Luận văn thạc sĩ chính sách khoa học và công nghệ chính sách đào tạo nhân lực thông tin trong các cơ quan thông tin khoa học và công nghệ thuộc hệ thống thông tin khoa học và công nghệ quốc gia

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật phân tích chính sách khoa học và công nghệ chính sách đào tạo nhân lực thông tin trong các cơ quan thông tin, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Dung
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Hữu Hùng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Chính sách khoa học và công nghệ
• Đề tài: Chính sách đào tạo nhân lực thông tin trong hệ thống thông tin khoa học và công nghệ
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do nghiên cứu
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu
• 0.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Mẫu khảo sát
• 0.6. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.7. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.8. Phương pháp chứng minh
• 0.9. Kết cấu luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐÀO TẠO NHÂN LỰC THÔNG TIN
• 1.1. Một số khái niệm liên quan
• 1.2. Vai trò của thông tin KH&CN
• 1.3. Nhân lực thông tin KH&CN
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG NHÂN LỰC THÔNG TIN TRONG CÁC CƠ QUAN THÔNG TIN KH&CN THUỘC HỆ THỐNG THÔNG TIN KH&CN QUỐC GIA
• 2.1. Tổng quan về Hệ thống thông tin KH&CN Quốc gia
• 2.2. Lịch sử hình thành và cơ cấu tổ chức
• 2.3. Tiềm lực thông tin
• 2.4. Hiện trạng nhân lực thông tin trong các cơ quan thông tin KH&CN
• 2.5. Tổng hợp nhận định về nhân lực thông tin
• 2.6. Hiện trạng đào tạo cán bộ thông tin ở Việt Nam
• 2.7. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG ĐÀO TẠO NHÂN LỰC THÔNG TIN TRONG CÁC CƠ QUAN THÔNG TIN THUỘC HỆ THỐNG THÔNG TIN KH&CN QUỐC GIA
• 3.1. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về đào tạo, bồi dưỡng nhân lực thông tin
• 3.2. Đánh giá những tồn tại chính về nhân lực thông tin và các cơ sở đào tạo nghiệp vụ thông tin
• 3.3. Đề xuất các giải pháp
• 3.4. Đổi mới chương trình, giáo trình tài liệu tham khảo đáp ứng yêu cầu của sự phát triển
• 3.5. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về đào tạo nhân lực thông tin

Đào tạo nhân lực thông tin là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển hệ thống thông tin khoa học và công nghệ. Chính sách đào tạo cần được xây dựng dựa trên các tiêu chuẩn về năng lực cán bộ thông tin, nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, khi mà công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ, việc nâng cao kỹ năng cho nhân lực thông tin là điều cần thiết. Các mô hình đào tạo từ các nước phát triển có thể được áp dụng để cải thiện chất lượng đào tạo tại Việt Nam. Việc này không chỉ giúp nâng cao năng lực cho cán bộ thông tin mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của hệ thống thông tin khoa học và công nghệ.

1.1. Khái niệm và vai trò của thông tin KH CN

Thông tin KH&CN được coi là nguồn lực quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội. Nó không chỉ là dữ liệu mà còn là tri thức, giúp tối ưu hóa hoạt động sản xuất và nghiên cứu. Nhân lực thông tin đóng vai trò trung tâm trong việc thu thập, xử lý và truyền đạt thông tin. Việc đào tạo nhân lực thông tin cần phải chú trọng đến việc phát triển kỹ năng và kiến thức chuyên môn, nhằm đáp ứng yêu cầu của thời đại thông tin hiện đại.

1.2. Tiêu chuẩn về năng lực cán bộ thông tin

Tiêu chuẩn về năng lực cán bộ thông tin cần được xác định rõ ràng để đảm bảo chất lượng đào tạo. Các tiêu chuẩn này bao gồm kiến thức chuyên môn, kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin, và khả năng làm việc nhóm. Việc xây dựng các tiêu chuẩn này sẽ giúp các cơ sở đào tạo có định hướng rõ ràng trong việc phát triển chương trình đào tạo, từ đó nâng cao chất lượng nhân lực thông tin trong hệ thống thông tin KH&CN.

