Tổng quan nghiên cứu

Đề tài chiến tranh biên giới giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong tiến trình phát triển của văn học Việt Nam hiện đại, ghi nhận sự tiếp nối của 4 thế hệ nhà văn tài năng. Khác với các cuộc kháng chiến trường kỳ chống Pháp và chống Mỹ, hai cuộc chiến tranh biên giới Tây Nam giai đoạn 1977-1979 và biên giới phía Bắc năm 1979 diễn ra trong thời gian tương đối ngắn nhưng tạo ra những chấn động sâu sắc về mặt xã hội và ý thức hệ. Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề nhận thức và phương thức thể hiện nghệ thuật về chiến tranh biên giới trong giai đoạn đương đại, khi văn học chuyển mạnh từ cảm quan sử thi cộng đồng sang khám phá số phận cá nhân và chấn thương tinh thần.

Mục tiêu cụ thể của công trình là làm sáng tỏ tư tưởng nghệ thuật, sự vận động của thi pháp tự sự và đánh giá những cách tân mang tính đột phá qua hai tác phẩm tiêu biểu cùng xuất bản năm 2014: tiểu thuyết Miền hoang của Sương Nguyệt Minh và Mình và họ của Nguyễn Bình Phương. Phạm vi nghiên cứu khảo sát diện mạo văn xuôi Việt Nam từ sau dấu mốc Đổi mới năm 1986 đến năm 2022, tập trung vào hai không gian chiến trường Tây Nam và biên giới phía Bắc.

Ý nghĩa khoa học của công trình được định lượng qua việc hệ thống hóa toàn diện cấu trúc 3 chương chuyên sâu, đồng thời đối sánh trực tiếp 2 tác phẩm cốt lõi với 5 tiểu thuyết liên quan. Nghiên cứu xác lập góc nhìn khách quan, đa chiều về cuộc chiến, khẳng định giá trị nhân văn và đóng góp của các tác giả trong việc hiện đại hóa nền tiểu thuyết dân tộc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng vững chắc của 3 hệ thống lý thuyết văn học hiện đại:

  1. Lý thuyết Tự sự học (Narratology): Tập trung khai thác các tầng bậc cấu trúc truyện kể, cơ chế vận hành của điểm nhìn trần thuật, mối quan hệ giữa người kể chuyện và biến cố, cũng như kỹ thuật tổ chức thời gian - không gian nghệ thuật.
  2. Lý thuyết Phân tâm học (Psychoanalysis): Kế thừa các quan điểm kinh điển của Sigmund Freud về vô thức, tiềm thức, cơ chế giấc mơ và hành vi sai lạc để giải mã những ẩn ức tâm lý cùng chấn thương tinh thần của con người thời hậu chiến.
  3. Lý thuyết Thi pháp học hiện đại và Văn học so sánh: Xác lập khung đối sánh "nguồn chung" và "dòng riêng", phân tích sự tương đồng và dị biệt trong tư duy nghệ thuật của hai tác giả.

Hệ thống khái niệm công cụ then chốt bao gồm: "Điểm nhìn trần thuật" (narrative perspective), "Kết cấu phân mảnh và đồng hiện" (fragmented and simultaneous structure), "Diễn ngôn đa thanh" (polyphonic discourse), "Chấn thương tinh thần hậu chiến" (post-war trauma), và cặp phạm trù "Âm ảnh - Dương ảnh" trong phản ánh hiện thực.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) với cỡ mẫu trọng tâm gồm 2 cuốn tiểu thuyết tiêu biểu nhất về hai mặt trận biên giới xuất bản cùng năm 2014: Miền hoang (độ dài 631 trang, đoạt Giải thưởng Sách hay năm 2015) và Mình và họ (tác phẩm tái bản 4 lần tính đến năm 2019). Nhằm gia tăng tính bao quát và độ tin cậy khoa học, mẫu khảo sát mở rộng đối sánh với 5 tác phẩm cùng đề tài gồm: Hoang tâm, Về từ hành tinh ký ức, Bóng anh hùng, Mùa chinh chiến ấy và Tàn đen đốm đỏ.

