Chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Trung Đông trong giai đoạn Tổng thống Barack Obama (2009-2012)

Khám phá chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Trung Đông dưới thời Tổng thống Barack Obama từ 2009 đến 2012 trong luận văn thạc sĩ này.

• Tác giả: Lê Thị Hoài Thu
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Thủy
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Trung Đông dưới thời Tổng thống Barack Obama (2009 - 2012)
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG TỚI CHÍNH SÁCH CỦA CHÍNH QUYỀN OBAMA ĐỐI VỚI TRUNG ĐÔNG
• 1.1. Tình hình Trung Đông và sự can dự của Mỹ vào khu vực từ đầu thập niên 1990 đến năm 2008
• 1.1.1. Khái quát về khu vực Trung Đông
• 1.1.2. Tình hình khu vực Trung Đông từ năm 1990 đến năm 2008
• 1.1.3. Chính sách và sự can dự của Mỹ vào khu vực Trung Đông, giai đoạn 1990 - 2008
• 1.1.3.1. Vị trí, vai trò của Trung Đông trong chiến lược của Mỹ
• 1.1.3.2. Chính sách đối với Trung Đông của các Chính quyền Bill Clinton và G. Bush
• 1.2. Tình hình Trung Đông trong nhiệm kỳ 1 của Tổng thống Barack Obama (2009 - 2012)
• 1.2.1. Mâu thuẫn giữa Israel với các nước trong khu vực
• 1.2.2. Tình hình Iraq và Iran
• 1.2.3. Những bất ổn khác trong khu vực
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH CỦA CHÍNH QUYỀN TỔNG THỐNG OBAMA ĐỐI VỚI KHU VỰC TRUNG ĐÔNG
• 2.1. Trung Đông trong chiến lược toàn cầu của Chính quyền Barack Obama
• 2.1.1. Khái quát về chính sách đối ngoại của Chính quyền Obama
• 2.1.2. Trung Đông trong chiến lược an ninh quốc gia của Chính quyền Obama
• 2.2. Chính sách của Chính quyền Obama đối với những vấn đề chính trong khu vực
• 2.2.1. Đối với cuộc xung đột giữa Israel và Palestine
• 2.2.2. Đối với Iraq
• 2.2.3. Đối với Iran
• 2.2.4. Đối với Syria
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ VỀ CHÍNH SÁCH CỦA CHÍNH QUYỀN OBAMA ĐỐI VỚI KHU VỰC TRUNG ĐÔNG
• 3.1. Những kết quả đạt được và những hạn chế trong việc thực thi chính sách đối với Trung Đông
• 3.1.1. Những kết quả đạt được
• 3.1.2. Những hạn chế
• 3.2. Tác động của chính sách chính quyền Obama đối với tình hình Trung Đông và đối với quan hệ của Mỹ với các nước trong khu vực
• 3.2.1. Tác động đối với tình hình khu vực
• 3.2.2. Tác động đối với quan hệ của Mỹ với các nước trong khu vực
• 3.3. Dự báo xu hướng chính sách của Mỹ đối với Trung Đông
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách đối ngoại của Mỹ tại Trung Đông 2009 2012

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại Trung Đông dưới thời Tổng thống Obama (2009-2012) đã trải qua nhiều biến động. Khu vực này không chỉ có vị trí địa chiến lược quan trọng mà còn là nơi tập trung nhiều vấn đề phức tạp như xung đột Israel - Palestine, chương trình hạt nhân của Iran và các cuộc khủng hoảng chính trị khác. Chính quyền Obama đã cố gắng điều chỉnh chính sách để đối phó với những thách thức này, đồng thời tìm kiếm một cách tiếp cận hòa bình hơn trong quan hệ quốc tế.

1.1. Tầm quan trọng của Trung Đông trong chính sách đối ngoại của Mỹ

Trung Đông được coi là 'trung tâm của bàn cờ thế giới' với nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, đặc biệt là dầu mỏ. Mỹ đã luôn xem khu vực này là một trong những ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại của mình. Sự hiện diện quân sự và kinh tế của Mỹ tại đây không chỉ nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn để duy trì ổn định khu vực.

1.2. Những thách thức chính trong chính sách đối ngoại của Obama

Dưới thời Obama, Mỹ phải đối mặt với nhiều thách thức như xung đột kéo dài giữa Israel và Palestine, sự gia tăng ảnh hưởng của Iran, và các cuộc khủng hoảng chính trị tại Syria và Iraq. Những vấn đề này đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc điều chỉnh chiến lược đối ngoại của Mỹ để đạt được hòa bình và ổn định trong khu vực.

II. Phân tích chính sách đối ngoại của Obama tại Trung Đông

Chính sách đối ngoại của Obama tại Trung Đông được xây dựng dựa trên nguyên tắc 'ngoại giao thông minh', nhằm kết hợp giữa sức mạnh quân sự và ngoại giao. Chính quyền Obama đã cố gắng giảm bớt sự can thiệp quân sự trực tiếp và thay vào đó là tăng cường hợp tác với các quốc gia trong khu vực.