II. Đánh giá thực trạng nhân lực thông tin trong các cơ quan thông tin KH CN

Thực trạng nhân lực thông tin hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Đào tạo nhân lực chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế, khi mà phần lớn cán bộ thông tin không tốt nghiệp từ chuyên ngành thông tin. Tình trạng thiếu hụt cán bộ thông tin có trình độ chuyên môn cao đang diễn ra, đặc biệt là khi nhiều cán bộ sắp đến tuổi nghỉ hưu. Việc đánh giá thực trạng này là cần thiết để đưa ra các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao chất lượng nhân lực thông tin trong các cơ quan thông tin KH&CN.

2.1. Tổng quan về hệ thống thông tin KH CN

Hệ thống thông tin KH&CN quốc gia hiện đang hoạt động với nhiều cơ quan khác nhau, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc quản lý và sử dụng nhân lực thông tin. Các cơ quan này cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn trong việc đào tạo và bồi dưỡng cán bộ thông tin, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống.

2.2. Hiện trạng nhân lực thông tin

Hiện trạng nhân lực thông tin cho thấy sự thiếu hụt về số lượng và chất lượng. Nhiều cán bộ thông tin không được đào tạo bài bản, dẫn đến việc không đáp ứng được yêu cầu công việc. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả công việc mà còn làm giảm chất lượng dịch vụ thông tin KH&CN. Cần có các giải pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này, bao gồm việc cải thiện chương trình đào tạo và tăng cường bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ thông tin.

III. Giải pháp tăng cường đào tạo nhân lực thông tin

Để nâng cao chất lượng nhân lực thông tin, cần có các giải pháp cụ thể và đồng bộ. Chính sách phát triển cần được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tế của các cơ quan thông tin KH&CN. Việc tăng cường hợp tác giữa các cơ sở đào tạo và các cơ quan thông tin là rất quan trọng. Ngoài ra, việc áp dụng công nghệ E-learning trong đào tạo cũng sẽ giúp nâng cao hiệu quả bồi dưỡng cán bộ thông tin.

3.1. Tăng cường hợp tác đào tạo

Hợp tác giữa các trường đào tạo và các cơ quan thông tin cần được thúc đẩy để đảm bảo rằng chương trình đào tạo đáp ứng được nhu cầu thực tế. Việc này không chỉ giúp cải thiện chất lượng đào tạo mà còn tạo ra cơ hội cho sinh viên thực hành và tích lũy kinh nghiệm. Các cơ quan thông tin cũng cần chủ động tham gia vào quá trình đào tạo để đảm bảo rằng nhân lực được đào tạo có thể đáp ứng được yêu cầu công việc.

3.2. Đổi mới chương trình đào tạo

Chương trình đào tạo cần được đổi mới để phù hợp với xu hướng phát triển của công nghệ thông tin. Việc cập nhật kiến thức mới và kỹ năng cần thiết cho cán bộ thông tin là rất quan trọng. Các cơ sở đào tạo cần thường xuyên rà soát và điều chỉnh chương trình đào tạo để đảm bảo rằng sinh viên được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng cần thiết cho công việc trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cuộc cách mạng khoa học và công nghệ (KH&CN) phát triển mạnh mẽ với tốc độ “hàm mũ”, việc thu thập, xử lý và phổ biến thông tin KH&CN trở thành nhiệm vụ trọng yếu nhằm thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Theo ước tính, hàng năm thế giới lãng phí từ 40% đến 70% kinh phí nghiên cứu do trùng lặp đề tài, nguyên nhân chính là công tác thông tin KH&CN chưa hiệu quả. Ở Việt Nam, đội ngũ cán bộ thông tin KH&CN đóng vai trò trung tâm trong hệ thống thông tin KH&CN quốc gia, tuy nhiên hiện trạng nhân lực còn nhiều hạn chế về số lượng và chất lượng. Đặc biệt, chỉ khoảng 6% cán bộ thông tin tốt nghiệp chuyên ngành thông tin thư viện, trong khi 94% còn lại đến từ các chuyên ngành khác. Hơn nữa, tỷ lệ cán bộ trên 50 tuổi chiếm tới 31%, báo hiệu nguy cơ thiếu hụt nhân lực trong tương lai gần.

