I. Tổng quan về Chương trình GDPT Môn Mỹ thuật 2018
Chương trình Giáo dục phổ thông Môn Mỹ thuật 2018 là văn bản pháp quy do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, đánh dấu bước chuyển đổi căn bản trong giáo dục nghệ thuật tại Việt Nam. Tài liệu tìm hiểu được biên soạn bởi Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2019, với các tác giả Nguyễn Thị Đông, Vương Trọng Đức và Nguyễn Minh Quang. Chương trình xác định vị trí môn Mỹ thuật thuộc lĩnh vực Giáo dục Nghệ thuật, giảng dạy xuyên suốt từ lớp 1 đến lớp 12. Điểm nổi bật so với chương trình cũ là phạm vi mở rộng đến cấp trung học phổ thông. Chương trình đặt mục tiêu trọng tâm hình thành và phát triển năng lực mỹ thuật cho học sinh thông qua ba thành phần cốt lõi: quan sát và nhận thức thẩm mỹ, sáng tạo và ứng dụng thẩm mỹ, phân tích và đánh giá thẩm mỹ. Đồng thời, chương trình hướng đến phát triển các phẩm chất yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm và các năng lực chung cần thiết cho công dân thời đại mới.
1.1. Vị trí và vai trò của môn Mỹ thuật trong GDPT 2018
Trong Chương trình GDPT 2018, môn Mỹ thuật giữ vị trí quan trọng thuộc lĩnh vực Giáo dục Nghệ thuật. Giai đoạn giáo dục cơ bản từ lớp 1 đến lớp 9, đây là môn học bắt buộc với 35 tiết mỗi năm học. Giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp từ lớp 10 đến lớp 12, môn học trở thành lựa chọn theo nguyện vọng học sinh với 70 tiết mỗi năm cho nội dung lựa chọn. Chương trình bảo đảm trang bị học vấn cốt lõi đồng thời giáo dục định hướng nghề nghiệp, giúp học sinh phát triển khả năng quan sát, cảm thụ nghệ thuật và nhận thức thế giới xung quanh.
1.2. Mục tiêu và yêu cầu cần đạt về phẩm chất năng lực
Chương trình đặt mục tiêu kép: phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Về phẩm chất, chương trình nhấn mạnh năm giá trị cốt lõi gồm yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm. Về năng lực, học sinh cần đạt ba thành phần chính: quan sát và nhận thức thẩm mỹ, sáng tạo và ứng dụng thẩm mỹ, phân tích và đánh giá thẩm mỹ. Các năng lực chung bao gồm tự chủ tự học, giao tiếp hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo được tích hợp xuyên suốt quá trình học tập mỹ thuật.
II. Phân tích đặc điểm nội dung chương trình Mỹ thuật 2018
Chương trình GDPT Môn Mỹ thuật 2018 có nhiều đặc điểm nổi bật về cấu trúc nội dung. Chương trình phát triển theo hai mạch song song: Mỹ thuật tạo hình và Mỹ thuật ứng dụng. Kiến thức nền tảng dựa trên các yếu tố và nguyên lý tạo hình, bảo đảm tính tích hợp và phân hóa trong dạy học. Một điểm đáng chú ý là chương trình không quy định cụ thể nội dung theo bài hay theo tiết. Việc lựa chọn nội dung dạy học và xác định thời lượng thuộc quyền chủ động của giáo viên cùng tác giả sách giáo khoa. Điều kiện tiên quyết là đáp ứng yêu cầu cần đạt quy định trong chương trình. Chương trình thể hiện mối quan hệ tác động qua lại giữa mỹ thuật với các môn học khác trong GDPT và thực tiễn đời sống. Cách tiếp cận này tạo không gian sáng tạo cho giáo viên đồng thời bảo đảm tính thống nhất mục tiêu giáo dục toàn diện cho học sinh.
2.1. Hai mạch nội dung Mỹ thuật tạo hình và Mỹ thuật ứng dụng
Chương trình phân chia nội dung thành hai mạch chính. Mỹ thuật tạo hình tập trung vào các yếu tố hình khối, đường nét, màu sắc, bố cục và nguyên lý tạo hình cơ bản. Mỹ thuật ứng dụng hướng đến việc vận dụng kiến thức thẩm mỹ vào đời sống thực tiễn như thiết kế đồ họa, thủ công mỹ nghệ, trang trí. Hai mạch nội dung này có mối liên hệ mật thiết, bổ trợ cho nhau. Học sinh vừa được trang bị nền tảng lý thuyết tạo hình vừa phát triển khả năng ứng dụng sáng tạo vào thực tế.
2.2. Quan điểm xây dựng chương trình theo định hướng năng lực
Chương trình được xây dựng theo quan điểm phát triển năng lực thay vì tiếp cận nội dung thuần túy. Chương trình quy định yêu cầu cần đạt cụ thể cho từng lớp, từng cấp học mà không ép buộc nội dung chi tiết. Giáo viên và tác giả sách giáo khoa có quyền chủ động thiết kế bài học phù hợp. Quan điểm này giúp chương trình linh hoạt, dễ thích ứng với điều kiện thực tế vùng miền. Việc tích hợp hoạt động thực hành và thảo luận mỹ thuật giúp học sinh vừa là người sáng tạo vừa là người thưởng thức nghệ thuật.