Hệ thống phương pháp phân tích chuyên sâu được lựa chọn dựa trên các căn cứ khoa học xác đáng:

  • Phương pháp tự sự học: Giúp giải mã các lớp lang cấu trúc văn bản, sự chuyển dịch điểm nhìn và nhịp điệu trần thuật mà cách đọc truyền thống chưa tiếp cận được.
  • Phương pháp so sánh văn học: Nhằm đối chiếu các bình diện tư tưởng, hình tượng nhân vật và bút pháp thể hiện giữa hai tác giả đại diện cho hai vùng chiến sự.
  • Phương pháp nghiên cứu liên ngành (Văn học - Lịch sử - Tâm lý học): Lý giải cách nhà văn xử lý tư liệu lịch sử có thực, kết hợp hư cấu nghệ thuật để biểu đạt chiều sâu chấn thương tinh thần.

Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý ngữ liệu và tổng hợp kết quả nghiên cứu được thực hiện hoàn tất vào tháng 12 năm 2022 tại Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích thực chứng đã mang lại 4 phát hiện khoa học quan trọng:

  1. Giải thiêng và phi sử thi hóa hiện thực chiến tranh: Chiến tranh không còn hiện lên như một ngày hội non sông mà là bức tranh khốc liệt hủy diệt sinh mạng và nhân tính ở cả hai phía chiến tuyến. Trong Miền hoang, tác giả phơi bày sự man rợ của lính Khmer Đỏ tại cuộc thảm sát Ba Chúc sát hại hơn 3.000 thường dân vô tội trong 11 ngày chiếm đóng năm 1978. Trong khi đó, Mình và họ ghi lại cảnh tượng giao tranh tàn khốc nơi biên giới phía Bắc khiến gần 1 trung đoàn bị xóa sổ chỉ trong nửa ngày, cùng bi kịch 9 đội viên văn nghệ bị sát hại dã man.

  2. Khám phá chiều sâu chấn thương tinh thần và di chứng hậu chiến: Tỷ lệ 100% nhân vật trung tâm trong hai tác phẩm đều mang thương tật thể xác hoặc tổn thương tâm lý nặng nề. Nhân vật Tùng (Miền hoang) rơi vào trạng thái hoang tưởng sau chuỗi ngày lạc rừng đói khát, cô y tá Sa Ly mang nỗi đau bẽ bàng vì bị cưỡng bức tập thể. Nhân vật người anh trai (Mình và họ) từ một học sinh xuất sắc trở thành người điên loạn, sống cô độc và chết bất đắc kỳ tử bên vệ đường do di chứng chấn thương sọ não và sự ám ảnh khôn nguôi về chiến trận.

  3. Cách tân đột phá trong nghệ thuật tự sự: Cả hai tác giả đã phá vỡ lối kể chuyện biên niên sử truyền thống. Miền hoang sử dụng kỹ thuật di động điểm nhìn luân phiên qua hơn 80 tiết đoạn ngắn, trong khi Mình và họ triển khai cấu trúc phân mảnh, đồng hiện 2 chiều thời gian quá khứ - hiện tại và xóa nhòa ranh giới giữa cõi âm với cõi dương qua lời kể của nhân vật hồn ma.

  4. Sự đa dạng hóa và đối thoại về mặt diễn ngôn: Miền hoang kết hợp hài hòa giữa diễn ngôn dân tộc và khát vọng sinh tồn mãnh liệt của con người. Ngược lại, Mình và họ mở rộng sang diễn ngôn bản thể đa thanh, vượt thoát định kiến nhị phân ta - địch để truy vấn về căn tính bạo lực tồn tại xuyên suốt chiều dài lịch sử.

+-------------------------------------------------------------------------------+
| MA TRẬN ĐỐI SÁNH THI PHÁP TỰ SỰ GIỮA HAI TIỂU THUYẾT CHIẾN TRANH BIÊN GIỚI   |
+----------------------+---------------------------+----------------------------+
| Tiêu chí phân tích   | Miền hoang (Sương N. Minh)| Mình và họ (Nguyễn B. Phương)
+----------------------+---------------------------+----------------------------+
| 1. Bối cảnh không gian| Rừng rậm Campuchia        | Vòng cung biên giới phía Bắc
| 2. Điểm nhìn trần thuật| Luân phiên đa điểm nhìn   | Ngôi thứ nhất (hồn ma Hiếu)|
| 3. Cấu trúc cốt truyện| Vận động tìm đường thoát  | Phân mảnh, mê cung tâm thức|
| 4. Xử lý tư liệu lịch sử| Bám sát thực sử ghi chép  | Mờ hóa sự kiện, tăng hư cấu|
| 5. Chủ âm tư tưởng   | Khát vọng sinh tồn nhân bản| Bản thể, chấn thương vô thức|
+----------------------+---------------------------+----------------------------+