Luận văn tập trung đánh giá thực trạng nhân lực thông tin trong các cơ quan thông tin KH&CN thuộc hệ thống thông tin KH&CN quốc gia từ năm 2000 đến nay, nhằm đề xuất chính sách đào tạo, bồi dưỡng phù hợp để nâng cao năng lực đội ngũ này, đáp ứng yêu cầu hội nhập và phát triển bền vững. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động thông tin KH&CN, giảm thiểu lãng phí nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết thông tin KH&CN: Thông tin KH&CN được định nghĩa theo Nghị định 159/2004/NĐ-CP là dữ liệu, tri thức khoa học và công nghệ được quản lý và sử dụng nhằm phục vụ quản lý nhà nước và nhu cầu xã hội. Thông tin KH&CN được xem là nguồn lực thứ ba, sau năng lượng và nguyên liệu, đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế tri thức.

• Mô hình 4 nhóm cán bộ thông tin (4C): Bao gồm nhóm tạo ra thông tin (Creators), thu nhập thông tin (Collectors), truyền thông (Communicators) và bao gói/nén tin (Consolidators). Mỗi nhóm đòi hỏi năng lực chuyên môn và kỹ năng khác nhau, từ kiến thức nghiệp vụ đến công nghệ thông tin và quản lý.

• Tiêu chuẩn năng lực cán bộ thông tin: Cán bộ thông tin cần có kiến thức chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng CNTT và truyền thông, năng lực quản lý điều hành, cùng khả năng ngoại ngữ để đáp ứng yêu cầu công việc trong thời đại bùng nổ thông tin.

• Mô hình đào tạo nhân lực thông tin: Phân biệt giữa đào tạo chuyên nghiệp (có cấp bằng) và đào tạo bồi dưỡng (không cấp bằng), với xu hướng áp dụng công nghệ đào tạo hiện đại như e-learning, đào tạo từ xa nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Luận văn sử dụng dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát điều tra trên 75 cơ quan thông tin KH&CN thuộc hệ thống thông tin KH&CN quốc gia, chiếm khoảng 20% tổng số cán bộ trong hệ thống. Ngoài ra, dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo ngành, tài liệu pháp luật, các nghiên cứu trước đây và phỏng vấn chuyên gia đầu ngành.

• Phương pháp chọn mẫu: Mẫu khảo sát được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích, đảm bảo đa dạng về cấp độ tổ chức (trung ương, bộ/ngành, địa phương, cơ sở) và lĩnh vực chuyên môn.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phân tích thống kê mô tả để đánh giá cơ cấu nhân lực theo chuyên ngành, trình độ học vấn, ngoại ngữ, độ tuổi và mức độ hoàn thành công việc. So sánh tỷ lệ phần trăm giữa các nhóm để nhận diện điểm mạnh, hạn chế và xu hướng phát triển.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2008, với khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu chính trong năm 2008, kết hợp phân tích tài liệu và phỏng vấn chuyên gia trong cùng thời gian.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cơ cấu chuyên ngành đào tạo: Trong số 1.098 cán bộ thông tin khảo sát, chỉ có 6% (khoảng 63 người) tốt nghiệp chuyên ngành thông tin thư viện, còn lại 94% đến từ các chuyên ngành khác. Điều này cho thấy sự thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nhân lực được đào tạo bài bản về thông tin KH&CN.

2. Trình độ học vấn: 88% cán bộ có trình độ đại học trở lên, trong đó 2% có bằng tiến sĩ, 9% thạc sĩ, 77% cử nhân và kỹ sư. Tuy nhiên, phần lớn tốt nghiệp các ngành không chuyên về thông tin, ảnh hưởng đến hiệu quả công tác chuyên môn.

3. Trình độ ngoại ngữ: 52% cán bộ có trình độ ngoại ngữ mức B, 37% mức C và 11% trên C. Tuy nhiên, khảo sát thực tế tại Trung tâm Thông tin KH&CN Quốc gia cho thấy chỉ khoảng 40% sử dụng thành thạo ngoại ngữ trong công việc, 30% sử dụng được để đọc, dịch tài liệu và giao tiếp cơ bản, còn 30% không đáp ứng yêu cầu.