III. Phương pháp dạy học và đánh giá trong chương trình mới
Phương pháp giáo dục trong Chương trình GDPT Môn Mỹ thuật 2018 có nhiều đổi mới căn bản. Chương trình xác định phương pháp dựa trên đặc trưng môn học, mục tiêu phát triển năng lực và điều kiện thực tế. Việc kết hợp lồng ghép hoạt động thực hành với thảo luận mỹ thuật được coi trọng. Học sinh đồng thời vừa là người sáng tạo nghệ thuật vừa là người thưởng thức nghệ thuật trong quá trình học tập. Về đánh giá, chương trình áp dụng cách tiếp cận toàn diện. Đánh giá kết hợp thường xuyên với tổng kết, định tính với định lượng. Đặc biệt, chương trình nhấn mạnh đánh giá vì sự tiến bộ của học sinh. Giáo viên không so sánh giữa các học sinh mà tập trung khích lệ sự phát triển cá nhân. Đánh giá năng lực mỹ thuật bao gồm ba thành phần tương ứng với ba năng lực cốt lõi, mỗi thành phần có tiêu chí riêng phù hợp đặc thù môn học.
3.1. Phương pháp giáo dục và hình thức tổ chức dạy học
Chương trình xác định phương pháp giáo dục dựa trên đặc trưng hoạt động mỹ thuật, mục tiêu phát triển năng lực và điều kiện cơ sở vật chất. Phương pháp chủ đạo bao gồm thực hành sáng tạo, thảo luận phân tích, quan sát khám phá và trải nghiệm thực tế. Hình thức tổ chức đa dạng từ cá nhân đến nhóm, từ lớp học đến ngoài trời. Chương trình khuyến khích giáo viên vận dụng phương pháp phù hợp với từng dạng bài và chủ đề dạy học. Sự kết hợp giữa thực hành và thảo luận giúp học sinh phát triển đồng thời kỹ năng sáng tạo lẫn khả năng cảm thụ nghệ thuật.
3.2. Đánh giá kết quả giáo dục theo định hướng phát triển năng lực
Hệ thống đánh giá trong chương trình mới chú trọng nhiều khía cạnh. Đánh giá quan sát và nhận thức thẩm mỹ dựa trên khả năng cảm nhận, chia sẻ và liên hệ thực tiễn. Đánh giá sáng tạo và ứng dụng thẩm mỹ tập trung vào quá trình hiện thực hóa ý tưởng, khả năng làm việc độc lập và hợp tác. Đánh giá phân tích và đánh giá thẩm mỹ dựa trên kết quả thực hành kết hợp thảo luận, phân tích. Chương trình khuyến khích học sinh tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng, tạo môi trường học tập dân chủ hỗ trợ sự phát triển cá nhân từng học sinh.
IV. Kết luận và hướng ứng dụng chương trình Mỹ thuật 2018
Chương trình GDPT Môn Mỹ thuật 2018 đánh dấu bước tiến quan trọng trong giáo dục nghệ thuật Việt Nam. Chương trình chuyển từ mô hình tiếp cận nội dung sang phát triển năng lực, tạo nền tảng vững chắc cho giáo dục thẩm mỹ toàn diện. Tài liệu tìm hiểu của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cung cấp cái nhìn tổng thể và chi tiết về cấu trúc, mục tiêu, phương pháp đánh giá của chương trình. Đối với giáo viên, tài liệu là nguồn tham khảo quý giá trong việc xây dựng kế hoạch bài học phù hợp. Đối với tác giả sách giáo khoa, đây là cơ sở quan trọng để thiết kế nội dung đáp ứng yêu cầu cần đạt. Hướng phát triển chương trình cần tập trung nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên, đầu tư cơ sở vật chất và phát triển tài nguyên dạy học số. Chương trình mở ra cơ hội lớn để thế hệ học sinh phát triển tư duy sáng tạo, cảm thụ nghệ thuật và ứng dụng thẩm mỹ trong đời sống.
4.1. Ứng dụng trong thực tiễn giảng dạy mỹ thuật
Trong thực tiễn giảng dạy, chương trình yêu cầu giáo viên thay đổi vai trò từ người truyền thụ kiến thức sang người hướng dẫn và tổ chức hoạt động học tập. Giáo viên cần nghiên cứu kỹ yêu cầu cần đạt để thiết kế bài học sáng tạo, phù hợp điều kiện địa phương. Việc xây dựng kế hoạch giáo dục cần linh hoạt, tận dụng tài nguyên bản địa và ứng dụng công nghệ. Sách giáo khoa đóng vai trò tài liệu tham khảo chính, giáo viên có thể điều chỉnh nội dung cho phù hợp thực tế. Đánh giá cần hướng đến sự tiến bộ cá nhân, tạo động lực học tập tích cực cho học sinh.
4.2. Hướng phát triển và cải tiến chương trình trong tương lai
Chương trình cần tiếp tục được hoàn thiện trong quá trình triển khai. Việc bồi dưỡng giáo viên về năng lực thẩm mỹ và phương pháp dạy học mới là ưu tiên hàng đầu. Đầu tư cơ sở vật chất phòng học mỹ thuật và trang thiết bị dạy học cần được tăng cường ở các trường. Phát triển tài nguyên dạy học số giúp mở rộng khả năng tiếp cận cho giáo viên và học sinh vùng khó khăn. Chương trình cũng cần cập nhật xu hướng nghệ thuật đương đại, gắn kết giáo dục mỹ thuật với phát triển bền vững và hội nhập quốc tế.
