Đánh giá hiệu quả chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập, Bình Phước

Đánh giá hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại vườn quốc gia Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước, góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

• Tác giả: Nguyễn Quốc Hội
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Quang Bảo
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Chính Sách Chi Trả Dịch Vụ Môi Trường Rừng Tại Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Lâm Nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Đồng Nai

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.1.1. Một số khái niệm cơ bản có liên quan
• 1.1.1.1. Chi trả dịch vụ môi trường
• 1.1.1.2. Chi trả dịch vụ môi trường rừng
• 1.1.2. Chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng
• 1.2. Tại Việt Nam
• 1.2.1. Một số khái niệm cơ bản có liên quan
• 1.2.1.1. Môi trường rừng và giá trị dịch vụ môi trường rừng
• 1.2.1.2. Dịch vụ môi trường rừng
• 1.2.1.3. Chi trả dịch vụ môi trường rừng
• 1.2.2. Tình hình thực hiện chính sách chi trả DVMTR ở Việt Nam
• 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp luận
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí, ranh giới
• 3.1.2. Địa hình địa thế
• 3.1.3. Khí hậu thuỷ văn
• 3.1.4. Tài nguyên đất đai
• 3.1.5. Tài nguyên thiên nhiên
• 3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Dân số, dân tộc, lao động
• 3.2.2. Xã hội: thực trạng giáo dục và đào tạo, y tế, văn hóa
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng tài nguyên rừng và tình hình triển khai chính sách chi trả DVMTR tại VQG Bù Gia Mập
• 4.1.1. Hiện trạng tài nguyên rừng
• 4.1.2. Tình hình quản lý bảo vệ và phát triển rừng
• 4.1.3. Tình hình thực hiện chính sách chi trả DVMTR
• 4.2. Tác động kinh tế, xã hội và môi trường của chính sách chi trả DVMTR tại VQG Bù Gia Mập
• 4.2.1. Tác động kinh tế của chính sách chi trả DVMTR
• 4.2.2. Tác động xã hội của chính sách chi trả DVMTR
• 4.2.3. Tác động môi trường của chính sách chi trả DVMTR
• 4.3. Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả chính sách chi trả DVMTR tại VQG Bù Gia Mập
• 4.4. Đánh giá chung về những tác động của chính sách chi trả DVMTR tại VQG Bù Gia Mập
• 4.5. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong việc thực hiện
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chính Sách Chi Trả DVMTR Tại Bù Gia Mập

Rừng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp sản phẩm và dịch vụ môi trường. Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES), triển khai từ năm 2011, đã trở thành một chính sách lâm nghiệp nổi bật tại Việt Nam. Chính sách này tạo ra nguồn tài chính bền vững cho bảo tồn rừng, giảm áp lực ngân sách nhà nước. Từ 2011-2020, nguồn thu từ DVMTR đạt 16.746 tỷ đồng, chiếm tỷ lệ lớn trong tổng đầu tư vào ngành lâm nghiệp. Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập với diện tích 26.032 ha, là khu vực có đa dạng sinh học cao, có ý nghĩa quan trọng với đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của người dân địa phương. Vườn đã thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng từ khi Nghị định 99/2010/NĐ-CP ra đời, tạo nguồn thu nâng cao thu nhập và nhận thức bảo vệ rừng cho cộng đồng.

1.1. Vai trò của DVMTR trong bảo tồn và phát triển rừng

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng không chỉ là nguồn tài chính mà còn là động lực thúc đẩy quản lý rừng bền vững. Nguồn thu từ DVMTR giúp giảm sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước, tạo điều kiện cho các hoạt động bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển sinh kế cho người dân địa phương. Theo Bộ NN&PTNT (2021), DVMTR là nguồn tài chính bền vững, góp phần bảo vệ môi trường thông qua diện tích rừng được quản lý và bảo vệ.

1.2. Tiềm năng phát triển DVMTR tại Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập

Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập có tiềm năng lớn để phát triển các loại hình DVMTR. Việc mở rộng các loại hình dịch vụ hệ sinh thái được chi trả sẽ giúp nâng cao thu nhập và nhận thức bảo vệ rừng của cộng đồng địa phương. Trong tương lai, Vườn có thể thực hiện tiếp các loại DVMTR còn lại theo hướng dẫn của Chính phủ, từ đó tăng cường hiệu quả bảo vệ và phát triển rừng.

II. Thực Trạng Triển Khai Chi Trả DVMTR Tại VQG Bù Gia Mập

Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập đã triển khai chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng từ khi Nghị định 99/2010/NĐ-CP có hiệu lực. Đây là nguồn thu quan trọng để nâng cao thu nhập cho cộng đồng địa phương tham gia nhận khoán bảo vệ rừng, đồng thời nâng cao nhận thức về bảo tồn rừng. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu các nghiên cứu cụ thể về tác động của chương trình chi trả DVMTR đến kinh tế, xã hội và môi trường trong phạm vi Vườn.