4. Cơ cấu độ tuổi: 31% cán bộ trên 50 tuổi, 29% từ 40-50 tuổi, tổng cộng 60% cán bộ trên 40 tuổi. Lớp cán bộ trẻ dưới 30 tuổi chỉ chiếm 16%, cho thấy nguy cơ thiếu hụt nhân lực kế cận trong tương lai gần.

5. Mức độ hoàn thành công việc: Tại Trung tâm Thông tin KH&CN Quốc gia, 40% cán bộ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, 40% hoàn thành khá, nhưng vẫn có 20% chưa đáp ứng tốt yêu cầu công việc, phản ánh nhu cầu bồi dưỡng, đào tạo nâng cao năng lực.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tình trạng thiếu hụt nhân lực chuyên ngành thông tin là do các cơ sở đào tạo trong nước tập trung nhiều vào kỹ năng thư viện truyền thống, chưa chuyên sâu về thông tin KH&CN và chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Đồng thời, đặc thù phát triển hệ thống thông tin KH&CN tại Việt Nam dựa nhiều vào việc chuyển đổi cán bộ từ các chuyên ngành khoa học khác sang làm công tác thông tin, dẫn đến sự đa dạng về chuyên môn nhưng hạn chế về nghiệp vụ thông tin.

Trình độ ngoại ngữ tuy được đánh giá qua chứng chỉ khá cao, nhưng khả năng sử dụng thực tế còn hạn chế, ảnh hưởng đến việc khai thác tài liệu quốc tế và giao tiếp chuyên môn. Độ tuổi cán bộ lớn, tỷ lệ cán bộ trẻ thấp, đặt ra thách thức lớn về kế thừa và phát triển nguồn nhân lực.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, Việt Nam còn nhiều hạn chế trong đào tạo chuyên ngành và bồi dưỡng liên tục. Việc áp dụng công nghệ đào tạo hiện đại và xây dựng chính sách đào tạo bài bản là cần thiết để nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ thông tin KH&CN.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố chuyên ngành, trình độ học vấn, ngoại ngữ và độ tuổi để minh họa rõ nét thực trạng và xu hướng nhân lực.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thành lập Trung tâm đào tạo bồi dưỡng cán bộ thông tin độc lập, tự chủ về tài chính: Trung tâm này sẽ chuyên trách tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, ngoại ngữ và tin học cho cán bộ thông tin trong hệ thống. Mục tiêu nâng tỷ lệ cán bộ có trình độ chuyên ngành thông tin lên ít nhất 30% trong vòng 5 năm.

2. Tăng cường hợp tác đào tạo giữa các trường đại học và cơ quan thông tin KH&CN: Xây dựng chương trình đào tạo liên ngành, kết hợp kiến thức chuyên môn khoa học và kỹ năng thông tin, đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Thời gian triển khai trong 3 năm, với sự phối hợp của Bộ Khoa học và Công nghệ và Bộ Giáo dục và Đào tạo.

3. Đẩy mạnh ứng dụng e-learning và đào tạo từ xa: Phát triển các khóa học trực tuyến về nghiệp vụ thông tin, ngoại ngữ và CNTT để cán bộ ở các địa phương có thể tiếp cận dễ dàng, nâng cao hiệu quả đào tạo. Mục tiêu triển khai trong 2 năm, hướng tới 70% cán bộ được đào tạo qua hình thức này.

4. Xây dựng cơ chế đánh giá năng lực cán bộ thông tin dựa trên kết quả học tập và hiệu quả công việc: Thiết lập hệ thống đánh giá định kỳ, làm cơ sở cho việc thăng tiến, khen thưởng và điều chỉnh chính sách đào tạo. Thực hiện trong vòng 1 năm và áp dụng toàn hệ thống.

