Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm liên quan - CTR là chất thải ở thể rắn hoặc sệt (còn gọi là bùn thải) được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác [8]. - Rác thải là các loại rác thải không ở dạng lỏng, không hòa tan được thải ra từ các hoạt động sinh hoạt, công nghiệp. Rác thải bao gồm cả bùn cặn, phế phẩm nông nghiệp, xây dựng, khai thác mỏ,… [20].
- Quản lý chất thải là quá trình phòng ngừa, giảm thiểu, giám sát, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải [20]. - Nội dung quản lý CTR thông thường trong bảo vệ MT bao gồm: Đánh giá, dự báo nguồn phát thải rắn thông thường và lượng phát thải; khả năng thu gom, phân loại tại nguồn; khả năng tái sử dụng, tái chế và thu hồi năng lượng; vị trí, quy mô điểm thu gom, tái chế và xử lý; công nghệ xử lý CTR thông thường; nguồn lực thực hiện; tiến độ thực hiện; phân công trách nhiệm [20]. - Hoạt động quản lý CTR bao gồm các hoạt động quy hoạch, quản lý, đầu tư xây dựng cơ sở quản lý CTR, các hoạt động phân loại, thu gom, lưu giữ, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý CTR nhằm ngăn ngừa, giảm thiểu những tác động có hại đối với MT và sức khỏe con người [7]. - Phân định chất thải là quá trình phân biệt một vật chất là chất thải hay không phải là chất thải, chất thải nguy hại hay chất thải thông thường và xác định chất thải đó thuộc một loại hoặc một nhóm chất thải nhất định với mục đích để phân loại và quản lý trên thực tế [8].
- Phân loại chất thải là hoạt động phân tách chất thải (đã được phân định) trên thực tế nhằm chia thành các loại hoặc nhóm chất thải để có các quy trình quản lý khác nhau [8]. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Thu gom CTR là hoạt động tập hợp, phân loại, đóng gói và lưu giữ tạm thời CTR tại nhiều điểm thu gom tới thời điểm hoặc cơ sở được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chấp nhận [7]. - Vận chuyển CTR là quá trình chuyên chở chất thải từ nơi phát sinh đến nơi xử lý, có thể kèm theo hoạt động thu gom, lưu giữ (hay tập kết) tạm thời, trung chuyển chất thải và sơ chế chất thải tại điểm tập kết hoặc trạm trung chuyển [8]. - Lưu giữ CTR là việc giữ CTR trong một khoảng thời gian nhất định ở nơi cơ quan có thẩm quyền chấp nhận trước khi chuyển đến cơ sở xử lý [7].
- Xử lý CTR là quá trình sử dụng các giải pháp công nghệ, kỹ thuật để làm giảm, loại bỏ, cô lập, thiêu đốt, tiêu huỷ, chôn lấp chất thải và các yếu tố có hại trong chất thải [8]. - Chủ thu gom, vận chuyển CTRSH là tổ chức, cá nhân thực hiện dịch vụ thu gom, vận chuyển CTRSH theo quy định [8]. - Chủ xử lý chất thải là tổ chức, cá nhân sở hữu hoặc điều hành cơ sở xử lý chất thải [8]. Nguồn phát sinh và thành phần CTRSH CTRSH chủ yếu phát sinh từ những nguồn sau: - Từ các khu dân cư; - Từ các trung tâm thương mại; - Từ các cơ quan, trường học, các công trình công cộng; - Từ các dịch vụ đô thị; - Từ các trạm xử lý nước thải và từ các ống thoát nước của thành phố; - Từ các khu công nghiệp;.