2.1. Tình hình chi trả DVMTR cho cộng đồng địa phương

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng địa phương tham gia nhận khoán bảo vệ rừng. Nguồn thu này giúp cải thiện sinh kế và nâng cao nhận thức về vai trò của rừng trong việc cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái. Việc chi trả được thực hiện thông qua các hợp đồng khoán bảo vệ và phát triển rừng với chủ rừng là tổ chức do Nhà nước thành lập.

2.2. Các bên liên quan và lợi ích từ chính sách chi trả DVMTR

Các bên liên quan trong chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng bao gồm chủ rừng, tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư nhận khoán bảo vệ và phát triển rừng. Lợi ích từ chính sách này không chỉ là nguồn thu nhập mà còn là sự tham gia tích cực của cộng đồng vào công tác bảo tồn rừng và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

III. Tác Động Của Chính Sách Chi Trả DVMTR Đến Kinh Tế Xã Hội

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng có tác động đáng kể đến kinh tế, xã hội và môi trường tại Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập. Nguồn thu từ DVMTR giúp cải thiện sinh kế của người dân địa phương, đồng thời nâng cao nhận thức về bảo tồn rừng và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên, cần có các nghiên cứu cụ thể để đánh giá đầy đủ các tác động này.

3.1. Tác động kinh tế của chi trả DVMTR đến hộ gia đình

Nguồn thu từ chi trả dịch vụ môi trường rừng đóng góp vào thu nhập của các hộ gia đình tham gia nhận khoán bảo vệ rừng. Thu nhập này giúp cải thiện đời sống, tăng cường khả năng đầu tư vào sản xuất và nâng cao chất lượng cuộc sống. Theo số liệu thống kê, thu nhập bình quân của mỗi hộ nhận được từ nhận khoán bảo vệ rừng đã tăng lên đáng kể từ khi chính sách DVMTR được triển khai.

3.2. Tác động xã hội của chi trả DVMTR đến cộng đồng

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng góp phần tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào công tác bảo tồn rừng và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Việc chi trả tạo ra sự gắn kết giữa cộng đồng và rừng, nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc bảo vệ đa dạng sinh học và các dịch vụ hệ sinh thái.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Chi Trả DVMTR Tại Bù Gia Mập

Để nâng cao hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này tập trung vào việc tăng cường nguồn thu, cải thiện cơ chế chi trả, nâng cao năng lực quản lý và tăng cường sự tham gia của cộng đồng.

4.1. Đa dạng hóa nguồn thu DVMTR

Cần đa dạng hóa các nguồn thu DVMTR bằng cách mở rộng đối tượng chi trả và các loại hình dịch vụ hệ sinh thái được chi trả. Ngoài các nhà máy thủy điện, cần khai thác tiềm năng từ các cơ sở sản xuất nước sạch, khu du lịch sinh thái và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan đến rừng. Việc này giúp tăng nguồn thu và đảm bảo tính bền vững của chính sách.

4.2. Cải thiện cơ chế chi trả DVMTR

Cần cải thiện cơ chế chi trả DVMTR để đảm bảo tính công bằng, minh bạch và hiệu quả. Việc chi trả cần dựa trên kết quả thực hiện công tác bảo vệ rừng và phát triển sinh kế của cộng đồng. Đồng thời, cần tăng cường giám sát và đánh giá để đảm bảo nguồn tiền được sử dụng đúng mục đích.

V. Đánh Giá Chung Về Tác Động Của Chính Sách Chi Trả DVMTR

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã mang lại những tác động tích cực đến kinh tế, xã hội và môi trường tại Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế và thách thức cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả của chính sách. Việc đánh giá toàn diện các tác động là cần thiết để có những điều chỉnh và cải thiện phù hợp.

5.1. Điểm mạnh và cơ hội của chính sách chi trả DVMTR

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng có nhiều điểm mạnh như tạo nguồn tài chính bền vững cho bảo tồn rừng, nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng đồng. Đồng thời, chính sách cũng mở ra nhiều cơ hội để phát triển các loại hình dịch vụ hệ sinh thái và du lịch sinh thái, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

5.2. Điểm yếu và thách thức của chính sách chi trả DVMTR

Bên cạnh những điểm mạnh, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng cũng đối mặt với những điểm yếu và thách thức như nguồn thu chưa ổn định, cơ chế chi trả còn phức tạp, năng lực quản lý còn hạn chế. Để vượt qua những thách thức này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan và sự hỗ trợ từ các cấp chính quyền.

VI. Kết Luận Và Kiến Nghị Về Chi Trả DVMTR Tại Bù Gia Mập

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng là một công cụ quan trọng để bảo tồn rừng và phát triển bền vững tại Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập. Để nâng cao hiệu quả của chính sách, cần có những kiến nghị và giải pháp cụ thể, tập trung vào việc tăng cường nguồn lực, cải thiện cơ chế quản lý và tăng cường sự tham gia của cộng đồng.