5. Khuyến khích cán bộ tham gia đào tạo ngoại ngữ, tin học và kiến thức KH&CN liên tục: Tổ chức các lớp bồi dưỡng nâng cao kỹ năng mềm và chuyên môn, đặc biệt chú trọng ngoại ngữ tiếng Anh để đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế. Mục tiêu nâng tỷ lệ cán bộ sử dụng thành thạo ngoại ngữ lên 60% trong 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách KH&CN: Giúp hiểu rõ thực trạng nhân lực thông tin, từ đó xây dựng chính sách đào tạo, bồi dưỡng phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả hệ thống thông tin KH&CN quốc gia.

2. Cơ sở đào tạo và giảng viên ngành thông tin thư viện: Tham khảo để điều chỉnh chương trình đào tạo, tăng cường hợp tác với các cơ quan thông tin KH&CN, nâng cao chất lượng đào tạo chuyên ngành và bồi dưỡng liên tục.

3. Cán bộ thông tin và nhân viên các cơ quan thông tin KH&CN: Nắm bắt xu hướng phát triển nghề nghiệp, nâng cao kỹ năng chuyên môn, ngoại ngữ và CNTT để đáp ứng yêu cầu công việc ngày càng cao.

4. Các tổ chức nghiên cứu và phát triển KH&CN: Sử dụng kết quả nghiên cứu để cải thiện công tác quản lý thông tin, giảm thiểu lãng phí nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo dựa trên thông tin chính xác, kịp thời.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đội ngũ cán bộ thông tin KH&CN lại thiếu chuyên ngành thông tin thư viện?
   Do các cơ sở đào tạo trong nước tập trung nhiều vào kỹ năng thư viện truyền thống, chưa chuyên sâu về thông tin KH&CN. Đồng thời, nhiều cán bộ được chuyển đổi từ các chuyên ngành khoa học khác sang làm công tác thông tin, dẫn đến tỷ lệ chuyên ngành thấp.

2. Trình độ ngoại ngữ của cán bộ thông tin hiện nay có đáp ứng yêu cầu công việc không?
   Mặc dù 100% cán bộ có chứng chỉ ngoại ngữ từ mức B trở lên, khảo sát thực tế cho thấy chỉ khoảng 70% có khả năng sử dụng ngoại ngữ hiệu quả trong công việc, còn lại cần được bồi dưỡng thêm.

3. Độ tuổi cán bộ thông tin ảnh hưởng thế nào đến nguồn nhân lực?
   Tỷ lệ cán bộ trên 50 tuổi chiếm 31%, trong khi cán bộ trẻ dưới 30 tuổi chỉ chiếm 16%, cho thấy nguy cơ thiếu hụt nhân lực kế cận và cần có chính sách thu hút, đào tạo lớp trẻ.

4. Các giải pháp đào tạo hiện nay đã đáp ứng được nhu cầu chưa?
   Hiện nay, các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ chưa đáp ứng đủ nhu cầu về số lượng và chất lượng. Việc áp dụng công nghệ đào tạo hiện đại và xây dựng trung tâm đào tạo chuyên biệt là cần thiết để nâng cao hiệu quả.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả công tác thông tin KH&CN?
   Cần tăng cường đào tạo chuyên ngành, bồi dưỡng kỹ năng ngoại ngữ và CNTT, xây dựng cơ chế đánh giá năng lực cán bộ, đồng thời đẩy mạnh hợp tác giữa các cơ sở đào tạo và cơ quan thông tin KH&CN.

Kết luận

• Đội ngũ cán bộ thông tin KH&CN hiện nay có số lượng khoảng 5.000 người, nhưng chỉ 6% tốt nghiệp chuyên ngành thông tin thư viện, phần lớn đến từ các ngành khác.
• Trình độ học vấn đại học trở lên chiếm 88%, nhưng hiệu quả công tác còn hạn chế do thiếu kiến thức chuyên sâu và kỹ năng ngoại ngữ.
• Tỷ lệ cán bộ trên 50 tuổi chiếm 31%, cảnh báo nguy cơ thiếu hụt nhân lực kế cận trong tương lai gần.
• Cần thiết lập trung tâm đào tạo bồi dưỡng chuyên biệt, tăng cường hợp tác đào tạo và áp dụng công nghệ đào tạo hiện đại để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
• Các bước tiếp theo bao gồm xây dựng chương trình đào tạo mới, triển khai đào tạo từ xa, đánh giá năng lực định kỳ và khuyến khích nâng cao kỹ năng ngoại ngữ, CNTT cho cán bộ thông tin KH&CN.