Thảo luận kết quả

Các phát hiện của luận văn phản ánh sự dịch chuyển hệ hình tư duy nghệ thuật của văn học Việt Nam đương đại từ mô hình phản ánh hiện thực sang mô hình kiến tạo thực tại tâm lý. Kết quả này củng cố và phát triển nhận định của các nhà nghiên cứu đi trước: bổ sung luận điểm của Lã Nguyên (năm 2015) về không gian hoang dã man rợ; phát triển ý kiến của Đoàn Cầm Thi (năm 2015) và Nguyễn Văn Hùng (năm 2016) về mỹ cảm bạo lực; đồng thời làm sâu sắc thêm phát hiện của Đỗ Hải Ninh (năm 2017) về âm vọng chiến tranh và tiếng nói đa thanh.

Dữ liệu so sánh có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ mạng nhện (radar chart) thể hiện 6 chỉ số tương quan: mức độ hư cấu hóa, tính phân mảnh cấu trúc, mật độ điểm nhìn trần thuật, tần suất yếu tố kỳ ảo, biên độ chấn thương tâm lý và tính chất đa thanh của diễn ngôn. Sự đối sánh này chứng minh rằng văn xuôi viết về chiến tranh biên giới đã đạt đến độ chín về mặt tư tưởng khi dám nhìn thẳng vào nỗi đau cá nhân để cất lên tiếng nói cảnh tỉnh nhân loại về hiểm họa chiến tranh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn của công trình, 4 khuyến nghị cụ thể được đề xuất:

  1. Tích hợp chuyên đề "Chiến tranh biên giới trong văn học Việt Nam đương đại" vào chương trình giảng dạy bậc Cử nhân và Thạc sĩ ngành Văn học tại 100% các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội trong giai đoạn 2024-2026 (Chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các Khoa Ngữ văn).
  2. Xây dựng và số hóa cơ sở dữ liệu thư mục chuyên khảo gồm hơn 15 tác phẩm văn xuôi viết về đề tài bảo vệ biên giới và hải đảo trước năm 2025, tạo nguồn tài nguyên mở phục vụ cộng đồng học thuật (Chủ thể: Viện Văn học phối hợp cùng Hội Nhà văn Việt Nam).
  3. Mở rộng hướng tiếp cận liên ngành kết hợp Phê bình chấn thương (Trauma Studies) và Phê bình sinh thái (Ecocriticism), đặt mục tiêu công bố ít nhất 5 công trình nghiên cứu chuyên sâu trên các tạp chí khoa học uy tín giai đoạn 2025-2027 (Chủ thể: Các nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh chuyên ngành văn học).
  4. Tổ chức định kỳ 2 năm một lần chuỗi hội thảo khoa học toàn quốc về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết hậu chiến nhằm thúc đẩy hoạt động sáng tác và phê bình lý luận đương đại (Chủ thể: Các trường đại học trọng điểm và Tạp chí Nghiên cứu văn học).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

  1. Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam: Cung cấp nguồn ngữ liệu phân tích chi tiết, hệ thống luận điểm khoa học và khung tham chiếu lý thuyết phục vụ trực tiếp công tác giảng dạy học phần Văn học đương đại và Thi pháp học.
  2. Học viên cao học và sinh viên ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn: Học hỏi phương pháp ứng dụng Tự sự học, Phân tâm học và thao tác so sánh văn học trong quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp hoặc luận văn thạc sĩ.
  3. Nhà phê bình văn học và biên tập viên xuất bản: Sử dụng bộ tiêu chí đánh giá thi pháp truyện kể, cấu trúc văn bản và diễn ngôn nghệ thuật để thẩm định, giới thiệu các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử - chiến tranh mới.
  4. Nhà văn trẻ và người sáng tác nghệ thuật: Khảo sát các kỹ thuật tự sự hiện đại như kết cấu phân mảnh, trần thuật đa điểm nhìn và nghệ thuật xây dựng nhân vật sang chấn để ứng dụng vào thực hành sáng tác văn xuôi.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn có điểm gì mới và khác biệt so với các công trình nghiên cứu trước đây? Luận văn là công trình chuyên khảo đầu tiên tiến hành đối sánh toàn diện và hệ thống giữa hai tiểu thuyết Miền hoang và Mình và họ. Nghiên cứu đi sâu giải mã cơ chế chấn thương tinh thần từ điểm nhìn hậu chiến, đồng thời làm rõ nhịp điệu trần thuật và sự đa dạng hóa diễn ngôn vốn chưa được các bài báo khoa học trước năm 2022 khảo sát đầy đủ.