6.1. Kiến nghị về chính sách và pháp luật

Cần hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật về chi trả dịch vụ môi trường rừng, đảm bảo tính đồng bộ, minh bạch và khả thi. Đồng thời, cần có những quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, cũng như cơ chế giải quyết tranh chấp.

6.2. Kiến nghị về quản lý và thực hiện

Cần tăng cường năng lực quản lý và thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng cho các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan trong quá trình thực hiện, đảm bảo tính hiệu quả và bền vững của chính sách.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 2011 - 2020, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) tại Việt Nam đã huy động được 16.746 tỷ đồng, bình quân đạt 1.674 tỷ đồng/năm, chiếm tới 18,5% tổng đầu tư toàn xã hội vào ngành lâm nghiệp và tương đương 95,3% nguồn ngân sách nhà nước chi cho lâm nghiệp. Tuy nhiên, việc thực thi chính sách tại các khu bảo tồn thiên nhiên cấp cơ sở vẫn gặp nhiều khó khăn trong quản lý tài chính và đánh giá tác động thực tiễn. Vườn quốc gia Bù Gia Mập tại tỉnh Bình Phước là vùng đệm sinh thái trọng yếu với tổng diện tích tự nhiên 25.598,24 ha, sở hữu tỷ lệ che phủ rừng lên đến 99,08% và là sinh cảnh của 1.114 loài thực vật cùng 106 loài thú quý hiếm.

Vấn đề nghiên cứu then chốt là đánh giá toàn diện tính hiệu quả của chính sách chi trả DVMTR trong việc bảo tồn hệ sinh thái rừng tự nhiên gắn với giải quyết sinh kế cho cộng đồng dân cư bản địa. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng của tác giả Nguyễn Quốc Hội, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trần Quang Bảo, tập trung vào hai mục tiêu cụ thể: Thứ nhất, phân tích thực trạng triển khai và các tác động kinh tế, xã hội, môi trường của chính sách DVMTR tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập trong giai đoạn 2013 - 2021; Thứ hai, xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi chính sách gắn liền với phát triển bền vững cộng đồng vùng đệm. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện cơ chế chia sẻ lợi ích, góp phần duy trì bền vững 25.341,62 ha rừng tự nhiên và nâng cao thu nhập cho hơn 595 hộ gia đình nhận khoán.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai khung lý thuyết nền tảng trong quản trị tài nguyên và kinh tế môi trường: Lý thuyết Chi trả Dịch vụ Hệ sinh thái (PES) theo khung chuẩn của các tổ chức nghiên cứu lâm nghiệp quốc tế với 5 nguyên tắc giao dịch tự nguyện có điều kiện, và Lý thuyết Quản lý rừng dựa vào cộng đồng (CBFM). Mô hình nghiên cứu tiếp cận theo cấu trúc logic đa ngành (kinh tế - sinh thái - xã hội) để phân tích dòng luân chuyển tài chính từ 17 đơn vị sử dụng dịch vụ ủy thác đến các đối tượng cung ứng DVMTR. Các khái niệm trọng tâm bao gồm:

1. Dịch vụ môi trường rừng: Hoạt động cung ứng các giá trị sử dụng từ hệ sinh thái theo Luật Lâm nghiệp 2017, bao gồm bảo vệ đất, điều tiết nguồn nước, duy trì cảnh quan và hấp thụ carbon.
2. Cơ chế chi trả gián tiếp: Phương thức điều phối tài chính thông qua Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng với tỷ lệ nguồn thu điều phối từ Quỹ Trung ương chiếm 96,6% và Quỹ tỉnh chiếm 3,4%.
3. Hợp đồng giao khoán bảo vệ rừng: Công cụ pháp lý xác lập trách nhiệm tuần tra quản lý diện tích rừng đặc dụng gắn với quyền lợi nhận tiền chi trả hàng năm của cộng đồng dân cư địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp trong khung thời gian 2013 - 2021. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ hệ thống kiểm kê rừng giai đoạn 2011 - 2020 và báo cáo tài chính giải ngân 211,787 tỷ đồng của Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Bình Phước.

Về thu thập dữ liệu sơ cấp, tác giả tiến hành điều tra với cỡ mẫu đại diện gồm 150 hộ gia đình nhận khoán bảo vệ rừng và 20 hộ dân không tham gia nhận khoán để đối chứng. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng tại 2 xã trọng điểm là Đắk Ơ và Bù Gia Mập nhằm phản ánh chân thực cộng đồng có 48,4% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số như Stiêng và Mơ Nông. Ngoài ra, nghiên cứu thực hiện 12 cuộc phỏng vấn sâu với cán bộ thuộc Chi cục Kiểm lâm, Hạt Kiểm lâm Bù Gia Mập, Quỹ tỉnh và Ban quản lý Vườn quốc gia; kết hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) và phân tích SWOT. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Excel thông qua phương pháp thống kê mô tả và thống kê so sánh. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm định lượng chính xác biến động đơn giá chi trả (tăng từ 250.000 đồng/ha lên 600.000 đồng/ha) và kiểm định mức độ đóng góp của dòng tiền DVMTR vào cơ cấu kinh tế hộ gia đình qua các năm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu thực địa tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập đã ghi nhận 4 kết quả nổi bật:

