CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG 1. Các lý thuyết ứng dụng trong nghiên cứu đề tài 1. Lý thuyết nhu cầu Hình 1.1 Tháp nhu cầu của Maslow Theo Abraham Maslow (1908-1970), nhà tâm lý học người Mỹ, được thế giới biết đến như là nhà tiên phong trong trường phái tâm lý học nhân văn bởi hệ thống lý thuyết về thang bậc nhu cầu của con người, con người là một thực thể sinh - tâm lý xã hội, do đó con người cần có nhu cầu cho sự sống và nhu cầu xã hội. Maslow chia nhu cầu của con người thành 5 thang bậc từ thấp đến cao: Nhu cầu sống (không khí, nước, thức ăn, quần áo, nhà cửa…); nhu cầu an toàn (an toàn thân thể, không bị đe dọa, tình yêu thương…); nhu cầu về xã hội (tình yêu, giao lưu tình cảm, hòa nhập, được thừa nhận…); nhu cầu được tôn trọng (tự tôn trọng, tôn trọng người khác và được người khác tôn trọng…); nhu cầu về tự thể hiện, hoàn thiện (nhu cầu về nhận thức, thẩm mỹ, thực hiện mục đích bằng khả năng của chính mình).[4] Vận dụng lý thuyết nhu cầu vào việc hỗ trợ, trợ giúp người nghèo không những giải quyết được những nhu cầu cơ bản về vật chất, tinh thần của người nghèo mà còn tạo cho người nghèo có niềm tin vào bản thân, cuộc sống để họ hướng đến những điều tốt đẹp, tránh những tư tưởng tiêu cực, trông chờ, ỷ lại 14 vào cuộc sống.
Thông qua việc trợ giúp người nghèo tiếp cận được những dịch vụ xã hội cơ bản nhằm thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của mình có thể đánh giá được việc tổ chức thực hiện các chính sách và các dịch vụ xã hội cơ bản cũng như khả năng tiếp cận, thụ hưởng các chính sách của người nghèo, từ đó có những đề xuất các giải pháp thiết thực để thực hiện chính sách cũng như tăng cường cung cấp các dịch vụ cơ bản tại địa phương sao cho người nghèo thỏa mãn những nhu cầu xã hội cơ bản của mình. Thuyết trao quyền Năm 1987 Furlong xem xét trao quyền là mục đích quan trọng trong công tác xã hội. Trao quyền được nhấn mạnh trong CTXH với cá nhân, CTXH với nhóm và phát triển cộng đồng. Trao quyền là một tiến trình hỗ trợ tăng cường khả năng cá nhân, nhóm và cộng đồng để bản thân họ tự đưa ra quyết định và chuyển hóa các quyết định thành hành động cụ thể, các kết quả cụ thể.
Trọng tâm là các xây dựng năng lực của cá nhân, nhóm và cộng đồng đó. Trao quyền luôn gắn liền với biện hộ và biện hộ là vai trò của CTXH. Trao quyền và biện hộ độc lập với nhau song lại hỗ trợ cho nhau. Trao quyền giúp cho những người yếu thế phát huy được nguồn sức mạnh nội lực, thông qua việc tăng cường năng lực cho họ.
Đồng thời trao quyền cần dựa vào biện hộ để huy động nguồn lực ngoài cộng đồng. [5] Vận dụng lý thuyết trao quyền trong hỗ trợ người nghèo, cộng đồng nghèo sẽ giúp họ đưa ra các quyết định đúng đắn nhất và phù hợp nhất với cuộc sống thực tại của họ từ đó có những hành động cụ thể để thực hiện quyết định, mục tiêu mà họ đề ra. Thông qua việc trao quyền cho các nhân và cộng đồng nghèo để đánh giá việc hỗ trợ cá nhân và cộng đồng nghèo của chính quyền địa phương trong việc thực hiện các chính sách, chương trình và dự án trên địa bàn, từ đó đưa ra các giải pháp nhằm đẩy mạnh việc phân cấp, trao quyền cho các cá nhân và cộng đồng nghèo trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách, chương trình và dự án giảm nghèo trên địa bàn. Thuyết phát triển cộng đồng 15 Thuyết phát triển cộng đồng: của Community Development xuất hiện vào những năm 1940; Thuyết phát triển cộng đồng đưa ra nguyên lý của phát triển cộng đồng dựa trên nguyên lý phát triển xã hội, mà nguyên lý phát triển xã hội dựa trên nguyên lý phát triển tổng quát.
Theo nguyên lý này, phát triển cộng đồng có ba khía cạnh là tính tương đối, tính đa dạng và tính bền vững. Phương pháp CTXH được xây dựng trên những nguyên lý, nguyên tắc và giả định của khoa học như: tâm lý xã hội, xã hội học, chính trị học, nhân chủng học…, được áp dụng ở nhiều nước và đã phát huy vai trò trong việc giải quyết các vấn đề của người nghèo, người yếu thế. CTXH đã giải quyết vấn đề thông qua đáp ứng nhu cầu của cộng đồng, hướng tới nâng cao chất lượng đời sống vật chất và tinh thần của người dân. Ứng dụng lý thuyết phát triển cộng đồng trong hỗ trợ cộng đồng nghèo có nghĩa hết sức quan trọng.