Nguồn phát sinh và thành phần CTRSH Nguồn phát Nơi phát sinh Thành phần 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sinh Thực phẩm dư thừa, bao bì hàng hóa (bằng giấy, gỗ, vải, da, cao Hộ gia đình, biệt thự, su, thiếc, nhôm, thủy tinh,.), tro, Khu dân cư chung cư đồ điện tử, vật dụng hư hỏng (đồ gia dụng, bóng đèn, đồ nhựa, thủy tinh,. Nhà kho, nhà hàng, khách Khu thương Giấy, nhựa, thực phẩm thừa, thủy sạn, nhà trọ, các trạm sửa mại tinh, kim loại,. chữa, bảo hành và dịch vụ Hoạt động dọn rác vệ sinh Rác, cành cây cắt tỉa, lá cây, chất Dịch vụ công đường phố, công viên, thải chung tại các khu vui chơi, cộng đô thị vườn hoa, khu vui chơi, giải trí, bùn cống rãnh,. giải, bùn, cống rãnh,.
Cơ quan, công Trường học, văn phòng cơ Giấy, nhựa, thực phẩm thừa, thủy sở quan chính phủ tinh, kim loại,. (Nguồn: Báo cáo Hiện trạng Môi trường Quốc gia, 2016) [4] Thành phần lý, hóa học của CTR là khác nhau tùy thuộc vào khu vực của từng địa phương, vào các mùa khí hậu, vào điều kiện kinh tế và nhiều yếu tố khác. Phân loại CTRSH Có thể phân loại CTRSH theo nhiều tiêu chí khác nhau. Cụ thể: - CTRSH được phân loại tại nguồn phù hợp với mục đích quản lý, xử lý thành các nhóm như sau: + Nhóm hữu cơ dễ phân hủy (nhóm thức ăn thừa, lá cây, rau, củ, quả, xác động vật); + Nhóm có khả năng tái sử dụng, tái chế (nhóm giấy, nhựa, kim loại, cao su, nilon, thủy tinh); 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Nhóm còn lại [8].
- Phân loại theo nguồn gốc phát sinh: + CTR đô thị: chất thải từ hộ gia đình, chợ, trường học, cơ quan,… ; + CTR nông nghiệp: rơm rạ, trấu, lõi ngô, bao bì thuốc bảo vệ thực vật,…; + CTR công nghiệp: chất thải từ các nhà máy, xí nghiệp, khu công nghiệp. Ví dụ như nhựa, cao su, giấy, thủy tinh,… - Phân loại theo thành phần hóa học: + CTR hữu cơ: chất thải thực phẩm, rau củ quả, phế thải nông nghiệp, chất thải chế biến thức ăn,… ; + CTR vô cơ: chất thải vật liệu xây dựng như đá, sỏi, xi măng, thủy tinh,… - Phân loại theo tính chất độc hại: + CTR thông thường: giấy, vải, thủy tinh,…; + CTR nguy hại: chất thải công nghiệp nguy hại, chất thải nông nghiệp nguy hại, chất thải y tế nguy hại,… - Phân loại theo công nghệ xử lý hoặc khả năng tái chế: + Chất phải phân hủy sinh học, phân thải khó phân hủy sinh học; + Chất thải cháy được, chất thải không cháy được; + Chất thải tái chế được: kim loại, cao su, giấy, gỗ,. Ảnh hưởng của CTRSH đối với MT và sức khỏe con người Công tác quản lý CTRSH không hợp lý và không đúng kỹ thuật hợp vệ sinh là một trong những nguyên nhân dẫn đến ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng tiêu cực tới sức khỏe của con người. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Ảnh hưởng của CTRSH đối với MT * Ô nhiễm MT không khí CTR sinh hoạt có thành phần hữu cơ chiếm chủ yếu. Dưới tác động của nhiệt độ, độ ẩm và các vi sinh vật, CTR hữu cơ bị phân hủy và sản sinh ra các chất khí (CH4: 63,8%; CO2: 33,6% và một số khí khác) [3]. Trong đó, CH4 và CO2 chủ yếu phát sinh từ các bãi rác tập trung (chiếm 3 - 19%), đặc biệt tại các bãi rác lộ thiên và các khu chôn lấp. Khối lượng khí phát sinh từ các bãi rác chịu ảnh hưởng đáng kể của nhiệt độ không khí và thay đổi theo mùa.
