cải thiện môi trường kinh doanh. Tỉnh cần tạo ra các cơ chế hỗ trợ cho các doanh nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực đổi mới công nghệ và phát triển bền vững. Hơn nữa, việc tăng cường hợp tác giữa các cơ sở đào tạo và doanh nghiệp sẽ giúp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tỉnh cũng cần chú trọng đến việc phát triển thị trường lao động, tạo điều kiện cho người lao động có cơ hội việc làm tốt hơn. Những giải pháp này sẽ góp phần quan trọng vào việc thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở tỉnh Hà Tây.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa là một vấn đề cấp thiết và chiến lược đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Hà Tây trong giai đoạn 2000-2010. Theo Đại hội IX của Đảng, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội 10 năm 2001-2010 đặt ra là tăng GDP gấp đôi so với năm 2000, giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp xuống khoảng 50%, đồng thời chuyển dịch mạnh cơ cấu kinh tế và lao động theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tỉnh Hà Tây, với cơ cấu kinh tế năm 2000 gồm nông nghiệp 40%, công nghiệp 30% và dịch vụ 30%, đang trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhằm đạt mục tiêu GDP bình quân đầu người khoảng 700 USD vào năm 2010, tăng trưởng bình quân trên 14% mỗi năm.

Nghiên cứu tập trung phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành ở Hà Tây từ năm 1986, đặc biệt là giai đoạn 1995 đến nay, nhằm đề xuất các giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa đến năm 2010. Việc chuyển dịch này không chỉ góp phần nâng cao năng suất lao động, hiệu quả kinh tế mà còn cải thiện đời sống nhân dân, tăng sức cạnh tranh của nền kinh tế tỉnh trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ hoạch định chính sách phát triển kinh tế địa phương, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho các nhà quản lý và nhà nghiên cứu kinh tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết kinh tế phát triển và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, bao gồm:

• Lý thuyết phân công lao động xã hội và tái sản xuất xã hội: Nhấn mạnh vai trò của phân công lao động trong việc hình thành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành, đặc biệt là sự chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ.

• Lý thuyết kinh tế học thuộc trào lưu chính: Phân tích vai trò của thị trường và chính phủ trong việc điều tiết và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

• Lý thuyết kinh tế phát triển: Bao gồm lý thuyết kinh tế nhị nguyên của A. Lewis, lý thuyết phát triển cân đối liên ngành của R. Nuruse, lý thuyết “cực tăng trưởng” của A. Hirschman và mô hình “Đàn nhạn bay” của Kaname Akamatsu. Các lý thuyết này làm rõ quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nền kinh tế nông nghiệp truyền thống sang nền kinh tế công nghiệp hiện đại và dịch vụ phát triển.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: cơ cấu kinh tế ngành (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ), chuyển dịch cơ cấu kinh tế, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, và vai trò của nhà nước trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh và thống kê. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm số liệu thống kê kinh tế - xã hội của tỉnh Hà Tây từ năm 1986 đến năm 2002, tập trung phân tích giai đoạn 1995-2002 và dự báo đến năm 2010.

Nguồn dữ liệu chính là số liệu thống kê từ Tổng cục Thống kê, các báo cáo kinh tế địa phương, tài liệu chính sách của Đảng và Nhà nước, cùng các nghiên cứu trước đây về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành. Phương pháp phân tích bao gồm phân tích định lượng các chỉ tiêu kinh tế như tỷ trọng GDP theo ngành, tỷ lệ lao động theo ngành, tốc độ tăng trưởng ngành, so sánh với các địa phương khác và mục tiêu đề ra.

Timeline nghiên cứu trải dài từ năm 1986 đến năm 2010, trong đó tập trung đánh giá thực trạng giai đoạn 1995-2002 và đề xuất giải pháp cho giai đoạn 2003-2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành ở Hà Tây còn chậm: Năm 2000, cơ cấu kinh tế của tỉnh vẫn giữ tỷ trọng nông nghiệp cao (40%), công nghiệp và dịch vụ chiếm 30% mỗi ngành. So với mục tiêu đến năm 2010 là giảm tỷ trọng nông nghiệp xuống 23%, công nghiệp tăng lên 40% và dịch vụ 37%, tiến độ chuyển dịch còn hạn chế.