1. Tăng trưởng diện tích chi trả và nguồn lực tài chính bền vững: Tổng diện tích rừng được hưởng chính sách DVMTR đạt 25.362,86 ha, tương đương 99,08% diện tích tự nhiên của Vườn. Nguồn kinh phí chi trả giải ngân cho đơn vị đạt mức 14,98 tỷ đồng vào năm 2021, tạo nguồn lực chủ động cho công tác tuần tra bảo vệ mà không phụ thuộc vào ngân sách cấp phát.
2. Phân bổ diện tích khoán bảo vệ rừng tập trung cho cộng đồng địa phương: Ban quản lý Vườn quốc gia Bù Gia Mập đã giao khoán 18.907,13 ha cho 10 cộng đồng dân cư vùng đệm, chiếm tới 74,5% tổng diện tích được chi trả DVMTR và nhận về 9,795 tỷ đồng (chiếm 67,1% tổng kinh phí chi trả năm 2020). Diện tích còn lại 6.344 ha (25,5%) được giao cho 5 đơn vị vũ trang và 1 tổ chức công đoàn.
3. Thu nhập hộ nhận khoán tăng trưởng 240%: Mức chi trả bình quân trên mỗi hecta rừng đã tăng mạnh từ 250.000 đồng/ha/năm (giai đoạn 2013 - 2017) lên 600.000 đồng/ha/năm (năm 2021). Với hạn mức nhận khoán 30 - 40 ha/hộ, thu nhập thực tế từ DVMTR của mỗi hộ tăng từ 7,5 - 11 triệu đồng/năm lên 18 - 20 triệu đồng/năm, chiếm từ 25% đến 30% tổng thu nhập hàng năm của hộ gia đình.
4. Nâng cao hiệu quả bảo vệ tài nguyên và giảm thiểu vi phạm: Tỷ lệ che phủ rừng tự nhiên được giữ vững ở mức 99,91% với trữ lượng gỗ đạt 5.804,40 nghìn m3. Nhờ mạng lưới 600 lao động địa phương phối hợp với 60 cán bộ kiểm lâm chốt chặn tại 10 trạm, số vụ phá rừng, khai thác lâm sản và săn bắt động vật hoang dã trái phép đã giảm trên 80% so với thời điểm trước năm 2011.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính thúc đẩy nguồn thu DVMTR tăng đột biến bắt nguồn từ việc thực thi Nghị định 147/2016/NĐ-CP, tăng mức điều tiết thủy điện từ 20 đồng/kWh lên 36 đồng/kWh và nước sạch lên 52 đồng/m3. Khi trực quan hóa dữ liệu qua biểu đồ cơ cấu nguồn thu, nguồn tiền từ các nhà máy thủy điện chiếm tỷ trọng vượt trội với 63,5%, tiếp đến là sản xuất nước sạch chiếm 35%, tạo nguồn tài chính dồi dào phục vụ bảo vệ 25.341,62 ha rừng tự nhiên.

So sánh với các nghiên cứu lâm nghiệp quốc tế tại khu vực Đông Nam Á (mức chi trả PES dao động từ 30 đến 120 USD/ha/năm), đơn giá 600.000 đồng/ha/năm (khoảng 26 USD/ha/năm) tại Bù Gia Mập là mức chi trả khá cao tại Việt Nam, vượt trội so với mức bình quân của nhiều khu bảo tồn phía Bắc. Thông qua bảng phân tích kinh tế hộ, nghiên cứu khẳng định tiền DVMTR đóng vai trò là nguồn tiền mặt quan trọng giúp 595 hộ đồng bào ổn định cuộc sống. Dẫu vậy, việc áp dụng phương thức chi trả điện tử qua ViettelPay vẫn gặp trở ngại do hạ tầng mạng di động tại các xã vùng biên còn yếu và tỷ lệ hộ có điện thoại thông minh chỉ đạt dưới 40%, đòi hỏi phải có giải pháp công nghệ thích ứng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá, luận văn đưa ra 4 giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện chính sách DVMTR giai đoạn 2023 - 2030:

1. Đa dạng hóa nguồn thu từ các loại hình dịch vụ môi trường mới: Ban quản lý Vườn quốc gia Bù Gia Mập phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bình Phước triển khai thu tiền DVMTR từ các cơ sở phát thải khí nhà kính lớn và cơ sở nuôi trồng thủy sản theo Nghị định 156/2018/NĐ-CP, phấn đấu tăng tổng nguồn thu thêm 15% - 20% mỗi năm trong giai đoạn 2024 - 2026.
2. Điều chỉnh tăng đơn giá nhận khoán bảo vệ rừng: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Phước nâng mức chi trả khoán bảo vệ rừng từ 600.000 đồng/ha lên 800.000 đồng/ha trước năm 2025, hướng tới mục tiêu nâng thu nhập từ nhận khoán của 595 hộ dân lên trên 25 triệu đồng/hộ/năm.
3. Hoàn thiện hạ tầng viễn thông và cơ chế chi trả linh hoạt: Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Bình Phước phối hợp với các doanh nghiệp viễn thông lắp đặt thêm 3 trạm phát sóng tại vùng đệm xã Đắk Ơ và xã Bù Gia Mập trong năm 2024, đồng thời duy trì kết hợp chi trả tài khoản và tiền mặt để đảm bảo tỷ lệ giải ngân đạt 100% đúng tiến độ.
4. Hiện đại hóa công tác tuần tra và nâng cao năng lực cộng đồng: Ban quản lý Vườn quốc gia Bù Gia Mập tổ chức 12 khóa tập huấn kỹ năng sử dụng thiết bị định vị GPS và giám sát rừng số hóa cho 10 cộng đồng nhận khoán trước quý IV/2024, bảo đảm giám sát chặt chẽ toàn bộ 25.362,86 ha rừng được giao khoán.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Tài liệu luận văn mang lại giá trị thực tiễn và lý luận chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và Quỹ Bảo vệ & Phát triển rừng các cấp: Cung cấp bài học kinh nghiệm trong công tác điều phối 211,787 tỷ đồng tiền DVMTR và thiết lập cơ chế giám sát tài chính minh bạch cho 45 tỉnh thành đang thực hiện chính sách.
2. Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và phòng hộ toàn quốc: Tham khảo quy trình tuyển chọn và ký hợp đồng giao khoán 25.362,86 ha rừng cho 16 đơn vị cộng đồng và lực lượng vũ trang, tối ưu hóa mô hình tuần tra bảo vệ rừng tận gốc.
3. Học viên sau đại học và nhà nghiên cứu lâm nghiệp: Khai thác phương pháp luận đánh giá tác động đa chiều, bộ công cụ phân tích SWOT và dữ liệu khảo sát thực tế trên 150 hộ gia đình vùng đệm miền Đông Nam Bộ.
4. Các tổ chức bảo tồn phi chính phủ và dự án quốc tế: Sử dụng số liệu thực địa để thiết kế các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học, lồng ghép chính sách chi trả dịch vụ hệ sinh thái với mục tiêu cải thiện sinh kế cho 48,4% đồng bào dân tộc thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

Chính sách chi trả DVMTR tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập mang lại nguồn thu nhập bao nhiêu cho mỗi hộ nhận khoán? Giai đoạn 2013 - 2017, mỗi hộ nhận khoán 30 - 40 ha nhận được từ 7,5 đến 11 triệu đồng/năm với mức chi trả 250.000 đồng/ha. Đến năm 2021, khi đơn giá tăng lên 600.000 đồng/ha, thu nhập bình quân từ DVMTR đạt từ 18 đến 20 triệu đồng/năm, giúp cải thiện đáng kể đời sống cho 595 hộ dân tộc thiểu số.

Nguồn thu tiền DVMTR tại tỉnh Bình Phước chủ yếu đến từ các đối tượng sử dụng nào? Theo số liệu từ Quỹ tỉnh giai đoạn 2012 - 2020 với tổng thu đạt 211,787 tỷ đồng, các nhà máy thủy điện là nguồn thu lớn nhất chiếm 63,5% (thu nội tỉnh đạt 4,482 tỷ đồng), các cơ sở sản xuất và cung ứng nước sạch chiếm 35%, phần còn lại đến từ hoạt động kinh doanh du lịch sinh thái.

Diện tích rừng nào tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập đang được chi trả tiền DVMTR? Toàn bộ 25.362,86 ha đất rừng tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập đều được hưởng tiền DVMTR, trong đó rừng tự nhiên chiếm 25.341,62 ha (99,91%). Diện tích này bao gồm 4.940,95 ha rừng giàu, 1.062,3 ha rừng trung bình và 19.207,89 ha rừng hỗn giao gỗ tre nứa có giá trị bảo tồn cao.

Rào cản lớn nhất khi thực hiện chi trả tiền DVMTR qua tài khoản số tại Bù Gia Mập là gì? Hạn chế lớn nhất là tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 48,4% dân số vùng đệm, nhiều hộ chưa có điện thoại thông minh và hạn chế kỹ năng số. Đồng thời, sóng viễn thông tại các xã vùng biên như Đắk Ơ còn chập chờn, gây khó khăn cho việc giải ngân qua ví điện tử ViettelPay.

Chính sách DVMTR đã giúp giảm thiểu tình trạng vi phạm lâm luật tại địa phương ra sao? Nhờ huy động được 600 lao động địa phương cắm chốt tại 10 trạm kiểm lâm và 2 chốt xung yếu, số vụ khai thác gỗ lậu và săn bắt thú rừng đã giảm trên 80% so với trước năm 2011, góp phần giữ vững tỷ lệ che phủ rừng tự nhiên đạt trên 99%.

Kết luận

• Khẳng định DVMTR là nguồn tài chính bền vững: Đảm bảo nguồn kinh phí ổn định hàng năm để quản lý, bảo vệ 25.362,86 ha rừng tự nhiên mà không phụ thuộc vào ngân sách.
• Nâng cao sinh kế cộng đồng vùng đệm: Tăng đơn giá nhận khoán lên 600.000 đồng/ha/năm, mang lại thu nhập 18 - 20 triệu đồng/hộ/năm cho 595 hộ dân.
• Bảo tồn nguyên vẹn đa dạng sinh học: Giữ vững tỷ lệ che phủ rừng 99,08%, bảo vệ sinh cảnh an toàn cho 1.114 loài thực vật và 106 loài động vật quý hiếm.
• Củng cố mô hình đồng quản lý: Thiết lập mối liên kết chặt chẽ giữa Ban quản lý Vườn quốc gia với 10 cộng đồng thôn bản và lực lượng vũ trang địa phương.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng: Cung cấp khung đánh giá thực tiễn để hoàn thiện chính sách lâm nghiệp giai đoạn 2023 - 2030 trên phạm vi cả nước.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là lượng hóa rõ nét hiệu quả đa chiều của cơ chế chi trả DVMTR đối với khu vực rừng đặc dụng Đông Nam Bộ. Trong lộ trình đến năm 2025, việc mở rộng dịch vụ hấp thụ carbon và nâng cấp hệ thống hạ tầng số hóa là yêu cầu cấp thiết. Độc giả và các nhà quản lý quan tâm có thể liên hệ tác giả hoặc tra cứu toàn văn luận văn tại thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp để khai thác trọn vẹn bộ dữ liệu và giải pháp chi tiết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Một số khái niệm cơ bản có liên quan a) Chi trả dịch vụ môi trường Chi trả DVMT là tạo ra lợi ích cho các cá nhân và cộng đồng để bảo vệ các DVMT bằng cách bồi hoàn cho họ khoản chi phí phát sinh từ việc quản lý và cung cấp những dịch vụ này (Mayrand và Paquin, 2004). Theo định nghĩa của Wunder (2005), chi trả DVMT bao gồm năm yếu tố chính là: (1) giao dịch tự nguyện; (2) một DVMT được xác định rõ ràng; (3) có ít nhất một người mua dịch vụ; (4) ít nhất một người cung cấp dịch vụ; (5) phải có tính điều kiện (người mua chỉ chi trả khi mà người cung cấp đảm bảo việc cung cấp dịch vụ được diễn ra liên tục).

Tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới cũng đưa ra khái niệm về chi trả DVMT được đưa ra như sau: “Người mua (tự nguyện) đồng ý trả tiền hoặc các khuyến khích khác để chấp nhận và duy trì các biện pháp quản lý tài nguyên thiên nhiên và đất bền vững hơn mà nó cung cấp dịch vụ HST xác định” (http://ipsard. b) Chi trả dịch vụ môi trường rừng Cho đến nay, định nghĩa về chi trả DVMTR được đông đảo các nhà khoa học trên thế giới chấp thuận là định nghĩa của Wunder Seven, 2005. Theo tác giả này, chi trả DVMTR là quá trình giao dịch tự nguyện được thực hiện bởi ít nhất một người mua và một người bán dịch vụ môi trường rừng, khi và chỉ khi người bán đảm bảo cung cấp dịch vụ môi trường rừng đó một cách hợp lý”. Để có thể hiểu một cách đơn giản, chi trả DVMTR là việc chi trả của những người hưởng lợi dịch vụ môi trường rừng cho người cung ứng dịch vụ.

4 Theo Simpson và Sedjo (1996), Land-Mils và Porras (2002), chi trả DVMT là một cách tiếp cận mới để khuyến khích chủ rừng, những người quản lý rừng cung cấp dịch vụ môi trường rừng tốt hơn. Chi trả DVMTR giúp đền bù cho những người cung cấp dịch vụ môi trường rừng hoặc khuyến khích những người chưa quan tâm tham gia bảo vệ và phát triển rừng. Như vậy, chi trả DVMTR là một quan hệ tài chính mới cho một loại hình dịch vụ công cộng là dịch vụ môi trường rừng. Việc chi trả này bao gồm các yếu tố cơ bản như đối tượng phải chi trả, đối tượng được chi trả, loại dịch vụ chi trả, hình thức và nguyên tắc chi trả… 1.

Chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng Hiện nay có khoảng 400 chương trình dự án chi trả dịch vụ môi trường (PES) trên toàn cầu. Nghiên cứu của Trung tâm nghiên cứu lâm nghiệp Thế giới (CIFOR) rà soát lại: có 100 chương trình PES: 5 chương trình ở Úc, 31 chương trình ở Mỹ La tinh, 6 chương trình ở Bắc Mỹ, 9 chương trình ở Châu Âu, 33 chương trình ở châu Á, 12 chương trình ở châu Phi. Các dịch vụ môi trường rừng đang được chi trả: 51% Bảo vệ nguồn nước; 1% Rừng ngập mặn; 26% Bảo tồn đa dạng sinh học; 11% Hấp thụ carbon; 11% Vẻ đẹp cảnh quan Bảng 1. Một số chương trình PES trên thế giới Quốc gia Chương trình Mức chi trả Trung Quốc Chương trình chuyển đổi đất dốc USD 347 – 500 ha/năm Peru Chương trình PROFAFOR USD 100 – 150 ha/3 năm Chương trình lâm nghiệp xã hội Peru USD 30/ha/năm (Socio Bosque) Chi trả dịch vụ môi trường tại lưu USD 120 ha/năm (trong Indonesia vực Cidanau và Sumberjaya vòng 5 năm)/250USD/ha 5 Quốc gia Chương trình Mức chi trả nếu giảm được 10% bồi lắng và 1000USD/ha nếu giảm được 30% bồi lắng USD 30/tháng/hộ gia Brazil Chương trình Bolsa Floresta đình = 360USD/năm Chương trình chi trả Dịch vụ môi USD 300 – 400 ha/năm Mexico trường thủy văn (PSAH) (trong vòng 5 năm) Chương trình chi trả dịch vụ môi USD 64-64/ha/năm Costa Rica trường quốc gia 1.2 Tại Việt Nam 1.

Một số khái niệm cơ bản có liên quan a) Môi trường rừng và giá trị dịch vụ môi trường rừng Theo Nghị Định số 156/2018/NĐ-CP “Môi trường rừng là một bộ phận của hệ sinh thái rừng, bao gồm: đất, nước, không khí, âm thanh, ánh sáng và các yếu tố vật chất khác tạo nên cảnh quan rừng” (khoản 8, Điều 3). Khái niệm môi trường rừng được dùng cho cả rừng sản xuất, rừng đặc dụng và rừng phòng hộ và môi trường rừng là một bộ phận hợp thành của rừng. b) Dịch vụ môi trường rừng Theo Luật Lâm nghiệp 2017: Dịch vụ môi trường rừng là hoạt động cung ứng các giá trị sử dụng của môi trường rừng. Các loại dịch vụ môi trường rừng bao gồm (Điều 61): (1) Bảo vệ đất, hạn chế xói mòn và bồi lắng lòng hồ, lòng sông, lòng suối; (2) Điều tiết, duy trì nguồn nước cho sản xuất và đời sống xã hội; (3) Hấp thụ và lưu giữ các-bon của rừng; giảm phát thải khí nhà kính từ hạn chế mất rừng và suy thoái rừng, quản lý rừng bền vững, tăng trưởng xanh; (4) Bảo vệ, duy trì vẻ đẹp cảnh quan tự nhiên, bảo tồn đa 6 dạng sinh học hệ sinh thái rừng cho kinh doanh dịch vụ du lịch; (5) Cung ứng bãi đẻ, nguồn thức ăn, con giống tự nhiên, nguồn nước từ rừng và các yếu tố từ môi trường, hệ sinh thái rừng để nuôi trồng thủy sản.

c) Chi trả dịch vụ môi trường rừng Chi trả DVMTR là quan hệ cung ứng và chi trả giữa bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng trả tiền cho bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng theo quy định. - Đối tượng phải trả tiền DVMTR: theo Khoản 2, Điều 63, Luật Lâm nghiệp 2017 bao gồm: (1) Cơ sở sản xuất thủy điện phải chi trả tiền dịch vụ về bảo vệ đất, hạn chế xói mòn và bồi lắng lòng hồ, lòng sông, lòng suối, điều tiết và duy trì nguồn nước cho sản xuất thủy điện; (2) Cơ sở sản xuất và cung ứng nước sạch phải chi trả tiền dịch vụ về điều tiết và duy trì nguồn nước cho sản xuất nước sạch; (3) Cơ sở sản xuất công nghiệp phải chi trả tiền dịch vụ về điều tiết và duy trì nguồn nước cho sản xuất công nghiệp; (4) Tổ chức, cá nhân kinh doanh dịch vụ du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí phải chi trả tiền dịch vụ về bảo vệ, duy trì vẻ đẹp cảnh quan tự nhiên, bảo tồn đa dạng sinh học hệ sinh thái rừng; (5) Tổ chức, cá nhân hoạt động sản xuất, kinh doanh gây phát thải khí nhà kính lớn phải chi trả tiền dịch vụ về hấp thụ và lưu giữ các-bon của rừng; (6) Cơ sở nuôi trồng thủy sản phải chi trả tiền dịch vụ cung ứng bãi đẻ, nguồn thức ăn, con giống tự nhiên, nguồn nước và các yếu tố từ môi trường, hệ sinh thái rừng cho nuôi trồng thủy sản; (7) Các đối tượng khác theo quy định của pháp luật. - Đối tượng được chi trả tiền dịch vụ môi trường rừng: theo Khoản 1, Điều 63, Luật Lâm nghiệp 2017 bao gồm: (1) Chủ rừng được quy định tại Điều 8 của Luật này; (2) Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư có hợp đồng nhận khoán bảo vệ và phát triển rừng với chủ rừng là tổ chức do Nhà nước thành lập; (3) Ủy ban nhân dân cấp xã và tổ chức khác được Nhà 7 nước giao trách nhiệm quản lý rừng theo quy định của pháp luật. Tình hình thực hiện chính sách chi trả DVMTR ở Việt Nam Trong điều kiện đất nước còn nghèo, nguồn ngân sách có hạn, việc sử dụng ngân sách nhà nước đầu tư cho rừng sẽ không bền vững.

