CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI MẶT HÀNG CỦA DOANH NGHIỆP 1.1 Bản chất và vai trò phát triển thương mại mặt hàng của doanh nghiệp 1.1 Bản chất phát triển thương mại mặt hàng của doanh nghiệp a. Một số khái niệm cơ bản - Khái niệm về thương mại và thương mại hàng hóa Thương mại là một hoạt động kinh tế, một khâu của quá trình tái sản xuất xã hội, cũng như góc độ là một ngành kinh tế của nền kinh tế quốc dân, chúng ta đều nhận thấy đặc trưng chung nhất của thương mại là bán buôn, trao đổi hàng hóa và cung ứng dịch vụ gắn liền với tiền tệ nhằm mục đích lợi nhuận. Bởi vậy, có thể rút ra bản chất kinh tế chung của thương mại là tổng thể các hiện tượng, các hoạt động và các quan hệ kinh tế gắn liền và phát sinh cùng với trao đổi hàng hóa và cung ứng dịch vụ nhằm mục đích lợi nhuận. Theo giáo trình Kinh tế thương mại đại cương trường Đại học Thương Mại (2015, tr20).
Giáo trình Kinh tế thương mại đại cương (tr56) cũng đã nêu rõ: “Thương mại hàng hóa là lĩnh vực cụ thể của thương mại, đó là lĩnh vực trao đổi sản phẩm tồn tại dưới hình dạng vật thể, định hình. Lĩnh vực này phản ánh quá trình lưu thông bao gồm các hoạt động mua bán, vận chuyển, kho hàng nhằm thay đổi hình thái giá trị của hàng hóa (từ hàng sang tiền và từ tiền sang hàng), thực hiện giá trị của hàng hóa (theo các mức giá khác nhau) và chuyển giá trị sử dụng của nó đến người tiêu dùng” - Khái niệm về phát triển thương mại Theo Luật Thương mại Việt Nam năm 2005, phát triển thương mại là một quá trình gồm nhiều hoạt động của con người tác động theo hướng tích cực đến lĩnh vực thương mại (cụ thể là tác động đến các hoạt động mua bán hàng hóa và cung ứng dịch vụ) làm cho lĩnh vực này ngày càng được mở rộng về quy mô, tăng về chất lượng, nâng cao hiệu quả và phát triển một cách bền vững. Phát triển thương mại là sự nỗ lực cải thiện về quy mô, chất lượng các hoạt động thương mại trên thị trường, nhằm tối đa hóa tiêu thụ và hiệu quả hoạt động thương mại một sản phẩm cụ thể cũng như tối đa hóa lợi ích mà khách hàng mong đợi trên các thị trường mục tiêu. Bản chất phát triển thương mại mặt hàng của doanh nghiệp Như vậy, bản chất của phát triển thương mại mặt hàng tập trung phát triển về mặt số lượng, cơ cấu phát triển thương mại tham gia vào quá trình này để đảm bảo về chất lượng, sự ổn định và bền vững cho hoạt động tiêu thụ hàng hóa.
Từ đó đưa ra giải pháp một cách tối ưu cho các hoạt động thương mại gắn liền với giai đoạn tổ chức, cung ứng nguồn hàng đến khâu lưu thông hàng hóa đến tay người tiêu dùng cuối cùng, tiếp cận thị trường mục tiêu nhằm làm tăng giá trị trong chuỗi giá trị cung ứng của mặt hàng này trên thị trường mà ta tiếp cận. Nội hàm của phát triển thương mại mặt hàng bao gồm: - Mở rộng quy mô thương mại: Là các hoạt động nhằm gia tăng sản lượng tiêu thụ sản phẩm qua đó tăng giá trị thương mại và mở rộng thị trường tiêu thụ. Phát triển thương mại sản phẩm nào đó về quy mô là tạo đà cho sản phẩm được bán nhiều hơn, quay vòng nhanh hơn, giảm thời gian trong lưu thông, sản phẩm không chỉ bó hẹp ở một vài thị trường truyền thống mà còn đến những thị trường mới, người tiêu dùng mới. - Thay đổi về chất lượng thương mại: Là sự chuyển dịch cơ cấu sản phẩm tiêu thụ của mặt hàng, sự chuyển dịch cơ cấu thị trường, cơ cấu khách hàng theo hướng tích cực phù hợp với yêu cầu thực tế và tiềm lực doanh nghiệp, hoàn thiện hệ thống kênh phân phối.