2. Tăng trưởng kinh tế vượt mức bình quân cả nước: Tỉnh đạt mức tăng trưởng GDP bình quân trên 14% từ năm 2000 đến 2010, cao hơn mức tăng trưởng chung của cả nước. Thu nhập bình quân đầu người năm 2000 khoảng 300 USD, dự kiến đạt 700 USD vào năm 2010.

3. Năng suất lao động thấp và cơ cấu lao động chưa hợp lý: Lao động nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn, năng suất lao động thấp, trong khi công nghiệp và dịch vụ chưa phát triển đủ mạnh để thu hút lao động chuyển dịch. Tỷ lệ lao động nông nghiệp dự kiến giảm xuống khoảng 50% vào năm 2010, nhưng thực tế chuyển dịch còn chậm.

4. Vai trò của nhà nước và thị trường trong chuyển dịch cơ cấu: Nhà nước đã có các chính sách hỗ trợ, thu hút đầu tư trong và ngoài nước, phát triển hạ tầng và đào tạo nguồn nhân lực. Tuy nhiên, sự phối hợp giữa các thành phần kinh tế và hiệu quả sử dụng nguồn lực còn hạn chế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành chậm là do nền kinh tế Hà Tây vẫn còn phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp truyền thống với năng suất thấp, thiếu các ngành công nghiệp trọng điểm và dịch vụ phát triển chưa đồng bộ. So sánh với các tỉnh như Hải Phòng và Lào Cai, Hà Tây chưa tận dụng hết lợi thế vị trí địa lý và nguồn lực nội tại để thu hút đầu tư và phát triển công nghiệp.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ trọng GDP theo ngành qua các năm, bảng so sánh tỷ lệ lao động theo ngành và biểu đồ tăng trưởng GDP bình quân hàng năm. Những biểu đồ này minh họa rõ xu hướng chuyển dịch cơ cấu và những khoảng cách cần khắc phục.

Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của chính sách nhà nước trong việc định hướng và hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu, đồng thời nhấn mạnh cần phát huy vai trò thị trường và các thành phần kinh tế ngoài nhà nước để tăng tính năng động và hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường phát triển các ngành công nghiệp trọng điểm: Đẩy mạnh đầu tư vào các ngành công nghiệp chế biến nông sản, công nghiệp nhẹ và công nghiệp công nghệ cao nhằm nâng cao tỷ trọng công nghiệp trong GDP lên 40% vào năm 2010. Chủ thể thực hiện là chính quyền tỉnh phối hợp với doanh nghiệp và nhà đầu tư trong và ngoài nước. Thời gian: 2003-2010.

2. Phát triển dịch vụ đa dạng và chất lượng cao: Ưu tiên phát triển dịch vụ logistics, du lịch sinh thái và thương mại để tăng tỷ trọng dịch vụ lên 37%. Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành dịch vụ. Chủ thể: Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Du lịch, các doanh nghiệp dịch vụ. Thời gian: 2003-2010.

3. Chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ: Tổ chức các chương trình đào tạo nghề, tạo việc làm mới trong các ngành công nghiệp và dịch vụ để giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp xuống còn khoảng 50%. Chủ thể: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, các cơ sở đào tạo nghề. Thời gian: 2003-2010.

4. Tăng cường thu hút đầu tư và phát huy nội lực: Xây dựng chính sách ưu đãi thu hút vốn đầu tư nước ngoài và trong nước, đồng thời phát huy nguồn vốn trong dân và doanh nghiệp nhà nước. Chủ thể: UBND tỉnh, Ban Quản lý các khu công nghiệp. Thời gian: liên tục.

5. Nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn lực: Cải thiện công tác quản lý kinh tế vĩ mô, tăng cường giám sát, kiểm tra và đánh giá hiệu quả các dự án đầu tư. Chủ thể: các cơ quan quản lý nhà nước. Thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách địa phương: Sử dụng luận văn để xây dựng và điều chỉnh các chính sách phát triển kinh tế, chuyển dịch cơ cấu ngành phù hợp với điều kiện thực tế của tỉnh Hà Tây.

2. Các nhà nghiên cứu kinh tế và sinh viên cao học: Tham khảo để hiểu rõ về quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa tại địa phương, từ đó phát triển các nghiên cứu chuyên sâu hơn.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư: Nắm bắt xu hướng phát triển ngành nghề, cơ hội đầu tư và các chính sách hỗ trợ nhằm đưa ra quyết định đầu tư hiệu quả tại tỉnh Hà Tây.

