Chương 1. Luận cứ khoa học về xây dựng và phát triển hệ thống kiếm toán trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; Chương 2. Thực trạng xây dựng, phát triển hệ thống Kiểm toán ở Việt Nam; Chương 3. Định hướng chiến lược, giải pháp, điều kiện và lộ trình phát triển hệ thông Kiểm toán ở Việt Nam; 7.
Kết quả nghiên cứu Kết quả nghiên cứu của đề tài bao gồm: Các tư tưởng, quan điểm khoa học; những đánh giá và nhận định mang tính thực tiễn; những định hướng và giải pháp hữu hiệu nhằm phát triển hệ thống kiểm toán ở Việt Nam. Những nội dung này được thể hiện trong Báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu, Báo cáo tóm tắt kết quả nghiên cứu và Báo cáo kiến nghị của đề tài. __ Nội dung nghiên cứu của đề tài được triển khai thực hiện thông qua 8 đề tài nhánh, nhằm luận giải những vấn đề cụ thể, đặc biệt là các giải pháp, điều kiện và lộ trình phát triển từng phân hệ của hệ thống kiểm toán ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu của các đề tài nhánh đã giải quyết những vấn đề cụ thê và: - Cơ sở lý luận và phương pháp luận về hoạt động kiểm toán và phát triển hệ thống Kiểm toán; - Vai trò của kiểm toán đối với sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; - Định hướng chiến lược, giải pháp phát triển Kiểm toán Nhà nước Việt Nam; - Định hướng chiến lược, giải pháp phát triển kiểm toán độc lập ở Việt Nam; - Định hướng chiến lược, giải pháp phát triển kiểm toán nội bộ ở Việt Nam; - Cơ sở lý luận và thực tiễn phân định chức năng, nhiệm vụ và xác lập mỗi quan hệ giữa hệ thông Kiểm toán với Thanh tra Chính phủ và Thanh tra tài chính; - Thực trạng và xu thế phát triển hệ thống Kiểm toán Nhà nước tại các nước thành viên của tô chức [INTOSAI; - Vai trò, vị trí của Kiểm toán Nhà nước trong việc thực hiện chức nang giám sát của Quộc hội và Hội đông nhân dân các cập.
TT =" Chương1”” — LUẬN CỨ KHOA HỌC XÂY DỰNG VÀ PHAT TRIEN HE THONG KIEM TOAN TRONG NEN KINH TE THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM 1. Sự ra đời và tính tất yếu khách quan của hoạt động kiểm toán trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 1. Téng quan về quá trình ra đồi, phát triển của kiểm toán Tiền thân của hoạt động kiểm toán là hoạt động kiểm tra; theo sự ghi nhận của lịch sử thì nó đã xuất hiện từ thời La Mã cổ đại; theo đó các số liệu kế toán được phê chuẩn bằng cách đọc lên trong một buổi họp công khai, vì thế từ gốc của thuật ngữ kiểm toán (Audit) theo tiếng La Tĩnh là “Auditus” có nghĩa là “nghe”. Từ thời Trung cổ, kiểm toán đã được thực hiện để thâm tra về tính trung thực của các thông tin tài chính.
Trong thời kỳ này kiểm toán chủ yếu thực hiện chức năng kiểm toán tuân thủ do các Quan của Triều đình được chỉ định tiến hành mang tính chất kiểm toán nội bộ. Sau này, với sự ra đời và : phát triển của kinh tế thị trường và nhà nước pháp quyên, kiểm toán ngày càng phát triển cả về tổ chức, chức năng, phạm vì hoạt động. và phát huy vai trò ngày càng to lớn đối với nền kinh tế - xã hội. Sự ra đời và phát triển của các cơ quan Kiểm toán Nhà nước Tổ chức quốc tế các cơ quan kiểm toán tối cao (NTOSAI) là tô chức phi chính phủ, tổ chức nghề nghiệp của các cơ quan kiểm toán tối cao trên thế giới được thành lập từ năm 1953 với 34 thành viên.
Hiện nay, tổ chức này đã có sự tham gia của trên 170 cơ quan Kiểm toán Nhà nước của các nước. Sự ra đời của INTOSAI đánh dấu một sự phát triển mới của các cơ quan Kiểm toán Nhà nước. Tuy hầu hết các cơ quan Kiểm toán Nhà nước hiện nay đều tham gia vào tổ chức INTOSAI, song mỗi cơ quan Kiểm toán Nhà nước mỗi nước lại ra đời trong những điều kiện kinh tế, xã hội, chính trị và thời điểm lịch sử khác nhau của mỗi nước. Có thể chỉ ra những dẫn chứng về sự ra đời của cơ quan Kiểm toán Nhà nước một số nước như sau: Kiểm toán Nhà nước Pháp ra đời từ năm 1807, Kiểm toán Nhà nước Anh thiết lập từ năm 1834, Kiểm toán Nhà nước --Nhật Bản năm- 1880; Kiểm toán Nhà nước Hà Lan năm 1814; Kiểm toán Nhà —~ nước Bỉ năm 1830, Kiểm toán Nhà nước Canada năm 1878, Kiểm toán Nhà nước Phippines năm 1899, Kiểm toán Nhà nước Thái Lan năm 1875, Kiểm toán Nhà nước Australia năm 1901, Kiểm toán Nhả nước Bungari năm 1880, Kiểm toán Nhà nước Rumani năm 1804, v.
