CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG 1. Sự cần thiết của chính sách bảo vệ môi trường Môi trường có tầm quan trọng đặc biệt đối với sự tồn tại và phát triển của đời sống con người, sinh vật. Sự biến đổi một số thành phần môi trường sẽ gây tác động đáng kể đối với các hệ sinh thái và sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước và của nhân loại. Trong giai đoạn hiện nay, đất nước ta nói chung và quận Liên Chiểu nói riêng đang bước vào thời kỳ CNH – HĐH với sự ra đời và phát triển của nhiều nhà máy, xí nghiệp, công ty với lượng chất thải và khí thải ra môi trường rất lớn.
Mặc khác, dân số ngày càng gia tang, nhu cầu của cong người càng phong phú nên việc khai thác tài nguyên và thải chất thải ra môi trường ngày càng nhiều hơn. Bên cạnh đó, mật độ cây xanh trên địa bàn rất thấp, hiệu quả quản lý môi trường của địa phương chưa cao và chưa có chính sách định hướng dài hạn. Từ những thực trạng trên cho thấy, quận Liên Chiểu đang đối diện với những thách thức về vấn đề môi trường đang ngày càng phát sinh trong quá trình phát triển kinh tế xã hội và đô thị hóa trên địa bàn, đó là: Vấn đề đặt ra là làm thế nào để có những giải pháp cụ thể mang tính đồng bạo và khả thi cao trong quá trình đưa ra các chính sách về bảo vệ môi trường áp dụng vào thực tiễn, để tạo đà cho kinh tế phát triển bền vững cùng với nâng cao chất lượng cuộc sống và sức khỏe con người. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của thực hiện chính sách bảo vệ môi trường 1.
Khái niệm Để làm rõ khái niệm thực hiện chính sách bảo vệ môi trường là gì, trước 9 hết cần làm rõ một số khái niệm sau: - Môi trường là tập hợp tất cả các yếu tự nhiên và xã hội bao quanh con người, ảnh hưởng tới con người và tác động đến các hoạt động sống của con người như: nước, không khí, âm thanh, ánh sáng, sinh vật và các hình thái vật chất khác. Theo Luật Bảo vệ Môi trường của Việt Nam định nghĩa như sau: "Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên." [11] - Còn bảo vệ môi trường là gì: đó là những hoạt động giữ gìn, phòng ngừa, hạn chế các tác động xấu đến môi trường; ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô nhiễm suy thoái, cải thiện, phục hồi môi trường; khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên nhằm giữ gìn môi trường trong lành. Chính sách là gì? Về khái niệm chính sách thì theo từ điển bách khoa Việt Nam khái niệm như sau: “Chính sách là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ. Chính sách là nội dung căn bản được thực hiện trong một thời gian nhất định về một lĩnh vực cụ thể nào đó.
Nội dung và phương hướng của chính sách tùy thuộc vào các chủ trương, đường lối phát triển kinh tế - xã hội.” Theo James Anderson: “Chính sách là một quá trình hành động có mục đích theo đổi một hoặc nhiều chủ thể trong việc giải quyết các vấn đề mà họ quan tâm”. Như vậy hiểu chính sách công như thế nào: là những chính sách do các cơ quan hay các cấp chính quyền trong bộ máy nhà nước ban hành nhằm giải quyết những vấn đề có tính cộng đồng được gọi là chính sách công. Cho đến nay có nhiều quan điểm về khái niệm này: + Theo William Jenkin, "Chính sách công là một tập hợp các quyết định liên quan với nhau, được ban hành bởi một hoặc nhóm các nhà hoạt động 10 chính trị cùng hướng đến lựa chọn mục tiêu và các giải pháp để đạt được mục tiêu đó"; theo Thomas R. Dye thì cho rằng: "Chính sách công là những gì mà nhà nước quyết định lựa chọn làm hoặc không làm".
Còn theo Doctor Eric: "Chính sách công là một sản phẩm của một tiến trình tương tác giữa các cá nhân theo các nhóm làm việc nhỏ trong một khuôn khổ do các tổ chức đặt ra - các tổ chức này hoạt động trong một hệ thống thể chế chính trị, luật pháp và chịu ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa - xã hội", Cuy Peters định nghĩa: "Chính sách công là toàn bộ các hoạt động của chính quyền, dù thực hiện trực tiếp hay gián tiếp qua các đại lý, tác động đến cuộc sống của mọi người". "Chính sách công có thể coi như là một khái niệm có thể dùng thay thế các khái niệm hành chính công và quản lý công, hoặc có thể hiểu là một bộ công cụ phân tích dùng trong hai lĩnh vực trên". + Theo quan điểm của Việt Nam về chính sách công là: Chính sách của nhà nước hoặc chính sách của Đảng và Nhà nước, vì ở nước ta, Đảng Cộng sản là lực lượng chính trị duy nhất lãnh đạo nhà nước, lãnh đạo xã hội. Đảng lãnh đạo Nhà nước thông qua việc hoạch định ra chủ trương, đường lối, chiến lược, các định hướng chính sách, đó chính là những căn cứ chỉ đạo để Nhà nước ban hành các chính sách công.