2. Tại sao tác giả lại chọn đối sánh hai tác phẩm xuất bản cùng năm 2014? Hai tác phẩm ra đời năm 2014 đánh dấu bước ngoặt cách tân về đề tài chiến tranh biên giới ở cả hai mặt trận phía Bắc và Tây Nam. Sự đối sánh này tạo nên cái nhìn "đại dị tiểu đồng" sâu sắc, thể hiện hai cá tính sáng tạo độc đáo: một bên bám sát thực sử với khát vọng sinh tồn, một bên đột phá vào mê cung tâm thức.

3. Lý thuyết Tự sự học được ứng dụng cụ thể như thế nào trong luận văn? Tự sự học được sử dụng như công cụ chính yếu để bóc tách 3 thành tố: người kể chuyện (ngôi kể, sự di động điểm nhìn), kết cấu cốt truyện (phân mảnh, đồng hiện quá khứ - hiện tại) và ngôn ngữ - giọng điệu trần thuật (từ giễu nhại, châm biếm đến suy tư triết lý), chứng minh bước chuyển thi pháp của tiểu thuyết đương đại.

4. Khái niệm "Âm ảnh - Dương ảnh" trong luận văn được hiểu như thế nào? "Âm ảnh" là ký ức chiến tranh tàn khốc, đau thương trong quá khứ được lưu giữ trong tiềm thức người lính; "Dương ảnh" là sự phản chiếu, phóng chiếu của quá khứ ấy lên đời sống thực tại xô bồ thời hậu chiến. Hai chiều kích này hòa quyện, cho thấy chiến tranh vẫn tiếp tục hiện diện và chi phối tâm thức con người hôm nay.

5. Luận văn đánh giá như thế nào về sự thể hiện tính nhân văn trong hai tác phẩm? Tính nhân văn thể hiện ở việc cả hai nhà văn đều vượt qua lối tư duy nhị phân rạch ròi ta - địch để hướng vào nỗi đau bản thể con người. Dù là người lính Việt Nam hay đối phương, khi bị cuốn vào guồng quay chiến tranh, họ đều là những nạn nhân gánh chịu tổn thất nặng nề về thể xác và tinh thần.

Kết luận

  • Luận văn đã khái quát và hệ thống hóa thành công diện mạo đề tài chiến tranh biên giới qua 4 thế hệ nhà văn, khẳng định bước tiến vượt bậc của văn học Việt Nam đương đại.
  • Công trình giải mã sâu sắc hiện thực chiến tranh phi sử thi hóa, đặt số phận cá nhân và chấn thương tâm lý hậu chiến làm trung tâm phản ánh nghệ thuật.
  • Nghiên cứu làm sáng tỏ những cách tân thi pháp đột phá qua nghệ thuật tổ chức kết cấu đồng hiện, kỹ thuật phân mảnh và hệ thống điểm nhìn trần thuật đa thanh.
  • Xác lập thành công mô hình đối sánh "đại dị tiểu đồng" giữa Miền hoang và Mình và họ, minh chứng cho tính đa dạng trong thống nhất của tiểu thuyết thế kỷ 21.
  • Định hình hướng nghiên cứu liên ngành giá trị giữa văn học, lịch sử và phân tâm học, tạo tiền đề cho các công trình phê bình chấn thương trong giai đoạn 2024-2026.

Bạn đọc và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình tại Trung tâm Học liệu Đại học Thái Nguyên để ứng dụng vào công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học và phát triển các đề tài học thuật chuyên sâu.