Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Âm nhạc và vai trò của Giáo dục Âm nhạc 1. Một vài đặc trưng cơ bản của Âm nhạc Âm nhạc là một bộ môn nghệ thuật dùng âm thanh để diễn đạt những hình tượng nghệ thuật, những xúc cảm của con người. Các thành tố chính của âm nhạc bao gồm cao độ, nhịp điệu, tốc độ, âm điệu, và những nội dung khác của thế giới âm thanh như âm sắc và cấu trúc bản nhạc.
Với các phương tiện diễn tả đó, âm nhạc có sức mạnh vô cùng to lớn trong việc thể hiện một cách tinh tế và lắng đọng thế giới nội tâm của con người. Âm nhạc cũng đã trực tiếp tác động vào lĩnh vực tình cảm của con người trong những trạng thái vui, buồn, phấn khởi giận dữ, đau thương. Âm nhạc ngày nay còn là một ngôn ngữ giao tiếp giữa các dân tộc, là phương tiện tăng cường sự hiểu biết và đồng cảm với nhau giữa con người với con người kể cả trong âm nhạc có lời và không lời. Trong âm nhạc có lời, chúng ta có thể thấy sự phong phú và đa dạng của các thể loại khác nhau, từ ca khúc, tốp ca, hợp xướng tới các bản Thanh xướng kịch và Nhạc kịch.
Những đặc điểm của loại nhạc có lời này là sự gắn kết chặt chẽ giữa lời (ca từ) và nhạc trong một mối tương tác chặt chẽ để thể hiện hình tượng âm nhạc và các tư duy triết lý xã hội của tác giả. Trong các thể loại nhạc khí, chúng ta phải kể tới các hình thức độc tấu, hòa tấu thính phòng và dàn nhạc giao hưởng. Tại Việt Nam, việc bảo tồn và phát huy vốn âm nhạc dân gian truyền thống do cha ông chúng ta để lại là một đặc trưng cơ bản của thời k hội nhập hiện nay. Việc sưu tầm, nghiên cứu dân ca, dân nhạc của cộng đồng các dân tộc Việt Nam đã và đang được tiến hành trong nhiều năm qua nh m mục đích xây dựng một nền văn hóa – âm nhạc Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Ngoài công tác sưu tầm nghiên cứu, việc bảo tồn còn được tiến hành qua t chức biểu diễn cho các nghệ nhân, nghệ sĩ nhạc dân tộc cũng như trong việc đưa vào giảng dạy trong các nhà trường từ ph thông đến chuyên nghiệp. 8 Ngoài việc bảo tồn vốn dân tộc, chúng ta còn tiếp thu những ảnh hưởng tích cực từ tinh hoa âm nhạc của thế giới, đặc biệt là trong sáng tác các ca khúc mới. Trong hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, các ca khúc cách mạng đã trở thành những cuốn biên niên sử” của thời đại Hồ Chí Minh và ngày nay vẫn được nhiều thế hệ người Việt Nam yêu thích. Đối với thế hệ trẻ Việt Nam, các em đã được nghe các khúc Há u từ khi mới ra đời, rồi đến các bài Đ ng dao và khi cắp sách đến trường thì được tiếp cận với các ca khúc về mái trường, về thầy cô cũng như về tình bạn.
Âm nhạc trong nhà trường là phương tiện tích cực để hình thành cho học sinh có được một tâm hồn trong sáng, một thị hiếu âm nhạc lành mạnh, một tư duy sáng tạo khiến cho học sinh nhanh nhẹn và sống lạc quan yêu đời hơn. Âm nhạc cũng góp phần quan trọng tới sự phát triển hoàn chỉnh, cân đối về tâm hồn, trí tuệ và thể chất. Chúng ta có thể khẳng định r ng âm nhạc có vai trò rất lớn đối với sự hình thành, phát triển nhân cách của con người nói chung cũng như các em học sinh THCS nói riêng. Một số tác dụng của Giáo dục Âm nhạc 1.