Lượng khí phát thải tăng khi nhiệt độ tăng. Đối với các bãi chôn lấp, ước tính 30% các chất khí phát sinh trong quá trình phân hủy rác có thể thoát lên trên mặt đất mà không cần một sự tác động nào. Khi vận chuyển và lưu giữ CTR sẽ phát sinh mùi do quá trình phân hủy các chất hữu cơ gây ô nhiễm MT không khí. Các khí phát sinh từ quá trình phân hủy chất hữu cơ trong CTR: Amoni có mùi khai, phân có mùi hôi, hydrosunfur mùi trứng thối, sunfur hữu cơ mùi bắp cải thối rữa, mecaptan hôi nồng, amin mùi cá ươn, diamin mùi thịt thối,.
Việc xử lý CTR bằng biện pháp tiêu hủy cũng góp phần đáng kể gây ô nhiễm MT không khí. Việc đốt rác sẽ làm phát sinh khói, tro bụi và các mùi khó chịu. CTR có thể bao gồm các hợp chất chứa clo, flo, lưu huỳnh và nitơ. Khi đốt lên làm phát thải một lượng không nhỏ các chất khí độc hại hoặc có tác dụng ăn mòn.
Nếu nhiệt độ tại lò đốt rác không đủ cao và hệ thống thu hồi quản lý khí thải phát sinh không đảm bảo, CTR không được tiêu hủy hoàn toàn làm phát sinh các khí CO, oxit nitơ, dioxin và furan bay hơi là các chất rất độc hại đối với sức khỏe con người. Một số kim loại nặng và hợp chất chứa kim loại (như thủy ngân, chì) cũng có thể bay hơi, theo tro bụi phát tán vào MT [3]. * Ô nhiễm MT nước CTR không được thu gom, thải vào kênh rạch, sông, hồ, ao gây ô nhiễm MT nước, làm tắc nghẽn đường nước lưu thông, giảm diện tích tiếp xúc của nước với không khí dẫn tới giảm DO trong nước. CTR hữu cơ phân hủy trong nước gây mùi hôi thối, gây phú dưỡng nguồn nước làm cho thủy sinh vật trong nguồn nước 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mặt bị suy thoái.
CTR phân huỷ và các chất ô nhiễm khác biến đổi màu của nước thành màu đen, có mùi khó chịu. Thông thường các bãi chôn lấp chất thải đúng kỹ thuật có hệ thống đường ống, kênh rạch thu gom nước thải và các bể chứa nước rác để xử lý trước khi thải ra MT. Tuy nhiên, phần lớn các bãi chôn lấp hiện nay đều không được xây dựng đúng kỹ thuật vệ sinh và đang trong tình trạng quá tải, nước rò rỉ từ bãi rác được thải trực tiếp ra ao, hồ gây ônhiễm MT nước nghiêm trọng. Sự xuất hiện của các bãi rác lộ thiên tự phát cũng là một nguồn gây ô nhiễm nguồn nước đáng kể.
Tại các bãi chôn lấp CTR, nước rỉ rác có chứa hàm lượng chất ô nhiễm cao (chất hữu cơ: do trong rác có phân súc vật, các thức ăn thừa,.; chất thải độc hại: từ bao bì đựng phân bón, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, mỹ phẩm). Nếu không được thu gom xử lý sẽ thâm nhập vào nguồn nước dưới đất gây ô nhiễm MT nước nghiêm trọng [3]. * Ô nhiễm MT đất Các CTR có thể được tích lũy dưới đất trong thời gian dài gây ra nguy cơ tiềm tàng đối với MT. Chất thải xây dựng như gạch, ngói, thủy tinh, ống nhựa, dây cáp, bê-tông,.
trong đất rất khó bị phân hủy. Chất thải kim loại, đặc biệt là các kim loại nặng (như chì, kẽm, đồng, niken, cadimi,. ) thường có nhiều ở các khu khai thác mỏ, các khu công nghiệp. Các kim loại này tích lũy trong đất và thâm nhập vào cơ thể theo chuỗi thức ăn và nước uống, ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe.