CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHÍNH SÁCH VỀ BẢO HỘ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP KHỞI NGHIỆP 1. Tổng quan về chính sách bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ 1. Khái niệm chính sách bảo hộ quyền SHTT Yếu tố cơ bản nhất để xây dựng quyền SHTT là tài sản trí tuệ. Tài sản trí tuệ được hiểu một cách cơ bản là những gì do trí tuệ con người phát minh ra từ những hoạt động sáng tạo và những phát minh này được công nhận là một loại tài sản.
Cũng tương tự như các loại tài sản khác, tài sản trí tuệ cũng có thể được đem ra trao đổi, mua bán và sử dụng,. Tuy nhiên, có thể dễ dàng nhận thấy điều khác nhau khi so sánh các loại tài sản khác với tài sản trí tuệ, tài sản trí tuệ là một loại tài sản vô hình. Loại tài sản này được xem là một loại tài sản vô hình vì nó là tổng hợp những thông tin khác nhau, sau đó những thông tin này lại kết hợp với nhau trong một vật thể hữu hình khác. Trong trường hợp này, quyền sở hữu trí tuệ không phải là quyền được sở hữu chính những vật thể hữu hình kia mà là quyền sở hữu những thông tin được tổng hợp ở trong đó.
Khi được thể chế hóa thì những thông tin này biểu hiện cụ thể thành các đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ như: bí mật kinh doanh, tên thương hiệu, quy trình sản xuất sản phẩm, tác phẩm văn học nghệ thuật, bản ghi ân, ghi hình, chương chình phất sóng, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, v.v…Khi tài sản SHTT được nhà nước bảo hộ, thì người nắm giữ tài sản đó có một số quyền nhất định đối với tài sản của mình, đó là quyền sở hữu trí tuệ và cũng từ đó tài sản SHTT mới trở thành một loại tài sản quan trọng có giá trị. Như vậy, quyền sở hữu trí tuệ là quyền mà nhà nước dành cho các cá nhân, tổ chức là chủ sở hữu tài sản trí tuệ sự kiểm soát độc quyền trong một thời gian nhất định nhằm ngăn chặn sự khai thác các tài sản này một cách bất hợp pháp. Theo Jenkins (1978) chính sách công là “một tập hợp các quyết định liên quan đến nhau được thực hiện bởi một tác nhân chính trị hoặc nhóm các đối tượng liên quan đến việc lựa chọn các mục tiêu và các phương tiện để đạt được trong một tình huống cụ thể mà những quyết định trên, về nguyên tắc, trong phạm vi của đối tượng đạt được”, James Anderson (1984) đưa ra định nghĩa khái quát hơn về chính sách là 16 “Chính sách là một hành động có mục đích theo đuổi bởi một hoặc nhiều chủ thể trong việc giải quyết các vấn đề mà họ quan tâm”. Theo đó, chính sách là hệ thống những hành động có chủ đích, mang tính quyền lực nhà nước được ban hành theo những trình tự thủ tục nhất định nhằm mục tiêu giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn.
Vậy chính sách bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ là việc nhà nước và các chủ thể quyền sở hữu trí tuệ sử dụng các phương thức pháp lý để bảo vệ quyền sở hữu các đối tượng sở hữu trí tuệ của mình, chống lại mọi sự xâm phạm để giữ nguyên vẹn quyền sở hữu các đối tượng này.2 Vai trò của chính sách bảo hộ quyền SHTT Trước hết, bảo hộ quyền SHTT bảo đảm sự công bằng cho mỗi cá nhân hoặc một doanh nghiệp, một công ty trong quan hệ xã hội đã đầu tư thời gian, tài sản và nguồn lực vào việc tạo ra các sản phẩm trí tuệ dưới dạng sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu. quyền SHTT đóng vai trò ngày càng quan trọng đối với sự phát triển nền kinh tế cùng với quá trình phát triển của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật thì nhu cầu về bảo hộ SHTT càng cao. Tại một số quốc gia phát triển thì việc xây dựng một hành lang pháp lý với những quy định chặt chẽ trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. So với nhiều năm trước đây, xu thế ngày nay đã có nhiều điểm khác biệt, có thể nói hiện nay, tài sản chính của các doanh nghiệp là các loại máy móc và công cụ phục vụ công việc sản xuất.
Thứ hai, việc sáng tạo và phát triển tài sản trí tuệ đòi hỏi cả một quá trình và cần huy động một khoản đầu tư lớn, do đó việc này tiêu tốn rất nhiều thời gian đồng thời cũng có nhiều rủi ro. Tuy nhiên trong khi đó, trong xã hội hiện nay, việc tài sản trí tuệ bị chiếm đoạt hoặc khai thác một cách bất hợp pháp lại đang diễn ra rất nhiều, điều này đã trở thành một vấn đề cần được quan tâm. Tuy tài sản trí tuệ là một loại tài sản vô hình nhưng nó lại có khả nămg lan truyền nhanh và không giới hạn bởi hầu hết những sản phẩm là tài sản trí tuệ đều rất dễ sao chép,. nhất là trong thời đại khoa học kỹ thuật phát triển như hiện nay, nhiều công nghệ mới được tạo ra khiến việc sao chép trở nên dễ dàng hơn.
Nguồn lợi nhuận khổng lồ mà việc sử dụng, sao chép tài sản trí 17 tuệ một cách bất hợp pháp chính là động cơ để các hành vi vi phạm pháp luận này tiếp diễn. Trên thực tế, những hành vi này rất khó phát hiện và xử lý, việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đối với tên nhãn hiệu hay tên thương mại,. vẫn đang diễn ra hàng ngày với số lượng lớn. Tuy vậy, những vụ việc này lại chưa nhận được sự quan tâm của các cấp lạnh đạo như một số hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực dân sự khác.
Bên cạnh đó, những biện pháp xử phạt hiện nay đối với hành vi xâm phạm quyền SHTT cũng chỉ mang tính cảnh cáo, răn đe chứ chưa thực sự tương xứng với số lợi nhuận khổng lồ mà những người cố tình vi phạm đã có được. Thứ ba, trong khi chủ sở hữu sáng tạo ra các tài sản trí tuệ không có đủ khả nămg bảo vệ các tài sản trí tuệ mà mình tạo ra trước những nguy cơ bị sao chép, đạo nhái. Vì vậy, nếu không có biện pháp hữu hiệu để bảo vệ các chủ sỡ hữu tài sản trí tuệ, cũng như những quy định để loại bỏ những hành vi vi phạm quyền SHTT thì sẽ dẫn đến việc các cá nhân, doanh nghiệp không còn động lực để tiếp tục nghiên cứu sáng tạo hay phát triển những sản phẩm mới, đồng thời cũng sẽ không còn một môi trường cạnh tranh lành mạnh cho các doanh nghiệp trên thị trường. Việc bảo vệ quyền SHTT nhằm mục tiêu bảo vệ kết quả của cả một quá trình đầu tư nhân lực, vật lực để sáng tạo và phát triển, mặt khác cũng là để bảo đảm sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trên thị trường sẽ diễn ra một cách công bằng và trung thực.
Làm nền tảng để sáng tạo động lực cho các doanh nghiệp phát triển bền vững. Các quốc gia trên thế giới hiện nay, trong đó có Việt Nam đang chia các biện pháp xử lý những hành vi vi phạm quyền SHTT thành 5 nhóm biện pháp chính như sau: (1) Biện pháp tự bảo vệ (2) Biện pháp dân sự (3) Biện pháp hành chính (4) Biện pháp hình sự (5) Kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu 18 Với những vai trò đó, việc bảo vệ quyền SHTT đông thời cũng là bảo vệ quyền sử dụng và quyền quyết định với tài sản trí tuệ của chủ thể nắm giữ quyền SHTT của tài sản trí tuệ. Bên cạnh đó, việc này cũng giúp ngăn cản những chủ thể khác tiếp cận và sử dụng những tài sản trí tuệ đó một cách bất hợp pháp. Những quy định của pháp luật điều chỉnh về quyền SHTT ra đời rất sớm, vào khoảng thế kỷ XV, quyền SHTT đối với các loại dược phẩm đã được đề cập đến lần đầu tiên.
Hầu hết các đạo luật SHTT đều không gắn chặt với khái niệm về quyền SHTT mà chỉ sử dụng phạm vi đối tượng điều chỉnh. Quá trình xây dựng và phát triển các chế định điều chỉnh trong luật SHTT đã chỉ ra phạm vi điều chỉnh tương đối hoàn chỉnh của bộ luật này, bao gồm ba nhánh chính: quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ đối với phát minh các giống cây trồng và quyền sở hữu công nghiệp. Chính sách bảo hộ quyền SHTT nhằm một trong những mục tiêu để đẩy mạnh và khuyến kích các cá nhân, doanh nghiệp tiếp tục sáng tạo và phát triển. Trong khi đó, sáng tạo và phát triển chính là động lực giúp nền kinh tế phát triển ổn định và bền vững.
Sự phát triển kinh tế giúp nền kinh tế tạo thêm việc làm. Theo các chuyên gia, sáng tạo phát triển và đổi mới có đóng góp đến 80% trong tăng trưởng về nămg suất kinh tế của những nước có thu nhập cao, những quốc gia có nền kinh tế phát triển. Các nghiên cứu còn cho biết những doanh nghiệp có sự sáng tạo và sẵn sàng đổi mới ở những nền kinh tế phát triển thì dễ dàng đạt nămg suất cao hợn so với các thành phần kinh tế còn lại. Nội dung của chính sách bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ Nội dung chính sách bảo hộ QSHTT được thể hiện qua các biện pháp bảo hộ và các nguồn luật điều chỉnh dưới đây: Các biện pháp bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ: - Bảo hộ bằng các biện pháp hành chính: thủ tục xử lý vi phạm hành chính đối với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được áp dụng ở nhiều nước với những mức độ khác nhau.
Tùy theo mức độ vi phạm mà có thể bị cảnh cáo hoặc phạt tiền. 19 Bên cạnh đó còn có các hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép kinh doanh, tịch thu tang vật… - Bảo hộ bằng các biện pháp dân sự: Bảo hộ bằng biện pháp dân sự được pháp luật hầu hết các nước trên thế giới quy định với các mức độ khác nhau nhưng nhìn chung pháp luật các nước đều đảm bảo cho chủ thể bị xâm phạm thực hiện các thủ tục tố tụng dân sự nhằm bảo vệ quyền lợi của mình - Bảo hộ bằng các biện pháp hình sự: Các biện pháp hình sự bao gồm cả phạt tiền và phạt tù, áp dụng không chỉ với các cá nhân trực tiếp vi phạm mà với cả những người tham gia vào việc vi phạm. Bảo hộ bằng các biện pháp kiểm soát biên giới. Các biện pháp này được thực hiện nhằm ngăn chặn việc mang các sản phẩm vi phạm vào quốc gia có liên quan.