2.1. Chiến lược an ninh quốc gia của Obama tại Trung Đông

Chiến lược an ninh quốc gia của Obama nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng quan hệ đối tác với các quốc gia trong khu vực. Điều này bao gồm việc hợp tác với các nước Ả Rập và Israel để giải quyết các vấn đề an ninh chung, đồng thời giảm thiểu sự phụ thuộc vào quân sự.

2.2. Các biện pháp cụ thể trong chính sách đối ngoại

Obama đã thực hiện nhiều biện pháp cụ thể như thúc đẩy tiến trình hòa bình Israel - Palestine, áp dụng các biện pháp ngoại giao để giải quyết vấn đề hạt nhân Iran, và hỗ trợ các cuộc cách mạng Arab. Những biện pháp này nhằm tạo ra một môi trường hòa bình và ổn định hơn tại Trung Đông.

III. Kết quả và tác động của chính sách đối ngoại của Obama

Chính sách đối ngoại của Obama đã đạt được một số kết quả tích cực nhưng cũng gặp nhiều khó khăn. Việc ký kết thỏa thuận hạt nhân với Iran là một trong những thành công lớn, nhưng xung đột tại Syria và tình hình căng thẳng với Israel vẫn là những thách thức lớn.

3.1. Thành công trong việc ký kết thỏa thuận hạt nhân với Iran

Thỏa thuận hạt nhân với Iran vào năm 2015 đã được xem là một bước tiến quan trọng trong việc giảm bớt căng thẳng và ngăn chặn sự phát triển vũ khí hạt nhân. Điều này không chỉ giúp ổn định khu vực mà còn cải thiện quan hệ giữa Mỹ và các nước đồng minh.

3.2. Những thách thức trong quan hệ với Israel và Palestine

Mặc dù Obama đã cố gắng thúc đẩy tiến trình hòa bình giữa Israel và Palestine, nhưng những nỗ lực này gặp phải nhiều trở ngại. Sự gia tăng các cuộc xung đột và chính sách định cư của Israel đã làm cho tình hình trở nên phức tạp hơn, gây khó khăn cho việc đạt được một giải pháp lâu dài.

IV. Tương lai của chính sách đối ngoại của Mỹ tại Trung Đông

Tương lai của chính sách đối ngoại của Mỹ tại Trung Đông sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm sự thay đổi trong chính quyền Mỹ, tình hình chính trị trong khu vực và các mối quan hệ quốc tế. Việc duy trì ổn định và hòa bình tại Trung Đông vẫn là một thách thức lớn.

4.1. Dự báo về chính sách của Mỹ sau nhiệm kỳ Obama

Dự báo rằng chính sách đối ngoại của Mỹ sẽ tiếp tục tập trung vào việc duy trì quan hệ với các đồng minh trong khu vực, đồng thời tìm kiếm các giải pháp hòa bình cho các xung đột hiện tại. Tuy nhiên, sự thay đổi trong chính quyền có thể dẫn đến những điều chỉnh trong chiến lược.

4.2. Tác động của các yếu tố bên ngoài đến chính sách

Các yếu tố bên ngoài như sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc và Nga tại Trung Đông, cũng như các cuộc khủng hoảng toàn cầu khác sẽ ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của Mỹ. Việc điều chỉnh chiến lược để thích ứng với những thay đổi này sẽ là cần thiết.

V. Kết luận về chính sách đối ngoại của Mỹ tại Trung Đông

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại Trung Đông dưới thời Tổng thống Obama đã có những bước tiến quan trọng nhưng cũng gặp nhiều thách thức. Việc tìm kiếm một giải pháp hòa bình cho các xung đột trong khu vực vẫn là một nhiệm vụ khó khăn. Tương lai của chính sách này sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm sự thay đổi trong chính quyền và tình hình chính trị toàn cầu.

5.1. Tóm tắt những điểm chính trong chính sách

Chính sách đối ngoại của Obama đã nhấn mạnh tầm quan trọng của ngoại giao và hợp tác quốc tế. Những thành công và thất bại trong chính sách này sẽ ảnh hưởng đến cách mà Mỹ tiếp cận Trung Đông trong tương lai.

5.2. Những bài học rút ra từ chính sách đối ngoại

Các bài học từ chính sách đối ngoại của Obama cho thấy rằng việc kết hợp giữa sức mạnh quân sự và ngoại giao là cần thiết để đạt được hòa bình và ổn định tại Trung Đông. Sự linh hoạt trong chiến lược sẽ là yếu tố quyết định cho thành công trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Trung Đông sở hữu diện tích khoảng 5,5 triệu km2 (chiếm 1,15% diện tích bề mặt trái đất) và nắm giữ hơn 53,8% tổng trữ lượng dầu mỏ đã xác minh trên toàn cầu (tương đương 796,8 tỷ thùng). Với vị thế trung tâm của bàn cờ địa chính trị thế giới, nơi đây luôn là trọng bàn chiến lược trong chính sách đối ngoại của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào sự chuyển dịch chính sách đối ngoại của Mỹ từ cách tiếp cận can dự quân sự đơn phương dưới thời Tổng thống George W. Bush sang học thuyết quyền lực thông minh dưới thời Tổng thống Barack Obama trong giai đoạn 2009 - 2012.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: làm rõ các nhân tố quốc tế và khu vực tác động đến việc hoạch định chính sách; phân tích hệ thống quan điểm, mục tiêu và biện pháp triển khai trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, an ninh - quốc phòng; đồng thời đánh giá toàn diện những kết quả đạt được, hạn chế tồn tại và tác động sâu sắc của chính sách này đối với an ninh khu vực Tây Á. Phạm vi thời gian nghiên cứu tập trung vào nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Barack Obama (2009 - 2012), bao quát không gian địa lý gồm 14 quốc gia và vùng lãnh thổ trọng yếu tại Tây Á.

Ý nghĩa của công trình nghiên cứu được khẳng định qua việc lượng hóa hiệu quả điều chỉnh chiến lược của Washington. Giai đoạn 2008 - 2011, thị phần xuất khẩu vũ khí của Mỹ tại Trung Đông đã tăng vọt từ 30% lên gần 80%, đồng thời tổng kim ngạch viện trợ nước ngoài của Mỹ dành cho khu vực duy trì ở mức cao từ 6,5 tỷ USD đến 9,6 tỷ USD mỗi năm. Luận văn cung cấp luận chứng khoa học vững chắc về sự linh hoạt trong nghệ thuật ngoại giao nước lớn, đóng góp nguồn tư liệu chuyên khảo giá trị cho công tác nghiên cứu quan hệ quốc tế tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận quan hệ quốc tế hiện đại, trọng tâm là Thuyết Quyền lực Thông minh (Smart Power Theory) do học giả Joseph Nye khởi xướng và Thuyết Địa chính trị (Geopolitics) với mô hình Bàn cờ lớn của Zbigniew Brzezinski. Thuyết Quyền lực Thông minh là sự kết hợp biện chứng giữa sức mạnh cứng (tiềm lực quân sự, trừng phạt kinh tế) và sức mạnh mềm (ngoại giao đa phương, giá trị dân chủ, viện trợ phát triển) nhằm tối ưu hóa chi phí chiến lược nhưng vẫn bảo đảm lợi ích cốt lõi của siêu cường. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết Tân tự do (Neoliberalism) nhằm lý giải xu hướng mở rộng thương mại tự do và thể chế hóa hợp tác an ninh khu vực.

Các khái niệm chính được xây dựng xuyên suốt đề tài gồm:

• Quyền lực thông minh: Chiến lược tổng hợp linh hoạt giữa răn đe quân sự và đối thoại ngoại giao.
• An ninh năng lượng: Cơ chế kiểm soát và duy trì dòng chảy dầu khí ổn định từ Trung Đông (chiếm 33% sản lượng dầu toàn cầu).
• Địa chiến lược: Vị trí yết hầu kết nối 3 châu lục Á - Âu - Phi, quyết định ưu thế cạnh tranh nước lớn.
• Can dự linh hoạt: Phương thức can thiệp đa chiều có chọn lọc vào các biến động chính trị khu vực.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn khảo sát cỡ mẫu gồm hơn 60 tài liệu chiến lược sơ cấp và thứ cấp, bao gồm các Báo cáo Chiến lược An ninh Quốc gia Mỹ (1994, 1997, 2010, 2012), Báo cáo Thường niên của Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), số liệu từ Cục Thống kê Hoa Kỳ (U.S. Census Bureau), Cơ quan Hợp tác An ninh Quốc phòng Mỹ (DSCA) và Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID). Phương pháp chọn mẫu tài liệu là phương pháp chọn mẫu mục tiêu (purposive sampling), tập trung vào các văn kiện chính sách, bài phát biểu cấp cao của Tổng thống Barack Obama và các hiệp định song phương trong giai đoạn 2009 - 2012.

Phương pháp phân tích chính sách đối ngoại kết hợp với phương pháp lịch sử - logic và phương pháp so sánh định lượng được lựa chọn nhằm bóc tách bản chất chiến lược của Mỹ qua từng thời kỳ. Việc kết hợp này giúp đối chiếu trực tiếp sự thay đổi trong cấu trúc ngân sách quốc phòng, viện trợ quân sự và biến động kim ngạch thương mại song phương, từ đó đảm bảo tính khách quan và chiều sâu học thuật cho các kết luận nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, chính quyền Tổng thống Obama đã tiến hành tái cấu trúc triệt để sự hiện diện quân sự tại vùng Vịnh. Đến cuối năm 2011, Mỹ hoàn tất việc rút hơn 100.000 quân khỏi chiến trường Iraq so với mức đỉnh điểm 143.000 quân năm 2008. Thay vì duy trì lực lượng tác chiến mặt đất tốn kém, Washington chuyển sang chiến lược bố trí linh hoạt với 2 cụm tàu sân bay thường trực tại Vịnh Ba Tư, kết hợp triển khai các tổ hợp tên lửa phòng thủ Patriot và trạm radar dải tần X tại Israel và Kuwait nhằm kiểm soát không phận khu vực.