4. Cơ quan đào tạo và phát triển nguồn nhân lực: Áp dụng các kết quả nghiên cứu để thiết kế chương trình đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng lao động phù hợp với yêu cầu chuyển dịch cơ cấu lao động.

Câu hỏi thường gặp

1. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành là gì?
   Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành là quá trình thay đổi tỷ trọng và vai trò của các ngành nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ trong nền kinh tế nhằm đạt được cơ cấu hợp lý, hiện đại và hiệu quả hơn. Ví dụ, giảm tỷ trọng nông nghiệp, tăng công nghiệp và dịch vụ.

2. Tại sao chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa lại quan trọng?
   Quá trình này giúp nâng cao năng suất lao động, tăng trưởng kinh tế bền vững, cải thiện đời sống nhân dân và tăng sức cạnh tranh của nền kinh tế trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

3. Những nhân tố nào ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành?
   Bao gồm nhân tố khách quan như vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên, dân số; nhân tố chủ quan như vai trò của nhà nước, chính sách kinh tế, nguồn lực tài chính và công nghệ.

4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, phân tích thống kê số liệu kinh tế - xã hội, so sánh thực trạng và dự báo, kết hợp với phân tích lý thuyết kinh tế phát triển.

5. Giải pháp nào được đề xuất để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành ở Hà Tây?
   Bao gồm phát triển công nghiệp trọng điểm, đa dạng hóa dịch vụ, đào tạo lao động, thu hút đầu tư và nâng cao hiệu quả quản lý nguồn lực, với mục tiêu cụ thể và lộ trình thực hiện rõ ràng đến năm 2010.

Kết luận

• Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa là nhiệm vụ chiến lược quan trọng của tỉnh Hà Tây trong giai đoạn 2000-2010.
• Tỉnh đã đạt được mức tăng trưởng GDP bình quân trên 14%, tuy nhiên cơ cấu ngành vẫn còn phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp với năng suất thấp.
• Vai trò của nhà nước và thị trường cần được phát huy đồng bộ để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế hiệu quả.
• Các giải pháp trọng tâm bao gồm phát triển công nghiệp trọng điểm, dịch vụ chất lượng cao, đào tạo lao động và thu hút đầu tư.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế địa phương, góp phần nâng cao hiệu quả công nghiệp hóa, hiện đại hóa tỉnh Hà Tây.

Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu cần áp dụng các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục theo dõi, đánh giá tiến trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế để điều chỉnh chính sách phù hợp, hướng tới phát triển bền vững và nâng cao đời sống nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận và bài học thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Chương 2: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành ở tỉnh Hà Tây Chương 3: Phương hướng và những giải pháp chủ yếu để thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở tỉnh Hà Tây từ nay đến năm 2010. 6 z Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ BÀI HỌC THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THEO HƢỚNG CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ 1. Cơ cấu kinh tế và tính tất yếu khách quan của việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hƣớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá 1.

Cơ cấu kinh tế Cơ cấu (hay kết cấu) theo quan niệm của Triết học duy vật biện chứng dùng để chỉ cách thức tổ chức bên trong của một hệ thống, biểu hiện sự thống nhất của các mối quan hệ qua lại vững chắc giữa các bộ phận của nó. Cơ cấu kinh tế - một phạm trù kinh tế có tầm quan trọng đặc biệt trong quá trình xây dựng và thực hiện các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của từng quốc gia qua các thời kỳ. Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, mỗi quốc gia, mỗi địa phương đều phải tìm cách lựa chọn cho mình một cơ cấu kinh tế thích hợp nhằm phát huy tối ưu lợi thế so sánh của mỗi quốc gia, của vùng mình. Thuật ngữ “Cơ cấu kinh tế”, xét về quan niệm có thể còn có sự khác nhau tuỳ theo khi xem xét ở phạm vi rộng hay hẹp của khái niệm; nhưng suy cho cùng đều có một quan điểm chung, đó là: Cơ cấu kinh tế của một nước là tổng thể các quan hệ kinh tế hay các bộ phận hợp thành nền kinh tế và mối quan hệ tương tác giữa chúng; gắn với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn phát triển nhất định; nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội đã được xác định.