Giáo dụ ẩ o ọ sin Âm nhạc có tác dụng giáo dục thẩm mỹ không chỉ giúp các em giảm căng thẳng mà qua đó các em có cái nhìn tốt đẹp hơn về cuộc sống. Thông qua các ca từ, làn điệu âm nhạc trong ca khúc, các em biết r ng cuộc sống xung quanh mình còn có biết bao điều mới mẻ. Việc dạy cho các em về tình yêu quê hương đất nước, tình yêu con người, yêu đồng loại hay thậm chí là yêu tất cả những gì bình dị nhất xung quanh mình như: yêu con đường mà mình vẫn ngày ngày cắp sách đến trường, yêu từng cuốn sách, quyển vở thân quen, cái bàn, cái ghế, cái bảng đen mà mình vẫn thường thấy m i khi đến lớp,. Như vậy giáo dục thẩm mỹ qua âm nhạc sẽ giúp hình thành trong tâm trí các em những phẩm chất tốt đẹp để dần dần hướng đến vẻ đẹp hoàn thiện của ân - iện - ” với những giá trị truyền thống của dân tộc.
Cái đẹp 9 chỉ có thể đến với các em từ sự hiểu biết và cũng chỉ từ đó các em mới có thể thưởng thức cái đẹp trong âm nhạc. Sự hiểu biết này đến từ những bu i học tập các phân môn âm nhạc, từ những hoạt động ngoại khóa hoặc được nghe nhạc từ các nguồn khác nhau. Từ đó, âm nhạc giúp cho việc hình thành nhân cách của các em một cách chủ động, linh hoạt, giúp các em biết trân trọng cái tốt, cái đẹp trong cuộc sống hàng ngày. Giáo dục thẩm mỹ làm cho con người có khả năng cảm thụ và đánh giá các tác phẩm nghệ thuật, hiểu được giá trị cái đẹp và ngôn ngữ của cái đẹp trong các loại hình nghệ thuật trong đó có âm nhạc.
Chương trình giáo dục âm nhạc trong các trường THCS góp phần quan trọng trong việc thực hiện điều đó. Âm nhạc là một hình thức nghệ thuật biểu trưng cho cái đẹp: tức là phô diễn cái đẹp b ng âm thanh, b ng giai điệu và hòa âm. M i tác phẩm âm nhạc giúp học sinh nhận biết và có thái độ đúng đắn đối với các cung bậc cảm xúc tương ứng để thể hiện cái tôi của bản thân và từ đó mà hình thành giá trị tư tưởng thẩm mỹ. Sử dụng chương trình âm nhạc để giáo dục thẩm mỹ tức là qua âm nhạc hướng học sinh đến cái tốt đẹp trong cuộc sống, giúp học sinh hiểu được giá trị của cái đẹp xung quanh mình.
Giáo dục thẩm mỹ được thể hiện thông qua ca từ và nội dung của bài hát, trong đó ca khúc thiếu nhi là nơi thể hiện sống động nhất tu i thơ học trò, nêu bật những hình ảnh trong sáng, ngây thơ b ng ca từ rất hồn nhiên phù hợp với lứa tu i. Ca từ trong ca khúc thiếu nhi đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành giá trị thẩm mỹ đối với học sinh, mang ý nghĩa sâu sắc, giúp học sinh ghi nhớ và hình thành các yếu tố thẩm mỹ – đạo đức – trí tuệ. Ca khúc cho nhà trường và ca khúc cho thiếu nhi tuy hai mà một, bởi nhà trường sẽ là nơi giáo dục, tuyên truyền những ca khúc cho các em thường xuyên và hiệu quả nhất. M i bài hát với những ca từ hay như những đôi cánh, chắp cánh cho trí tưởng tượng của các em bay cao, bay xa.