Thứ hai, Mỹ đạt bước nhảy vọt về chiếm lĩnh thị trường thương mại quân sự. Giai đoạn 2008 - 2011, các nước Trung Đông đã chi tổng cộng 116 tỷ USD để mua sắm vũ khí (chiếm 56% tổng kim ngạch nhập khẩu vũ khí toàn cầu). Trong giai đoạn này, thị phần xuất khẩu quốc phòng của Mỹ tại khu vực đã tăng từ 30% lên xấp xỉ 80%, loại trừ sự cạnh tranh của các đối thủ truyền thống. Riêng với Saudi Arabia và UAE, các thỏa thuận cung cấp vũ khí đã đạt mức kỷ lục 70 tỷ USD.

Thứ ba, chính sách viện trợ đối ngoại được tái cơ cấu có trọng điểm nhằm củng cố trục đồng minh. Khoản viện trợ quân sự trực tiếp cho Israel được duy trì đều đặn ở mức 3 tỷ USD mỗi năm (tăng lên 3,1 tỷ USD vào năm 2013), chiếm gần 25% tổng ngân sách quốc phòng của quốc gia này. Đồng thời, viện trợ cho Iraq tăng đột biến từ 472 triệu USD năm 2011 lên 1,7 tỷ USD năm 2012 (tăng hơn 260%), trong đó 95% dòng vốn tập trung vào lĩnh vực an ninh nhằm duy trì ảnh hưởng sau khi rút quân.

Thứ tư, Mỹ đã thể hiện phản ứng thực dụng và phân hóa rõ rệt trước phong trào Mùa xuân Arab từ cuối năm 2010. Washington giải ngân 135 triệu USD trong năm 2011 và 50 triệu USD trong năm 2012 cho Quỹ Ứng phó Trung Đông nhằm hỗ trợ các tổ chức xã hội dân sự. Mỹ thúc đẩy can thiệp lật đổ tại Libya và gây sức ép lên Syria, nhưng lại hậu thuẫn các chế độ quân chủ thân Mỹ như Bahrain và Saudi Arabia ổn định nội bộ để bảo toàn quyền tiếp cận nguồn dầu lửa.

Thảo luận kết quả

Sự chuyển dịch chính sách đối ngoại của Mỹ bắt nguồn sâu xa từ gánh nặng chi phí chiến tranh dưới thời người tiền nhiệm. Cuộc chiến Iraq đã tiêu tốn ngân sách chính thức hơn 657,3 tỷ USD (nhiều nghiên cứu kinh tế ước tính tổng thiệt hại lên tới 3.000 tỷ USD), cướp đi sinh mạng của gần 4.500 lính Mỹ và làm hơn 30.000 người bị thương, khiến hình ảnh quốc tế của Washington suy giảm nghiêm trọng. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 - 2009 buộc Nhà Trắng phải tái phân bổ nguồn lực quốc gia.

Dữ liệu nghiên cứu về kim ngạch trao đổi thương mại hàng hóa Mỹ - Israel (dao động từ 28,30 tỷ USD năm 2009 lên 36,40 tỷ USD năm 2012) và cán cân thương mại tổng thể Mỹ - Trung Đông (đạt 103,4 tỷ USD năm 2009) phản ánh rõ nét việc Mỹ kết hợp lợi ích địa kinh tế với các cam kết an ninh. Những biến động này có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột thể hiện tương quan giảm quân số tại Iraq song hành cùng đường tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu vũ khí sang Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), khẳng định bản chất quyền lực thông minh không phải là từ bỏ khu vực mà là thay đổi phương thức thống trị gián tiếp.