Luận văn kêu gọi các cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo và cán bộ thông tin cùng phối hợp thực hiện các giải pháp nhằm phát triển nguồn nhân lực thông tin KH&CN chất lượng cao, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của khoa học và công nghệ Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VE ĐÀO TẠO NHÂN LỰC THONG TIN 1. Một số khái niệm liên quan 1. Thông tin KH&CN Trong cuộc sống hàng ngày, ở đâu và lúc nao chúng ta cũng nghe nói đến hai từ “thông tin”, chang hạn thông tin là nguồn lực của sự phát triển, thông tin hỗ trợ việc hoạch định chính sách, thời đại ngày nay là thời đại của thông tin, thông tin quí hơn vàng, có thông tin là có tat cả. Vậy thông tin là gì? Thực tế, có rất nhiều cách hiểu về thông tin.

Thậm chí ngay trong các từ dién cũng không đưa ra một định nghĩa chính xác về thông tin. Vi dụ: Trong bách khoa toàn thư của Liên Xô xuất bản lần thứ 3, tập 10 viết “Thông tin là tin tức được truyền đi bởi con người bằng lời nói, chữ viết hoặc các phương tiện khác”. Theo từ điển Oxford của Anh, thông tin là “điều mà người ta đánh giá hoặc nói đến là tri thức, tin tức”; các từ điển khác đồng nhất thông tin với kiến thức “thông tin là điều mà người ta biết” hoặc “thông tin là sự chuyền giao tri thức làm tăng thêm hiểu biết của con người”. Thuật ngữ “Thông tin” theo gốc tiếng Latin “informatio” (gốc của từ hiện đại “information”) có hai nghĩa.

Một là, nó chỉ một hành động rất cụ thé tạo ra một hình dạng (forme). Hai là, tùy theo tình huống, nó có nghĩa là truyền đạt một ý tưởng, một khái niệm hay một biểu tượng. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội, khái niệm thông tin cũng phát triển theo. Theo nghĩa thông thường, thông tin được hiểu là các số liệu, kiến thức được tổn tại và vận động trong quá trình xử lý, lưu trữ, tìm kiếm và truyền phát.

Trong lý thuyết toán học của thông tin thống kê của C.Shannon, thông tin là số đo độ bat định (càng tăng hiểu biết về một sự vật, hiện tượng nào đó chúng ta càng làm giảm độ chưa biết hoặc độ bất định của nó). 10 Căn cứ vào đặc điểm, nội dung của tin tức, có thé chia thông tin thành các loại thông tin kinh tế, thông tin sản xuất, thông tin KH&CN. Mỗi loại thông tin đều có đặc trưng riêng, song nhìn chung chúng đều đóng vai trò quan trọng trong quá trình hoàn thiện quản lý, phát triển khoa học kỹ thuật và kinh tế. Trong tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 5453-1991 nêu : “Thông tin là nội dung con người gán cho dữ liệu với các qui ước (ký hiệu) đã biết, được sử dụng trong việc trình bày chúng”.