- Nâng cao hiệu quả kinh tế của thương mại: Là các hoạt động nhằm xây dựng sản phẩm trên thị trường để thị phần của công ty ngày càng lớn, đóng góp lớn hơn vào thương mại hàng hóa và tổng sản phẩm quốc dân, nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực vốn, lao động,.2 Các tiêu chí, chỉ tiêu đánh giá phản ánh phát triển thương mại mặt hàng của doanh nghiệp Để đánh giá hoạt động thương mại của một doanh nghiệp có thực sự phát triển hay không cần căn cứ vào hệ thống các tiêu chí, chỉ tiêu cụ thể: a. Các tiêu chí đánh giá phát triển thương mại mặt hàng doanh nghiệp Căn cứ theo nội hàm phát triển thương mại, các tiêu chí xác định phát triển thương mại bao gồm: - Sự gia tăng về quy mô thương mại - Sự thay đổi về chất lượng thương mại - Sự hài hòa giữa mục tiêu phát triển thương mại với mục tiêu khác 9 b. Hệ thống các chỉ tiêu phản ánh phát triển thương mại mặt hàng doanh nghiệp Nhóm các chỉ tiêu phản ánh phát triển thương mại theo chiều rộng (về quy mô thương mại) Đây là một chỉ tiêu quan trọng phản ánh rõ nét phát triển thương mại mặt hàng. Sự gia tăng về quy mô có thể được xem xét ở trên cả 2 phạm vi: phạm vi vi mô và vĩ mô của nền kinh tế.
Với đề tài nghiên cứu phát triển thương mại mặt hàng của một công ty nên chỉ xem xét trên phạm vi vi mô, đó là sự gia tăng doanh thu, sản lượng, thị phần của sản phẩm nghiên cứu. Bao gồm: - Tổng doanh thu (TR): Là toàn bộ số tiền mà doanh nghiệp nhận được khi bán được một sản lượng sản phẩm nhất định. Công thức tính: TR = P x Q Trong đó: TR: Tổng doanh thu P: Giá bán 1 đơn vị sản phẩm Q: Số lượng sản phẩm bán ra - Tỷ lệ phần trăm tăng trưởng doanh thu (g %): Là tỷ lệ giữa doanh thu năm nghiên cứu so với năm gốc. Chỉ tiêu này phản ánh tốc độ tăng của doanh thu.
Công thức tính: g (%) = x 100% Trong đó: g (%): Tỷ lệ phần trăm tăng trưởng doanh thu : Doanh thu năm nghiên cứu : Doanh thu năm gốc - Lợi nhuận (P): Là chỉ tiêu phản ánh kết quả cuối cùng của hoạt động sản xuất kinh doanh, là mục tiêu cao nhất của hoạt động thương mại. Lợi nhuận được tính bằng phần chênh lệch giữa tổng doanh thu và tổng chi phí. Công thức tính: P = TR - TC Trong đó: P: Lợi nhuận 10 TR: Tổng doanh thu TC: Tổng chi phí - Thị phần: Là phần thị trường tiêu thụ sản phẩm mà doanh nghiệp chiếm lĩnh. Thị phần thể hiện rõ vị thế sản phẩm tiêu thụ của doanh nghiệp so với tổng sản phẩm tiêu thụ trên thị trường.