Đề xuất và khuyến nghị

• Xây dựng mô hình cảnh báo sớm và dự báo khủng hoảng địa chính trị đa tầng: Bộ Ngoại giao và Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ cần chuẩn hóa các chỉ số an ninh phi truyền thống, phấn đấu nâng độ chính xác của các dự báo biến động chính trị tại Tây Á lên trên 85% trong giai đoạn 2014 - 2016 nhằm hạn chế tình trạng bị động trước các làn sóng bạo loạn tương tự Mùa xuân Arab.
• Tối ưu hóa hiệu quả giải ngân các gói viện trợ an ninh và kinh tế: Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) phối hợp cùng Bộ Quốc phòng tái cơ cấu danh mục tài trợ, hướng mục tiêu 90% nguồn vốn viện trợ đến đúng các chương trình cải cách thể chế và củng cố năng lực tự vệ của quân đội bản địa, thực hiện giám sát định kỳ hàng quý từ năm 2014 đến 2018.
• Thiết lập cơ chế kiểm soát rủi ro an ninh hạt nhân và phổ biến tên lửa đạn đạo: Nhà Trắng cần chủ động dẫn dắt tiến trình đàm phán đa phương trong khuôn khổ nhóm P5+1 với Iran, hướng tới mục tiêu ký kết một thỏa thuận toàn diện ràng buộc trước năm 2015, giảm thiểu 100% nguy cơ xảy ra một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân tại khu vực Trung Đông.
• Đa dạng hóa các chương trình ngoại giao công chúng và giao lưu nhân dân: Bộ Ngoại giao Mỹ cần tăng cường 40% ngân sách cho các chương trình trao đổi giáo dục, văn hóa tại các quốc gia Hồi giáo ôn hòa trong giai đoạn 2014 - 2020, từng bước xóa bỏ tư tưởng bài Mỹ và tạo dựng môi trường xã hội thuận lợi cho các mối quan hệ ngoại giao bền vững.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Chuyên viên nghiên cứu và hoạch định chính sách đối ngoại: Cung cấp góc nhìn toàn diện về phương thức vận hành của học thuyết quyền lực thông minh, hỗ trợ trực tiếp cho quá trình xây dựng chiến lược ngoại giao đa phương và xử lý khủng hoảng quốc tế.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế, Lịch sử Thế giới: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực với hệ thống dữ liệu định lượng phong phú, phục vụ đắc lực cho việc giảng dạy và thực hiện các công trình nghiên cứu chuyên sâu về Trung Đông.
• Chuyên gia phân tích rủi ro an ninh năng lượng và thị trường quốc phòng: Hỗ trợ đánh giá chính xác biến động nguồn cung dầu mỏ (nơi chiếm 54% trữ lượng toàn cầu) và xu hướng mua sắm khí tài của các nước vùng Vịnh để đưa ra dự báo kinh tế chuẩn xác.
• Doanh nghiệp kinh doanh quốc tế và các nhà đầu tư thương mại: Giúp nhận diện rủi ro chính trị - pháp lý tại 14 thị trường Tây Á, từ đó xây dựng kế hoạch thâm nhập thị trường và bảo toàn chuỗi cung ứng hàng hóa an toàn.

Câu hỏi thường gặp

• Học thuyết quyền lực thông minh của Obama tại Trung Đông khác biệt căn bản như thế nào so với học thuyết Bush? Khác với chính sách đơn phương sử dụng sức mạnh quân sự phủ đầu của Bush, Obama ưu tiên ngoại giao đa phương, tăng cường đối thoại với thế giới Hồi giáo, cắt giảm hơn 100.000 quân đồn trú tại Iraq và đẩy mạnh sử dụng viện trợ, đòn bẩy kinh tế cùng các liên minh khu vực.

• Tại sao Mỹ không thể từ bỏ khu vực Trung Đông dù đẩy mạnh chiến lược xoay trục về châu Á? Trung Đông nắm giữ 53,8% trữ lượng dầu mỏ toàn cầu và kiểm soát các eo biển huyết mạch như Hormuz. Việc duy trì an ninh năng lượng cho các đồng minh then chốt như EU, Nhật Bản cùng việc bảo vệ an ninh cho Israel buộc Mỹ phải duy trì ảnh hưởng sống còn tại đây.

• Chính sách của chính quyền Obama đối với Iraq trong giai đoạn 2009 - 2012 đạt được kết quả gì? Mỹ đã thực hiện đúng cam kết rút toàn bộ lực lượng chiến đấu vào cuối năm 2011, đồng thời chuyển đổi quan hệ song phương sang đối tác ngoại giao bình thường và nâng mức viện trợ an ninh cho Baghdad lên 1,7 tỷ USD vào năm 2012 để hỗ trợ tái thiết.

• Mối quan hệ quốc phòng giữa Mỹ và Israel dưới thời Tổng thống Obama có những điểm nhấn nào? Hai nước duy trì cam kết an ninh vững chắc với gói viện trợ quân sự 3 tỷ USD/năm. Mỹ tài trợ 265 triệu USD cho hệ thống Vòm Sắt (Iron Dome) năm 2012 và thông qua gói thỏa thuận quân sự dài hạn trị giá 40 tỷ USD cho giai đoạn tiếp theo.

• Washington đã ứng phó như thế nào trước làn sóng chính biến Mùa xuân Arab? Mỹ áp dụng chiến lược kép: can thiệp lật đổ các chính quyền đối đầu như tại Libya, tài trợ 185 triệu USD cho Quỹ Ứng phó Trung Đông (2011 - 2012), nhưng đồng thời bảo vệ các đồng minh hoàng gia vùng Vịnh nhằm duy trì trật tự địa chính trị có lợi.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích sâu sắc quá trình chuyển dịch chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Trung Đông dưới thời Barack Obama từ quyền lực cứng sang quyền lực thông minh.
• Làm rõ thành tựu nổi bật trong việc rút quân khỏi Iraq, tái lập vị thế xuất khẩu vũ khí chiếm gần 80% thị phần khu vực và củng cố vững chắc liên minh an ninh với Israel.
• Chỉ ra những hạn chế cốt tử khi tiến trình hòa bình Trung Đông tiếp tục bế tắc và sự lúng túng trong kiểm soát hệ lụy nhân đạo, an ninh từ phong trào Mùa xuân Arab.
• Đóng góp hệ thống số liệu thực chứng và luận cứ khoa học giá trị cao về sự can dự của các nước lớn tại các điểm nóng địa chính trị toàn cầu.
• Mở ra hướng nghiên cứu tiếp nối về sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ tại Tây Á trong nhiệm kỳ hai của Barack Obama (2013 - 2016) trước sự trỗi dậy của các tổ chức khủng bố mới.

Bạn đọc và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn diện các dữ liệu và phân tích chuyên sâu của luận văn để phục vụ cho các công trình học thuật và thực tiễn liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu, Kết luận và danh mục Tài liệu tham khảo, kết cấu của luận văn bao gồm 3 chƣơng: CHƢƠNG 1: “NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG TỚI CHÍNH SÁCH CỦA CHÍNH QUYỀN OBAMA ĐỐI VỚI TRUNG ĐÔNG”, trình bày khái quát về khu vực Trung Đông và sự can dự của Mỹ vào khu vực từ đầu thập niên 1990 đến năm 2008. CHƢƠNG 2: “CHÍNH SÁCH CỦA CHÍNH QUYỀN TỔNG THỐNG OBAMA ĐỐI VỚI KHU VỰC TRUNG ĐÔNG”, phân tích về chính sách (mục tiêu, chủ trƣơng và biện pháp triển khai) của Chính quyền Obama CHƢƠNG 3: “ĐÁNH GIÁ VỀ CHÍNH SÁCH CỦA CHÍNH QUYỀN OBAMA ĐỐI VỚI KHU VỰC TRUNG ĐÔNG”, đƣa ra những đánh giá về kết quả triển khai chính sách, tác động và dự báo về chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông sau năm 2012. 9 CHƢƠNG 1 NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG TỚI CHÍNH SÁCH CỦA CHÍNH QUYỀN OBAMA ĐỐI VỚI TRUNG ĐÔNG 1. Tình hình Trung Đông và sự can dự của Mỹ vào khu vực từ đầu thập niên 1990 đến năm 2008 1.

Khái quát về khu vực Trung Đông Do tính chất phức tạp và đang dạng về địa lý, chính trị, văn hóa và tôn giáo nên hiện nay trên thế giới không có một quan điểm thuần nhất về khu vực Trung Đông. Đây là vùng đất giao thoa giữa 3 châu lục Á - Âu - Phi và cũng là xác định một vùng văn hóa, vì thế nó không có biên giới chính xác. Trái lại, đang tồn tại một số cách phân loại khác nhau về Trung Đông, tùy theo những đặc điểm, yêu cầu và mục đích của ngƣời phân loại. Theo cách phân loại dựa trên tính chất và đặc điểm địa lý, khu vực Trung Đông (Trung Cận Đông) là hai cách gọi dùng để chỉ cùng một khu vực.

Vùng “Trung Cận Đông” có tính ƣớc lệ hơn, đƣợc ngƣời châu Âu dùng để chỉ những thuộc địa của Đế chế Ottoman, gần nhƣ hƣớng hoàn toàn về Địa Trung Hải. Đó là một thuật ngữ cổ điển “levant” (phƣơng Đông - chỉ hƣớng mặt trời mọc). Thuật ngữ này trong một thời kỳ dài đƣợc dùng để chỉ khu vực nằm ở phía Đông Địa Trung Hải. Còn “Trung Đông” là cách gọi trƣớc đây do ngƣời Anh tạo ra, kể từ đầu thế kỷ XX.

Nó đƣợc sử dụng chủ yếu từ năm 1945, để chỉ khu vực trải rộng từ Libya tới Afghanistan. Dựa theo tính chất văn hóa, khu vực Trung Đông bao gồm phía đông của thế giới Ả-rập, từ phía Đông của Libya và “thung lũng bất tử” của sông Nil trải rộng tới tận phía Đông của Afghanistan. Theo cách gọi này, khu vực Trung Đông bao gồm các quốc gia Arab ở Tây Á và 3 nƣớc châu Phi là Libya, Ai Cập và Sudan. Israel không thuộc thế giới Arab; Pakistan thuộc về thế giới Ấn Độ.

10 Ở thế giới phƣơng Tây, khu vực Trung Đông thƣờng đƣợc coi là một vùng cộng đồng đa số các quốc gia hồi giáo Ả-rập. Tuy nhiên, khu vực Trung Đông lại bao gồm nhiều nền văn hóa và các nhóm dân tộc riêng biệt nhƣ Arab, syria, Azerbajian, Berber, Chaldean, Druze, Hy Lạp, Do Thái, Kurd, Maronites, Ba Tƣ và Thổ. Đa số các định nghĩa của phƣơng Tây (cả trong những cuốn sách tham khảo và trong sử dụng thông thƣờng) về khu vực Trung Đông là “các quốc gia ở Tây Nam Á, từ Iran tới Ai Cập”. Một cách nhìn nhận khác của ngƣời châu Á, thì khu vực Trung Đông (không tính Bắc Phi) đƣợc gọi là khu vực Tây Á, để phân biệt với khu vực Trung Á và Nam Á.