Theo thống kê, thời gian và hoàn cảnh cụ thể ra đời mỗi cơ quan Kiểm toán Nhà nước của mỗi nước trên thế giới không hoàn toàn giống nhau. Song, từ tài liệu lịch sử đó có thể thấy Kiểm toán Nhà nước ra đời do yêu cầu quản lý tài chính nhà nước mà trước hết là ngân sách nhà nước. Điều đó được thể hiện ở chỗ, không phải cứ xuất hiện nhà nước và quỹ tài chính nhà nước là xuất hiện Kiểm toán Nhà nước, mà Kiểm toán Nhà nước chỉ ra đời trong những điều kiện nhất định về kinh tế và chính trị. Điều kiện kinh tế - yêu cầu của quản lý tài chính nhà nước Ngân sách nhà nước là quỹ tài chính tập trung lớn nhất của nhà nước, là công cụ cung cấp nguồn lực tài chính cho nhà nước thực hiện các chức năng ˆ của mình.
Sự xuất hiện ngân sách nhà nước với tính cách là một nguồn lực thuộc sở hữu của nhà nước tất yếu xuất hiện yêu cầu phải quản lý để sử dụng một cách hiệu quả phục vụ cho nhà nước. Quản lý ngân sách nhà nước cũng như quản lý mọi nguồn lực khác đều phải thực hiện các chức năng cơ bản là hoạch định, tô chức, điều khiển, kiểm tra. Như vậy, kiểm tra việc quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước là chức năng vốn có của quản lý ngân sách nhà nước, nó luôn được tiễn hành cùng với quá trình quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước và do chính bộ máy quản lý ngân sách nhà nước thực hiện. Chức năng kiểm tra việc quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước vẫn đang và sẽ được thực hiện trong các nhà nước hiện đại.
Chức năng kiểm tra có vai trò quan trọng, không thể thiếu trong hoạt động quản lý. Đối với một hệ thống có quy mô lớn hoặc có tính chất hoạt động phức tạp thì kiểm tra càng có ý nghĩa lớn, thậm chí được coi là một trong những chức năng quan trọng nhất của quản lý. Điều đó được thể hiện ở vai trò của công tác kiểm tra trong các hệ thống quản lý kinh tế, tài chính của Quốc hội; Chính phủ, các bộ, v:v. Vì lẽ đó ñgay từ thời Cổ đại và Trũng cỗ ở các nước La mã, Trung Hoa, Pháp, Anh, v.v, đã hình thành những bộ phận trong bộ máy nhà nước thực hiện chức năng kiểm tra việc quản lý và sử dụng thu, chi ngân sách nhà nước (với tính cách là kiểm tra hoạt động của quỹ tài chính tập trung lớn nhất, quan trọng nhất của Nhà nước).
Đây là những hình thái kiểm tra tài chính nhà nước độc lập (tương đối) đầu tiên xuất hiện trong quá trình phát triển của hoạt động quản lý tài chính Nhà nước. Hình thái kiểm tra này về bản chất vẫn chỉ là sự kiểm tra của người chủ sở hữu, người quần lý tài chính nhà nước đối với người sử dụng tài chính nhà nước. Như vậy, mặc dù có bộ máy giúp việc nhà nước thực hiện kiểm tra việc sử dụng tài chính nhà nước, song bộ máy đó vẫn là một bộ phận của bộ máy quản lý tài chính nhà nước và chức năng kiểm tra vẫn là một chức năng của quản lý, là hoạt động nội kiểm. Kiểm toán Nhà nước, một tô chức độc lập thực hiện “phương thức ngoại kiểm” vẫn chưa có đủ các điều kiện để hình thành.
Cần phải đến một giai đoạn phát triển cao của việc phân chia các quyền năng của quyền sở hữu về tài chính nhà nước mà thực chất xuất phát từ sự phân chia quyền lực nhà nước thì mới xuất hiện Kiểm toán Nhà nước. Do sự thay đổi về thé chế chính trị (Nhà nước pháp quyền dân chủ) dẫn đến quyền sở hữu, đặc biệt là các quyền năng định đoạt và chiếm hữu tài chính nhà nước không còn bị giới hạn trong tay nhà vua mà được phân chia cho các chủ thê khác nhau: chủ thể sở hữu về công dân mà Quốc hội (Nghị viện) là đại diện, thực hiện việc quyết định (định đoạt) và giám sát tài chính nhà nước; chủ thể quyền chiếm hữu là Chính phủ thực hiện việc quản lý tài chính nhà nước; các cơ quan, tổ chức trực tiếp sử dụng tài chính nhà nước. Trong điều kiện đó, Quốc hội (Nghị viện) với tư cách là chủ thể sở hữu phải thực hiện quyền quyết định tài chính nhà nước, do vậy cần phải kiểm tra, giám sát đối với các chủ thể được giao quản lý và sử dụng tài chính nhà nước; Chính phủ, với tư cách là chủ thể quản lý tài chính nhà nước, đến lượt mình cũng cần kiêm tra, kiểm soát đối với các chủ thể sử dụng tài chính nhà nước. Thực tê, có nhiêu phương thức đề thực hiện chức năng kiểm tra, giám sát của 10 Quốc hội và thực hiện chức năng kiểm tra, kiểm soát của Chính phủ đối với - hoạt động quản lý và sử dụng tài chính nhà nước; song, trong quá trình chọn lọc các nhà nước đã chọn ra một phương thức tốt nhất là hình thành một tổ chức độc lập, chuyên nghiệp thực hiện hoạt động kiểm tra, đánh giá mọi hoạt động quản lý và sử dụng tài chính nhà nước từ bên ngoài.
Lúc này, Kiểm toán Nhà nước với đầy đủ những đặc tính của nó mới xuất hiện. Điều kiện chính trị - sự xuất hiện các nhà nước pháp quyền dân chủ Trong thể chế nhà nước quân chủ chuyên chế chỉ xuất hiện hoạt động kiểm tra tài chính nhà nước với tính cách là một chức năng của quản lý. Kiểm toán Nhà nước với tính cách là một tổ chức độc lập, kiểm tra từ bên ngoài chưa xuất hiện.