Mặt khác, quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế từ kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường, nền kinh tế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với nền kinh tế toàn cầu, do đó có nhiều cơ hội tiếp cận các cơ chế tài chính mới, gợi mở tư tưởng đổi mới nguồn lực đầu tư cho bảo vệ và phát triển rừng. Năm 2008, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 380/QĐ-TTg về chính sách thí điểm chi trả DVMTR năm 2010 Chính phủ ban hành Nghị định 99/2010/NĐ- CP về chính sách chi trả DVMTR. Nghị định 99/2010/NĐ-CP đã xây dựng xây nền pháp lý cho một khái niệm dịch vụ mới, một cơ chế tài chính mới, theo đó các nguồn thu từ DVMTR được xác định theo cơ chế thị trường khác với các nguồn thu thuế hoặc phí tài nguyên môi trường khác. Do đó, nguồn chi trả DVMTR không phụ thuộc ngân sách nhà nước, không bị quản lý, điều chỉnh bởi Luật ngân sách.

Theo Số liệu tổng hợp từ VNFF và các Quỹ BV&PTR cấp tỉnh từ 2011 đến 2020 tổng thu tiền DVMTR của cả nước từ năm 2011 đến năm 2020 là 16.746 tỷ đồng, bình quân là trên 1. Năm 2011 là năm đầu tiên triển khai thu tiền DVMTR nên mức thu còn thấp, đạt 283 tỷ đồng. Từ năm 2012, mức thu tăng lên 1.184 tỷ đồng và duy trì cao ở các năm từ 2013 đến 2016. Từ năm 2017, tiền thu DVMTR tăng nhanh, nhất là trong 3 năm 2018, 2019, 2020 có sự tăng đột biến về tiền thu DVMTR như năm 2018 cao nhất thu được 2.

Tiền thu DVMTR hàng năm tăng là do 3 nguyên nhân chủ yếu: một là, số lượng các tỉnh thực hiện DVMTR tăng từ 5 tỉnh vào thời điểm Nghị định số 99/2010/NĐ-CP có hiệu lực năm 2011 lên 45 tỉnh vào 8 năm 2020; hai là, Chính phủ ban hành Nghị định số 147/2016/NĐ-CP ngày 2/11/2016 tăng mức thu tiền DVMTR đối với sản xuất thủy điện từ 20 đồng/KWh lên 36 đồng/KWh và quy định mức thu tiền nước sạch là 52 đồng/m3 là những nguyên nhân tiền DVMTR từ năm 2017 đến 2020 hàng năm tăng lên hơn gấp 2 lần bình quân giai đoạn 2011-2016. Tiền thu DVMTR qua quỹ BV&PTR cấp tỉnh chiếm tỷ trọng thấp hơn tiền thu DVMTR qua quỹ BV&PTR Việt Nam. Tuy nhiên, tỷ trọng tiền thu DVMTR qua quỹ BV&PTR cấp tỉnh hàng năm đều tăng, năm 2011 chiếm 18% tăng lên 34% vào năm 2020; tỷ trọng của cả giai đoạn 2011-2022 bình quân chiếm 30%. Những năm đầu thực hiện chính sách chi trả DVMTR tỷ lệ này rất thấp là do các tỉnh chưa triển khai thu nội tỉnh, nguồn thu từ loại hình DVMTR đối với các nhà máy thủy điện là chủ yếu.

Tỷ trọng tiền thu nội tỉnh tăng lên đáng kể từ năm 2015 đến nay đều trên 30%, năm cao nhất đạt 37% là do các địa phương tích cực tổ chức thu nội tỉnh thông qua các loại hình dịch vụ như sản xuất thủy điện, sản xuất và cung ứng nước sạch, sản xuất công nghiệp có sử dụng nước công nghiệp và DLST.