Một định nghĩa đƣợc sử dụng rộng rãi khác về khu vực Trung Đông là của công nghiệp hàng không, đƣợc duy trì trong tổ chức tiêu chuẩn của Hiệp hội Vận chuyển Hàng không Quốc tế. Theo định nghĩa này (tới đầu năm 2006), Trung Đông là khu vực bao gồm 16 quốc gia và vùng lãnh thổ là Bahrain, Ai Cập, Iran, Iraq, Israel, Jordan, Kuwait, Lebanon, Palestine, Oman, Qatar, Arab Saudi, Sudan, Syria, Các Tiểu Vƣơng quốc Ả-rập Thống nhất (UAE) và Yemen. Theo phân loại dựa trên cơ sở địa - chính trị - kinh tế của Ngân hàng Thế giới (WB), khu vực Trung Đông bao gồm 6 nƣớc trong Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh - GCC (Arab Saudi, Bahrain, Qatar, UAE, Kuwait, và Oman) và các nƣớc Jordan, Iran, Iraq, Israel, Libya, Malta, Palestine, Syria, Yemen. Trong khuôn khổ tài liệu này, với trọng tâm là nghiên cứu về an ninh - chính trị, nên khu vực Trung Đông đƣợc tính bao gồm 14 quốc gia và vùng lãnh thổ là thuộc khu vực Tây Á: Arab Saudi, Bahrain, Qatar, Các Tiểu Vƣơng quốc Ả-rập Thống nhất (UAE), Kuwait, Jordan, Iran, Iraq, Israel, Libya, Palestine, Syria, Yemen và Oman.

Khu vực Trung Đông có tổng diện tích khoảng 5,5 triệu km2, chiếm 11 khoảng 1,15% diện tích bề mặt trái đất. Đây là khu vực khô cằn, chủ yếu là các hoang mạc và sa mạc cát lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, Trung Đông là khu vực giàu tài nguyên thiên nhiên, nhất là dầu mỏ và khí đốt. Tính đến giữa năm 2012, dân số khu vực Trung Đông khoảng 229 triệu ngƣời với tỷ lệ gia tăng dân số khoảng 1,9%/năm.

Các quốc gia khu vực Trung Đông đều thuộc vào một trong các mô hình thể chế nhà nƣớc nhƣ Cộng hòa Hồi giáo, Quân chủ Lập hiến hoặc Quân chủ Hồi giáo Chuyên chế. Ngoại trừ Israel, tại nhiều nƣớc Trung Đông, sự phát triển của quốc gia đều bị hạn chế bởi thể chế chính trị, nạn tham nhũng, các khoản ngân sách khổng lồ dành cho quốc phòng, cũng nhƣ sự phụ thuộc của nền kinh tế vào dầu mỏ. So với các khu vực khác, thể chế chính trị tại Trung Đông bị đánh giá là kém hiệu quả, bởi nhiều nguyên nhân nhƣ tôn giáo, xung đột, chiến tranh triền miên, nguồn lợi dầu mỏ, sự can dự của các quốc gia bên ngoài… Các nƣớc Trung Đông đều có những cơ chế và cơ quan lập pháp, nhƣng trên thực tế, các Nghị viện (Quốc hội) có rất ít thực quyền. Quyền lực tập trung chủ yếu vào các cơ quan hành pháp, gồm Nhà vua (Quốc vƣơng), Tổng thống (hoặc Thủ tƣớng) và các Bộ trƣởng.

Trung Đông là khu vực giàu có về tài nguyên, nhất là dầu mỏ - tài nguyên đặc biệt quan trọng, luôn chiếm vị trí chi phối nền kinh tế khu vực và đóng vai trò lớn trong nền kinh tế thế giới. Trên bản đồ dầu mỏ thế giới, Trung Đông đƣợc mệnh danh là “rốn dầu thế giới”, khi chiếm tới hơn 53,8% tổng trữ lƣợng dầu mỏ đƣợc phát hiện trên toàn cầu, tƣơng đƣơng khoảng 796,8 tỷ thùng (nhiều số liệu cho rằng, trữ lƣợng dầu mỏ của Trung Đông còn lên tới trên 66% tổng trữ lƣợng toàn cầu), trong đó các nƣớc có trữ lƣợng dầu mỏ lớn đã đƣợc phát hiện nhƣ Arab Saudi (khoảng 18%, tƣơng đƣơng 165,5 tỷ thùng); Iran (10,4%, tƣơng đƣơng 155 tỷ thùng); Iraq (9,5%, tƣơng đƣơng 141 tỷ thùng)… Cùng với dầu mỏ, nguồn khí đốt của Trung Đông cũng chiếm 12 một vị trí quan trọng trên bản đồ chính trị và kinh tế thế giới. Theo số liệu tính toán của Tổ chức các nƣớc Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), tính đến cuối năm 2011, trữ lƣợng khí đốt đƣợc phát hiện của khu vực Trung Đông vào khoảng 79. Các quốc gia có trữ lƣợng khí đốt lớn là Iran (khoảng 33.620 tỷ m3), Qatar (khoảng 25.100 tỷ m3), Arab Saudi (khoảng 8.200 tỷ m3)1 Trung Đông cũng là khu vực sản xuất tới 32,6% sản lƣợng dầu thô của thế giới mỗi ngày (tƣơng đƣơng khoảng 23 triệu thùng/ngày).