Như vậy, các chính sách công được nhà nước ban hành trên cơ sở là cụ thể hóa đường lối, chiến lược và các định hướng chính sách của Đảng cộng sản Việt Nam, nhằm phục vụ lợi ích của nhân dân ta. Nhìn từ góc độ chủ thể hoạch định chính sách giữa Đảng và Nhà nước mà có các thuật ngữ: đó là Chủ trương, Đường lối chính sách, Cơ chế chính sách, Chế độ chính sách. Với nhiều quan điểm nêu về chính sách có khác nhau, nhưng chung quy lại đều đi đến việc nghiên cứu về chính sách công với tư cách là sản phẩm có mục đích của chủ thể nắm quyền lực công để tác động và chi phối đến các lĩnh vực của đời sống xã hội. Và Nhà nước là chủ thể quyền lực công có tính 11 chất đặc biệt nên được đưa vào vị trí trung tâm.
Qua việc phân tích các khái niệm trên, ta có hiểu rằng: Chính sách công là tổng thể chương trình hành động của chủ thể nắm quyền lực công, nhằm giải quyết vấn đề có tính cộng đồng trên các lĩnh vực của đời sống xã hội theo phương thức nhất định nhằm đạt được các mục tiêu đề ra và đảm bảo cho xã hội phát triển bền vững, ổn định. Từ cách hiểu trên, ta có thể thấy chính sách công có những đặc trưng cơ bản sau: Chính sách công là sản phẩm của chủ thể quyền lực công, nên bất kỳ chủ thể nào nắm quyền lực công đều có khả năng ban hành chính sách công; chính sách công bao gồm nhiều quyết định có liên quan lẫn nhau – đó là một chuỗi các quyết định cùng hướng vào giải quyết vấn đề của chính sách, luôn gắn với từng thời kỳ và giai đoạn lịch sử cụ thể; chính sách công thường tập trung giải quyết một vấn đề nhất định đang đặt ra trong đời sống kinh tế - xã hội theo những mục tiêu xác định và phương pháp cụ thể. Còn chính sách môi trường là gì? Theo Luật Bảo vệ môi trường được cụ thể hóa các công công ước quốc tế về môi trường, thì cho rằng: "Chính sách môi trường là những chủ trương, biện pháp mang tính chiến lược, thời đoạn, nhằm giải quyết một nhiệm vụ bảo vệ môi trường cụ thể nào đó, trong một giai đoạn nhất định". Và chính sách môi trường phải được cụ thể hoá Luật Bảo vệ Môi trường (trong nước) và các Công ước quốc tế về môi trường.
Nó vừa cụ thể hoá luật pháp và những chính sách của các cấp cao hơn, vừa tính tới đặc thù địa phương. Sự đúng đắn và thành công của chính sách cấp địa phương có vai trò quan trọng trong đảm bảo sự thành công của chính sách cấp trung ương. [11] Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường là: Căn cứ vào tình hình thực tế của mỗi địa phương và yêu cầu chung của từng giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội mà Nhà nước ban hành các hệ thống các chính sách, văn bản bản quy 12 phạm pháp luật về bảo vệ môi trường phù hợp, nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội trong lĩnh vực hoạt động bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, để triển khai đi vào cuộc sống và trở thành hành vi xử xự, hợp pháp của các chủ thể pháp luật về bảo vệ môi trường nhằm phát huy tác dụng của nó trong thực tiễn, Nhà nước phải giữ vai trò trung tâm và đề ra các giải pháp hữu hiệu trong quá trình tổ chức thực hiện hiệu quả nhất về công tác bảo vệ môi trường.
Quá trình tổ chức thực hiện chính sách là bước thực hiện hoá chính sách vào đời sống xã hội. Như vậy, việc thực hiện chính sách bảo vệ môi trường là quá trình triển khai các quy định của chính sách và pháp luật về bảo vệ môi trường đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế, hợp pháp của các chủ thể nhằm phát huy tính tích cực, chủ động trong thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường; bảo vệ, phòng ngừa và xử lý nghiêm minh các vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường đảm bảo quyền con người được sống trong môi trường trong lành và bảo đảm sự phát triển ổn định, bền vững. Chính sách môi trường được tổ chức thực hiện thông qua hệ thống cơ quan quản lý môi trường cùng với sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức nghề nghiệp và các cộng đồng trong xã hội. Các hình thức tổ chức thực hiện chính sách môi trường rất đa dạng, phong phú, bao gồm từ việc tuyên truyền, vận động, giáo dục, nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường cũng như các phong trào bảo vệ môi trường mang tính chất định kỳ và không định kỳ.
Theo Luật Bảo vệ môi trường, nhà nước luôn tạo ra các chính sách để thực hiện tốt công tác về bảo vệ môi trường cụ thể như: Khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi để mọi tổ chức, cộng đồng dân cư, hộ gia đình, cá nhân tham gia hoạt động bảo vệ môi trường.