Sự hình thành cơ cấu kinh tế gắn liền với một trình độ phát triển lực lượng sản xuất nhất định và tương ứng với nó là một quan hệ sản xuất phù hợp. Cơ cấu kinh tế bao gồm nhiều yếu tố cấu thành nhưng nhìn chung nó đựơc biểu hiện ở hai mặt: Cơ cấu kinh tế xét về kinh tế - kỹ thuật và cơ cấu kinh tế xét về kinh tế - xã hội. 7 z Về mặt kinh tế - kỹ thuật bao gồm: cơ cấu ngành nghề, loại hình tổ chức kinh doanh, trình độ kỹ thuật, cơ cấu vùng lãnh thổ. Cơ cấu theo ngành nghề, lĩnh vực kinh tế phản ánh số lượng, vị trí, tỷ trọng các bộ phận cấu thành nền kinh tế.

Cơ cấu theo quy mô, trình độ kỹ thuật, công nghệ của các loại hình tổ chức sản xuất phản ánh chất lượng của các bộ phận cấu thành nền kinh tế. Cơ cấu kinh tế theo vùng lãnh thổ phản ánh khả năng kết hợp, khai thác tài nguyên, tiềm lực kinh tế- xã hội của các vùng phục vụ cho mục tiêu phát triển nền kinh tế quốc dân thống nhất. Về mặt kinh tế - xã hội bao gồm: Cơ cấu thành phần kinh tế, cơ cấu lao động, trình độ phát triển quan hệ hàng hoá- tiền tệ, thị trường. Cơ cấu thành phần kinh tế phản ánh khả năng khai thác năng lực tổ chức sản xuất - kinh doanh của mọi thành viên xã hội.

Cơ cấu kinh tế theo trình độ phát triển của quan hệ hàng hoá- tiền tệ phản ánh khả năng giải quyết mối quan hệ và sự tác động qua lại giữa các bộ phận hợp thành của nền kinh tế quốc dân. Sự chuyển dịch từ mô hình cơ cấu kinh tế cũ sang mô hình cơ cấu kinh tế mới bao gồm các quá trình và bước đi cụ thể sau đây: + Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành, tức là chuyển dịch từ cơ cấu nông nghiệp- công nghiệp sang cơ cấu công nghiệp - nông nghiệp - dịch vụ. + Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhiều thành phần, với sự phát triển bình đẳng của sáu thành phần kinh tế; trong đó kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo. + Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo vùng lãnh thổ là phát triển theo hướng toàn diện và tập trung có trọng điểm, phát triển tổng hợp và chuyên môn hoá, trên cơ sở khai thác triệt để tiềm năng, thế mạnh của từng vùng và kết hợp với sự phân công lao động của các vùng lân cận… 8 z Ba bộ phận của cơ cấu kinh tế mới có tính độc lập tương đối, cùng nằm trong một chỉnh thể thống nhất và giữa chúng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.

Trong đó cơ cấu kinh tế ngành có vai trò quyết định; còn cơ cấu thành phần kinh tế là những lực lượng kinh tế quan trọng để thực hiện cơ cấu kinh tế ngành. Cơ cấu kinh tế ngành và cơ cấu thành phần kinh tế chỉ có thể được chuyển dịch đúng hướng khi gắn với từng vùng lãnh thổ; vì vậy, việc thực hiện cơ cấu kinh tế theo vùng lãnh thổ có ý nghĩa rất quan trọng. Như vậy, cơ cấu kinh tế là sự thể hiện tính thống nhất giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Cần phải cấu trúc lại cơ cấu kinh tế cho phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế.

Cơ cấu kinh tế phản ánh tổng thể các mối quan hệ chủ yếu về chất lượng và số lượng tương đối ổn định của các yếu tố kinh tế, các bộ phận của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong một hệ thống tái sản xuất xã hội, trong những điều kiện kinh tế- xã hội nhất định, vào một khoảng thời gian nhất định. Cơ cấu kinh tế phản ánh trình độ, tính chất của nền kinh tế. Tính chất của cơ cấu kinh tế: để nhận thức đúng đắn xu hướng biến đổi khách quan của cơ cấu kinh tế và vận dụng vào điều kiện lịch sử cụ thể của từng quốc gia, qua từng giai đoạn phát triển của quốc gia đó; vì vậy, có một số tính chất của cơ cấu kinh tế cần được coi trọng; đó là tính khách quan khoa học và tính lịch sử xã hội. Tính khách quan khoa học: nền kinh tế có sự phân công lao động xã hội, bao gồm các ngành, các lĩnh vực kinh tế, sự phát triển của lực lượng sản xuất và cùng với nó là quan hệ sản xuất phù hợp, thích ứng; nhất định sẽ hình thành một cơ cấu kinh tế với tỉ lệ cân đối tương ứng giữa các bộ phận, tỉ lệ đó được thay đổi thường xuyên, tự giác theo quá trình diễn biến khách quan của nhu cầu xã hội và khả năng đáp ứng yêu cầu đó.