Trong năm 2011, mỗi ngày Trung Đông xuất khẩu đến 19,7 triệu thùng dầu (đa số là dầu thô) và chiếm tới 36,2% tổng lƣợng dầu xuất khẩu của toàn thế giới. Trên thị trƣờng khí đốt tự nhiên, Trung Đông cũng là khu vực đứng thứ 3 về sản xuất khí đốt tự nhiên. Năm 2011, Trung Đông sản xuất đƣợc khoảng 515 tỷ m3 khí đốt, chiếm 15,4% tổng sản xuất khí đốt tự nhiên của thế giới.2 Về địa kinh tế, Trung Đông đƣợc mệnh danh là “rốn dầu của thế giới”, đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong đảm bảo nguồn cung năng lƣợng cho nền kinh tế thế giới nói chung và kinh tế Mỹ nói tiêng. Theo Báo cáo hàng năm của Tổ chức Dầu lửa Thế giới (OPEC; 2012), đến năm 2011, trữ lƣợng dầu lửa đã thăm dò của toàn khu vực Trung Đông chiếm tới 54% tổng trữ lƣợng toàn cầu; trữ lƣợng khí đốt chiếm gần 41% tổng trữ lƣợng toàn cầu; ngành công nghiệp dầu mỏ của khu vực sản xuất 33% tổng sản lƣợng dầu mỏ và 16% tổng sản lƣợng khí đốt toàn thế giới.

Sản lƣợng dầu khí của Trung Đông chủ yếu dành cho xuất khẩu (gần 90% sản lƣợng dầu và 26% sản lƣợng khí). Trong khi đó, Mỹ là quốc gia đứng đầu thế giới về tiêu thụ dầu (năm 2011, tiêu thụ 19,2 triệu thùng dầu/ngày, chiếm 22% tổng sản lƣợng tiêu thụ thế giới), trong đó Mỹ phải nhập khẩu tới trên 56% (năm 2011 nhập khẩu 1 OPEC, Annual Statistical Bulletin 2012, http://www.org/opec_web/en/publications/202.htm 2 OPEC, Annual Statistical Bulletin 2012, Tlđd. 13 10,6 triệu thùng dầu/ngày). Lƣợng dầu nhập khẩu từ Trung Đông của Mỹ chiếm từ 15 - 20% tổng sản lƣợng nhập khẩu của Mỹ.

Chính vì vậy, ngay từ những năm đầu của thế kỷ 20, giới chức Mỹ đã khẳng định, nguồn dầu lửa của khu vực Trung Đông là món quà vô giá của lịch sử thế giới, có tầm quan trọng quyết định đến “sức mạnh chiến lƣợc” của Mỹ. Tình hình khu vực Trung Đông từ năm 1990 đến năm 2008 Từ những năm 1990 trở lại đây, kinh tế của các nƣớc khu vực Trung Đông đạt đƣợc một số tiến bộ. Trong giai đoạn 1990 - 2000, tăng trƣởng kinh tế của các nƣớc khu vực đạt mức trên 3%, trong đó một số quốc gia có mức tăng trƣởng cao nhƣ Lebanon (7,2%), Jordan (5,1%), Iran (4,2%)… Từ năm 2001 - 2008, các quốc gia Trung Đông luôn nằm trong danh sách các nƣớc có tốc độ tăng trƣởng nhanh trên thế giới, với tốc độ tăng trƣởng luôn đạt mức xấp xỉ 6%/năm. Sự tăng trƣởng nhanh này, trƣớc hết là nhờ vào việc giá dầu thế giới liên tục tăng.

Một nguyên nhân khác là nhiều nƣớc đã và đang thực hiện cải cách, chuyển đổi kinh tế sang cơ chế thị trƣờng, mở rộng trao đổi thƣơng mại thế giới, nhằm giảm bớt sự phụ thuộc của nền kinh tế vào dầu mỏ. Tuy nhiên, theo đánh giá của nhiều nhà phân tích, vài chục năm qua, do bị kìm hãm bởi các chế độ chuyên chế (trung bình, mỗi vị vua Arab nắm giữ quyền hành 20 năm) nên thế giới Arab Hồi giáo đã bị thụt lùi rất rõ. Điều này dẫn tới rối loạn về xã hội và các tầng lớp trong xã hội ngày càng thất vọng. Chỉ số phát triển con ngƣời của thế giới Arab Hồi giáo bị đánh giá rất thấp.