Những bài hát truyền từ nhiều thế hệ này sang thế hệ khác chính là cách 10 chọn lọc vô cùng tinh tế bởi bài hát hay, ca từ hay, có ý nghĩa sẽ được học sinh yêu mến, hát nhiều và ghi nhớ nhanh. Đây chính là nội dung quan trọng trong giáo dục thẩm mỹ thông qua ca khúc thiếu nhi. Tuy nhiên, hiện nay ca khúc dành cho lứa tu i thiếu nhi ngày một ít hơn và chưa nhận được sự đầu tư đúng mức. Các nhạc sĩ vẫn viết ca khúc dành cho thiếu nhi nhưng không có biện pháp tuyên truyền hoặc ca khúc viết chưa sâu, hời hợt, thiếu tính thẩm mỹ cao, ca từ chưa được chỉn chu.
Như vậy, cần có một cái nhìn đúng đắn về giá trị thẩm mỹ trong ca khúc thiếu nhi giúp nâng cao chất lượng ca khúc, hoàn chỉnh và chọn lọc kĩ lư ng về ca từ, và cần hơn hết là một đội ngũ sáng tác ca khúc thiếu nhi có tâm huyết để truyền tải hết những giá trị thẩm mĩ trong âm nhạc cho học sinh, nhất là với học sinh THCS, các em tiếp thu tri thức, kĩ năng và được lái” theo định hướng giáo dục. Giáo dục thẩm mỹ là một quá trình thẩm thấu” thông qua sự truyền đạt và tiếp thu những đường nét giai điệu và những màu sắc của âm thanh. Việc lựa chọn âm nhạc để nghe, để chơi và thưởng thức cũng thể hiện thẩm mỹ của học sinh. Trong các hoạt động âm nhạc cần cho học sinh được phép chọn lựa âm nhạc cho riêng mình, cần định hướng học sinh lựa chọn phần âm nhạc phù hợp với thời gian, không gian, phù hợp với con người xung quanh.
Việc định hướng âm nhạc theo cách này cũng là một cách giáo dục thẩm mĩ âm nhạc cho học sinh. Giáo dục âm nhạc là phương tiện truyền tải ý thức con người một cách linh hoạt, mềm dẻo, từ đó hình thành nên những giá trị thẩm mỹ, trí tuệ và nhân cách ở trẻ em. Thông qua giáo dục âm nhạc, học sinh tiếp thu tri thức, hiểu và biết trân trọng những giá trị ấy, từ đó tác động mạnh mẽ đến đời sống và tính cách của các em. Hơn nữa, việc học sinh thực nghiệm những hoạt động âm nhạc ngoại khóa tức là đang tiếp thu và truyền đạt cho người khác những kiến thức mà các em hiểu theo cách riêng của các em.
Trong quá trình này, mức độ nhận thức và tiếp thu của các em đã bước sang một giai đoạn cao hơn. 11 Nếu học sinh có sự hứng thú, say mê âm nhạc và phát triển được tức là ta đã hoàn thành được nhiệm vụ cơ bản về giáo dục thẩm mỹ. Từ những thành tựu trong giáo dục thẩm mỹ cho các em sẽ dẫn tới việc từng bước bồi dư ng nhân cách sống cho các em qua những hoạt động âm nhạc nói chung và ngoại khóa âm nhạc nói riêng. Â n ạ góp p ần ú ẩy sự p á in uệ o ọ sin Giáo dục âm nhạc là phương tiện nâng cao khả năng trí tuệ, giúp học sinh phát triển trí tưởng tượng, củng cố kiến thức thông qua học tập, vui chơi trong các hoạt động âm nhạc (nội khóa và ngoại khóa).
uá trình cảm thụ âm nhạc ảnh hưởng mạnh mẽ tới sự phát triển trí tuệ của học sinh, lúc này học sinh cần có sự quan sát, chú ý, ghi nhớ các nốt nhạc, giai điệu của các tác phẩm âm nhạc. Việc rèn luyện trí nhớ âm nhạc có một vai trò quan trọng trong sự phát triển trí tuệ cho học sinh bởi trong các môn học khác như toán, vật lý, hóa học, tiếng Việt, lịch sử. rất cần đến sự rèn luyện trí nhớ này.