Công thức tính: Thị phần = x 100% Nhóm các chỉ tiêu phản ánh phát triển thương mại theo chiều sâu (về chất lượng thương mại): - Tốc độ tăng trưởng (G %): Là chỉ tiêu phản ánh mức độ gia tăng của doanh thu thời kì nghiên cứu so với kì gốc. Chỉ tiêu này thể hiện tốc độ gia tăng nhanh hay chậm so với thời kì gốc để từ đó giúp ta đánh giá được mức độ phát triển của một mặt hàng nào đó, có đạt mục tiêu đề ra hay không, từ đó đặt ra chiến lược kinh doanh hợp lý. Công thức tính: G (%) = x 100% Trong đó: G %: Tốc độ tăng trưởng : Doanh thu năm nghiên cứu : Doanh thu năm gốc - Tính ổn định và đều đặn của tăng trưởng: Thể hiện thông qua tính ổn định, bền vững, nhịp độ và biên độ giao động của tốc độ tăng trưởng, tốc độ tăng trưởng có tương xứng với tiềm năng hay không. - Sự chuyển dịch trong cơ cấu: Chuyển dịch cơ cấu bao gồm chuyển dịch cơ cấu sản phẩm, cơ cấu thị trường sản phẩm và cơ cấu khách hàng tiêu dùng sản phẩm.
+ Cơ cấu sản phẩm: cho thấy sản phẩm kinh doanh chủ yếu của doanh nghiệp, tỷ trọng của sản phẩm đó trong tổng doanh thu sản phẩm nghiên cứu. Cơ cấu tiêu thụ của từng sản phẩm trong tổng sản phẩm được thể hiện qua doanh thu các sản phẩm tiêu thụ. Công thức tính: 11 x 100% Trong đó: : Tỷ trọng doanh thu sản phẩm A : Doanh thu sản phẩm A D: Tổng doanh thu sản phẩm Sự chuyển dịch trong cơ cấu sản phẩm giúp doanh nghiệp có những định hướng tốt hơn trong việc phát triển thương mại mặt hàng nhằm đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường, giúp doanh nghiệp chú trọng tới những sản phẩm chủ lực có ưu thế trên thị trường. Đồng thời phát hiện ra những sản phẩm chưa thật sự phát triển xứng với tiềm năng của nó để có biện pháp chính sách kinh doanh phù hợp.
+ Cơ cấu thị trường sản phẩm: cơ cấu thị trường sản phẩm kinh doanh phản ánh tỷ trọng doanh thu ( x 100%) của một sản phẩm nào đó ở một thị trường cụ thể trong tổng doanh thu của sản phẩm đó. Xem xét cơ cấu thị trường sản phẩm giúp doanh nghiệp nhận diện các thị trường tiềm năng, thị trường có nhu cầu sử dụng các sản phẩm cao, thâm nhập và khai thác thị trường đó triệt để, đồng thời thu hẹp các thị trường không kinh doanh hiệu quả để tập trung vào các thị trường có tiềm năng cao. + Cơ cấu khách hàng: Ngoài sự chuyển dịch về cơ cấu sản phẩm, để đo lường xem xét sự phát triển của thương mại mặt hàng ta có thể xem xét đến sự chuyển dịch về cơ cấu khách hàng. Đối với chuyển dịch cơ cấu khách hàng, đây là việc xác định tập khách hàng chủ lực, phân khúc thị trường theo đối tượng khách hàng nhằm nâng cao chất lượng phát triển thương mại mặt hàng của doanh nghiệp.
Nhóm các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả thương mại Hiệu quả thương mại được đánh giá trên 2 phương diện: Hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội. - Hiệu quả kinh tế: Ở tầm doanh nghiệp, các chỉ tiêu biểu hiện hiệu quả kinh doanh được xác định dựa vào kết quả như lợi nhuận, giá trị gia tăng của hàng hóa so với các chi phí, hiệu quả sử dụng các nguồn lực lao động, tài chính,… Tỷ suất lợi nhuận: Là chỉ tiêu phản ánh phần trăm lợi nhuận thu được từ hoạt 12 động kinh doanh với chi phí kinh doanh đã bỏ ra ban đầu. Tỷ suất lợi nhuận càng cao chứng tỏ hoạt động kinh doanh càng có hiệu quả.