Trong phạm vi luận văn này, khái niệm thông tin KH&CN được hiểu theo định nghĩa tại Khoản 1, điều 2 Nghị định 159/2004/NĐ-CP ngày 31/8/2004 quy định về hoạt động thông tin KH&CN, theo đó: “Thông tin KH&CN là các dữ liệu, số liệu, dữ kiện, tri thức khoa học va công nghệ (bao gom khoa học tự nhiên KH&CN, khoa học xã hội và nhân văn) được tao lập, quản lý và sử dụng nhằm mục đích cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước hoặc đáp ứng nhu cau của tổ chức, cá nhân trong xã hội” Như vậy, thông tin KH&CN không chi bó hẹp trong phạm vi thông tin về khoa học tự nhiên, KH&CN mà còn bao gồm cả thông tin trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn. Vai trò cua thông tin KH&CN Từ vài thập kỷ qua, cùng với hai yếu tố năng lượng và nguyên liệu, thông tin KH&CN đã được coi là nguồn lực thứ 3, một dạng đặc biệt quan trọng, có vai trò to lớn trong việc thúc đây phát triển mọi quá trình xã hội và hoạt động kinh tế - xã hội của con người. Thông tin KH&CN được coi là hàng hóa đặc biệt vì khi sử dụng, chúng không những không mat đi mà giá trị của chúng càng được nhân lên và hiệu quả chúng mang lại càng tăng. Không phải ngẫu nhiên mà hiện nay người ta coi thông tin KH&CN là yếu tô nền tảng của kinh tế tri thức.

Đặc biệt, ở các nước phát triển, vị trí hàng đầu trong số các nguồn lực đã nhường lại cho thông tin và tri thức. Quan niệm chung về thông tin KH&CN đã thay đổi từ chỗ coi việc đầu tư cho thông tin KH&CN là đầu tư vì phúc lợi xã hội chuyển thành đầu tư cho sự phát triển. 11 Bản thân khái niệm thông tin được xác định như sự thủ tiêu độ bất định đã chứa đựng ý nghĩa về trật tự, kinh tế và hiệu quả. Vai trò của thông tin KH&CN trong việc phát triển kinh tế xã hội, theo các nhà nghiên cứu, được thê hiện qua các đặc tính sau: + Thông tin KH&CN không những là tài nguyên để phát triển kinh tế mà còn có thé thay thế một phan các tài nguyên truyền thống (lao động, nguyên liệu, năng lượng, tài chính, .) + Thông tin KH&CN giúp tối ưu hóa hoạt động KHKT, sản xuất dẫn đến thay thế các nguồn tài nguyên vật chất (cổ điển) bang các nguồn tài nguyên phi vật chat (thông tin).

Chi phí cho thông tin rất nhỏ bé so với hiệu quả mà chúng mang lại. + Khoa học trở thành động lực phát triển chỉ theo mức độ chuyển hóa tiềm năng sáng tạo của nó thành thông tin. Không thé phủ nhận vai trò quan trong của thông tin KH&CN đối với lĩnh vực nghiên cứu khoa học nói riêng và sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung. Tuy nhiên, vai trò cua thông tin KH&CN, xét ở khía cạnh khác, cũng vô cùng quan trọng.

Thật vậy, chúng ta đang sống trong thời kỳ mà người ta hay gọi là “bùng nỗ thông tin” hay “khủng hoảng thông tin”. Hiện tại, trên toàn thế giới, chỉ tính riêng lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật, hàng năm cho ra đời khoảng 5 van tạp chí với 4,5 triệu bài báo, 110 nghìn cuốn sách, 30 vạn bản mô tả sáng chế, phát minh, 25 vạn báo khoa học và thiết kế thử nghiệm, nửa triệu catalog công nghiệp. Khối lượng các tài liệu này, cứ sau chu kỳ 10 đến 15 năm lại tăng gấp đôi. Tuy nhiên, do không kiểm soát được thông tin và xử lý thông tin kém, các công trình nghiên cứu, thiết kế trùng lặp nhau làm lãng phí từ 40% đến 70% tổng kinh phí đầu tư cho khoa học trong những năm 70.

Theo ước tính của Viện sỹ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô S.R Miculinxki, nếu chỉ hợp lý hóa làm giảm đi 50% số thời gian của các nhà khoa học Xô Viết đang bỏ ra để tìm kiếm thông tin thì đội ngũ các nhà khoa học Liên Xô sẽ tăng thêm 125 nghìn người. 12 Nói cách khác, nêu làm tốt công tác thông tin KH&CN thì hàng năm thé giới không phải lãng phí từ 40 - 70% kinh phí dành cho nghiên cứu khoa học do sự trùng lắp của các đề tài, công trình nghiên cứu. Các nhà khoa học sẽ dành thời gian nhiều hon dé nghiên cứu các van đề thực sự mới và cần thiết, những công trình mà chưa ai nghiên cứu. Qua đó, tính hiệu quả của các đề tài cũng được nâng lên.