CTXH có trách nhiệm hỗ trợ, giúp đỡ một cộng đồng nghèo, kém phát triển theo nguyên lý phát triển cộng đồng. CTXH khơi dậy, phát huy nội lực của cá nhân và cộng đồng nghèo trong quá trình tổ chức các hoạt động trợ giúp chuyên nghiệp như: nhận diện cộng đồng nghèo, lập kế hoạch có sự tham gia của người dân, tăng năng lực của cộng đồng thông qua tăng nội lực và giúp cộng đồng tự lực phát triển. Thuyết về quyền con người: Tiếp cận dựa trên quyền con người là một khung lý thuyết có chứa đựng các nguyên tắc, tiêu chuẩn và mục tiêu của hệ thống quyền con người trong quá trình lập kế hoạch và tiến trình thực hiện các hoạt động CTXH. Cách tiếp cận dựa trên quyền lấy nền tảng cơ bản chính là hệ thống quyền con người đã được pháp luật quốc tế bảo vệ.
Với cách tiếp cận theo quyền, nhân viên xã hội cần dựa trên hệ thống quyền con người để xây dựng các phương pháp và hoạt động của những mô hình phát triển xã hội. Theo cách tiếp cận dựa trên quyền con người, vấn đề phân biệt kỳ thị, yếu thế, thiệt thòi và bóc lột sức lao động là nguyên nhân chủ yếu của đói nghèo. Cách tiếp cận 16 này luôn đưa ra đối tượng tác động cụ thể, đó chính là con người với quyền cơ bản của mình. Nhân viên CTXH thực hiện việc trao quyền cho con người thực hiện các quyền của mình, đồng thời đảm bảo những bên có nghĩa vụ thực hiện quyền của mình.
Quyền con người là được tiếp cận với các dịch vụ xã hội cơ bản như y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch và vệ sinh môi trường, tiếp cận thông tin…, nhưng đối với người nghèo thì dường như họ lại không được tiếp cận tới các dịch vụ xã hội cơ bản này nếu không nhận được sự hỗ trợ của nhà nước. Do đó, trên phương diện vĩ mô, cách tiếp cận dựa trên quyền con người có bàn đến tầm quan trọng của Nhà nước trong mối quan hệ tương tác với công dân của họ về mặt quyền và nghĩa vụ. Cách tiếp cận theo quyền làm cho Nhà nước phải quan tâm chăm lo đời sống của những người dân dễ bị tổn thương trong đó có người nghèo. Tiếp cận dựa vào quyền không chỉ tạo điều kiện cho chính người nghèo thấy được tầm quan trọng của bản thân trong hệ thống xã hội và cộng đồng nơi mình sinh sống để người nghèo không bị tâm lý mặc cảm, tự ti mà qua đó giúp họ có ý thức vươn lên trong cuộc sống để thoát nghèo bền vững.
Vận dụng thuyết này vào CTXH với người nghèo giúp nhân viên CTXH nhận biết được quyền lợi cơ bản của người nghèo cũng như nghĩa vụ của người nghèo thông qua hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và hệ thống chính sách giảm nghèo hiện hành cũng như Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững của từng giai đoạn. Thông qua việc thực hiện các chính sách, chương trình, dự án hỗ trợ cho người nghèo tại địa phương để đánh giá mức độ phù hợp trong việc tiếp cận dựa trên quyền của người nghèo, đánh giá những yếu tố ảnh hưởng đến việc tiếp cận dựa trên quyền của con người trong đó có người nghèo. Từ các đánh giá đó, đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao việc thực hiện quyền của người nghèo dựa vào tình hình, hoàn cảnh thực tế của người nghèo. Các khái niệm sử dụng trong nghiên cứu 1.
Chính sách xã hội: Xét về nội hàm: Nghị quyết Đại hội VI của Đảng đã xác định: CSXH thường hướng vào phục vụ nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà nước trong từng thời kỳ. Các CSXH thể hiện tính trách nhiệm, mang hàm nghĩa văn hóa – văn minh, phản ánh tính chất tiến bộ, đảm bảo công bằng của xã hội. CSXH lấy con người làm trung tâm, làm đối tược tác động trực tiếp và do vậy, tất cả nội dung, mục tiêu của chính sách đều hướng tới con người. CSXH mang tinh nhân văn, nhân bản sâu sắc, nó thể hiện truyền thống nhân đạo tốt đẹp của một dân tộc.
Xét theo chức năng: CSXH định hướng cho sự vận động của xã hội. Nó xuất phát từ thực tiễn các vấn đề xã hội của đất nước. Đồng thời CSXH cũng là công cụ quản lý xã hội, thể hiện ý chí của Đảng, Nhà nước. Chính vì vậy nó là một phương tiện quan trọng định hướng mọi hoạt động và hành vi của các chủ thể tham gia hoạt động trong lĩnh vực xã hội theo những mục tiêu, phương hướng đã định trước của nhà nước.
CSXH điều chỉnh các vấn đề xã hội, chức năng này thể hiện ở chỗ, để phát huy những mặt tích cực và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của của nền kinh tế thị trường, Nhà nước sử dụng công cụ chính sách để điều chỉnh của các mối quan hệ xã hội, tác động vào quá trình phân phối thu nhập, tạo cơ hội phát triển cho các đối tượng thế yếu, bị ảnh hưởng. CSXH là loại chính sách liên quan đấn con người và bao trùm mọi mặt cuộc sống của con người, các nhóm người trong cộng đồng làm đối tượng tác động để hoàn thiện và phát triển toàn diện con người; lấy con người làm trung tâm, coi trọng yếu tố con người. CSXH còn có chức năng thúc đẩy sự phát triển. Từ cách tiếp cận trên, khái niệm CSXH có thể hiểu sự thể chế hóa, cụ thể hóa các giải pháp của Nhà Nước trong việc giải quyết vấn đề xã hội liên quan tới từng nhóm người hay toàn bộ dân cư, trên cơ sở phù hợp với quan điểm, đường lối của Đảng, nhằm hướng tới công bằng, tiến bộ xã hội và phát triển toàn diện con người.