9 z Tính lịch sử xã hội: sự biến đổi cơ cấu kinh tế luôn gắn liền với sự thay đổi không ngừng của lực lượng sản xuất và nhu cầu chính trị- xã hội. Cơ cấu kinh tế đựơc hình thành khi quan hệ giữa các bộ phận được xác lập một cách cân đối và sự phân công lao động xã hội được diễn ra một cách hợp lý. Lực lượng sản xuất luôn vận động, biến đổi, phát triển, đó là xu hướng phổ biến, tất yếu. Song mối quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với tự nhiên trong quá trình tái sản xuất xã hội, ở mỗi giai đoạn lịch sử, ở mỗi quốc gia lại có sự khác nhau; những khác nhau đó bị chi phối bởi quan hệ sản xuất, bởi các đặc trưng văn hoá, xã hội, bởi các yếu tố lịch sử của từng dân tộc.

Qua sự phân tích trên cho thấy, sự hình thành cơ cấu kinh tế chẳng những mang tính chất khách quan khoa học mà còn mang tính chất lịch sử xã hội. Để thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế, ổn định tình hình chính trị, xã hội ở mỗi quốc gia, mỗi địa phương thì việc xác định được cơ cấu kinh tế hợp lý có ý nghĩa hết sức quan trọng. Một cơ cấu kinh tế hợp lý về cơ bản phải thoả mãn được các yêu cầu sau đây: - Phải phù hợp với các quy luật khách quan mà trước hết mà là các quy luật kinh tế. - Khai thác hợp lý và phát huy được các nguồn lực của đất nước, của các vùng kinh tế, tạo năng xuất lao động cao, phù hợp với sự tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ.

- Tạo nên sự phát triển cân đối, nhịp nhàng giữa các vùng, các ngành, phát huy được lợi thế so sánh của các vùng, các ngành đó. - Tạo nên sự gắn kết giữa các loại thị trường trong và ngoài nước, sự phân công hợp tác quốc tế ngày càng chặt chẽ, sâu rộng. - Tạo đựơc tích luỹ nhiều nhất cho nền kinh tế quốc dân, tăng trưởng kinh tế và phát triển kinh tế- xã hội, an ninh quốc phòng vững chắc. Một số vấn đề lý luận liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Khi chuyển dịch cơ cấu kinh tế, các lý thuyết kinh tế sau đây không thể không được tính đến; có thể chia thành ba nhóm lý thuyết với những nét khái quát sau đây: Một là, lý luận phân công lao động xã hội và tái sản xuất xã hội của C. Các lý thuyết này liên quan đến việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế vì nó gắn liền với sự hình thành các ngành kinh tế quốc dân và mối quan hệ giữa chúng trên không gian lãnh thổ nhất định. Mác, sự hình thành các ngành kinh tế quốc dân với tư cách là những ngành độc lập gắn liền với phân công lao động xã hội. Sản xuất hàng hoá càng phát triển thì các ngành kinh tế, các chủ thể kinh tế trên lãnh thổ càng mở rộng và ngược lại.

Một trong những cơ sở quan trọng nhất của sự phân công lao động xã hội là sự gia tăng năng xuất lao động trong nông nghiệp; sự xuất hiện sở hữu tư nhân và theo đó là các chủ thể tư nhân độc lập tương đối với nhau; mọi quan hệ giữa các ngành, các vùng là mối quan hệ trao đổi cả về hai mặt hiện vật lẫn giá trị, tuân theo quy luật của tái sản xuất xã hội, trong đó khu vực sản xuất tư liệu sản xuất tăng nhanh hơn khu vực sản xuất tư liệu tiêu dùng. Hai là, lý thuyết kinh tế trong “Kinh tế học thuộc trào lưu chính”. Mặc dù lý thuyết này ít đề cập trực tiếp về cơ cấu và mối quan hệ giữa các ngành, các vùng trong cơ cấu kinh tế như C.