Nhân lực thông tin KH&CN Nhân lực thông tin KH&CN được hiểu bao gồm những người đang trực tiếp làm công tác thông tin tại các cơ quan, tổ chức tiễn hành hoạt động thông tin KH&CN và những cá nhân đang được đảo tạo nghề thông tin tại các cơ sở dao tạo đại học, cao đăng, trung cấp .dé trở thành cán bộ thông tin về sau. Loại thứ nhất, nhân lực hiện dang lam công tac thông tin KH&CN, theo quy dinh tai diéu 12, muc 2 Nghị định 159/2004/NĐ-CP, bao gồm: + Cá nhân có đăng ký kinh doanh, đăng ký nghề tư vấn mà trong hoạt động nghề nghiệp được phép tổ chức cung cấp dịch vụ thông tin KH&CN theo qui định tại nghị định này. + Cán bộ, công chức, viên chức và người lao động thực hiện nhiệm vụ thông tin KH&CN theo chuyên môn, nghiệp vụ được cấp có thâm quyền được giao. Ở Việt Nam, các cá nhân có đăng ký kinh doanh, hoạt động độc lập trong lĩnh vực thông tin KH&CN còn ít, chủ yếu là các cán bộ khoa học kiêm nhiệm.

Do vậy, luận văn chỉ tập trung chủ yếu vào phân tích chính sách đào tạo, bồi dưỡng đối với các cán bộ thông tin thực hiện nhiệm vụ thông tin trong các cơ quan thông tin KH&CN thuộc Hệ thống thông tin KH&CN quốc gia, là đối tượng chủ yếu của nguồn nhân lực này. Loại thứ hai, các sinh viên đang được đào tạo dé trở thành cán bộ thông tin trong tương lai. Ở Việt Nam hiện có 1 trường Đào tạo tiến sỹ thông tin thư viện, 3 trường Dai học dao tạo thạc sỹ thông tin thư viện, 8 trường dao tạo can bộ thông tin thư viện ở bậc cử nhân, 4 trường đảo tạo ở bậc cao đăng, trung cấp với số lượng với số lượng sinh viên ra trường lên đến hàng nghìn người mỗi năm. 13 Đây là nguồn nhân lực bổ sung, kế cận rất quan trọng và quyết định sự phát triển hoạt động thông tin nói chung và thông tin KH&CN nói riêng.

Do vậy, khi nghiên cứu về chính sách đào tạo nhân lực thông tin không thé không dé cập đến chính sách dao tạo nguồn nhân lực tương lai quan trọng này. Vai tro của can bộ thông tin KH&CN Sự thành công hay thất bại của bất kỳ hoạt động nào, suy cho cùng, là do con người quyết định. Hoạt động thông tin KH&CN cũng vậy, muốn hoạt động thông tin được hiệu quả thì tin tức phải đến được với người có nhu cầu thông tin, từ đó thông tin mới phát huy được tác dụng và mới trở thành nguồn lực phát triển. Chăng hạn, thông tin về một giống lúa mới cho năng suất cao nếu không truyền đến được với người nông dân thì nó sẽ không có tác dụng.

Ngược lại, nếu người nông dân được tiếp cận được thông tin này thì họ sẽ nhanh chóng áp dụng vào sản xuất tạo ra năng suất cao, đóng góp vào sự phát triển kinh tế. Khi đó thông tin sẽ phát huy tác dụng và trở thành nguồn lực cho sự phát triển. Người đứng ra làm cầu nối giữa nguồn tin KH&CN và người dùng tin không ai khác chính là cán bộ thông tin. Do vậy, vai trò này của cán bộ thông tin là rất quan trọng.

Nếu cán bộ thông tin làm tốt vai trò này tức là góp phần quan trọng vào sự phát triển KH&CN chung của đất nước. Đặc biệt với Việt Nam hiện nay, một nước đang tiến hành CNH đi đôi với HĐH đất nước, thì nguồn tin KH&CN trong nước và trên thé giới được Nhà nước đặc biệt quan tâm.