Chương 1 – Luật kinh doanh bảo hiểm của Việt Nam, BHNT là hình thức bảo hiểm cho trường hợp người được bảo hiểm sống hoặc chết. Doanh nghiệp bảo hiểm (còn gọi là người bảo hiểm) là doanh nghiệp được thành lập, tổ chức và hoạt động theo quy định của Luật kinh doanh bảo hiểm và các quy định khác của pháp luật có liên quan đến kinh doanh bảo hiểm và tái bảo hiểm. Bên mua bảo hiểm (còn gọi là người tham gia bảo hiểm) là tổ chức, cá nhân giao kết hợp đồng bảo hiểm với doanh nghiệp bảo hiểm và đóng phí bảo hiểm. Bên mua bảo hiểm có thể đồng thời là người được bảo hiểm hoặc người thụ hưởng.
Người được bảo hiểm là người mà tính mạng, tình trạng sức khỏe và những sự kiện có liên quan đến tuổi thọ của họ được bảo hiểm theo hợp đồng bảo hiểm. Người được bảo hiểm có thể đồng thời là người thụ hưởng. Người thụ hưởng là tổ chức, cá nhân được bên mua bảo hiểm chỉ định để nhận tiền bảo hiểm theo hợp đồng bảo hiểm. Đặc trưng của bảo hiểm nhân thọ BHNT cũng có những đặc trưng chung giống với các loại hình bảo hiểm khác như có nguồn gốc từ rủi ro, hoạt động theo quy luật số đông bù số ít.
Ngoài ra, nó còn có những đặc trưng riêng dưới đây: (i) BHNT vừa mang tính tiết kiệm, vừa mang tính bảo vệ Bên mua bảo hiểm sẽ định kỳ nộp một khoản tiền nhỏ (gọi là phí bảo hiểm) cho doanh nghiệp bảo hiểm, ngược lại doanh nghiệp bảo hiểm có trách nhiệm trả số tiền lớn (gọi là số tiền bảo hiểm) cho người hưởng quyền lợi bảo hiểm khi có các rủi ro xảy ra với người được bảo hiểm như đã thoả thuận trong hợp đồng. Ngay cả khi người tham gia mới đóng phí một số tiền nhỏ thì họ vẫn được doanh nghiệp bảo hiểm bồi thường một số tiền lớn. Điều này thể hiện BHNT mang tính bảo vệ về tài chính cho người tham gia. Khác với bảo hiểm phi nhân thọ chỉ mang tính bảo vệ, BHNT còn mang tính tiết kiệm.
Với BHNT, nếu không có rủi ro xảy ra với người được bảo hiểm thì bên mua bảo hiểm vẫn nhận được một số tiền nhất định khi người được bảo hiểm đạt đến một độ tuổi nhất định được ấn định trong hợp đồng. BHNT giúp những người tham gia tiết kiệm một cách thường xuyên, có kế hoạch và có kỷ luật. (ii) BHNT đáp ứng nhiều mục đích khác nhau cho người tham gia bảo hiểm Trong khi các nghiệp vụ bảo hiểm phi nhân thọ chỉ đáp ứng được một mục đích là góp phần khắc phục hậu quả rủi ro, từ đó góp phần ổn định tài chính cho người tham gia, thì BHNT ngoài mục đích đó còn đáp ứng được nhiều mục đích khác. Mỗi mục đích được thể hiện khá rõ trong từng loại hợp đồng.
Chẳng hạn, hợp đồng bảo hiểm hưu trí sẽ giúp cho người tham gia nhận được một số tiền đều đặn định kỳ góp phần trang trải cuộc sống của họ khi già yếu. Hợp đồng bảo hiểm giáo dục giúp cha mẹ tích lũy một khoản tiền để trang trải cho việc học hành của con cái trong tương lai. Hợp đồng bảo hiểm tử vong sẽ giúp người được bảo hiểm để lại cho gia đình số tiền bảo hiểm khi họ chết. Số tiền này đáp ứng rất nhiều mục đích của người quá cố như trang trải nợ nần, nuôi con ăn học, phụng dưỡng cha mẹ già… Hợp đồng BHNT đôi khi còn có vai trò như một vật thế chấp để vay vốn hoặc 9 BHNT tín dụng thường được bán cho các đối tượng đi vay để họ mua xe hơi, đồ dùng gia đình hoặc dùng cho các mục đích cá nhân khác… Chính vì đáp ứng được nhiều mục đích khác nhau nên loại hình bảo hiểm này có thị trường ngày càng rộng và được rất nhiều người quan tâm.
Sự khác biệt này của BHNT một phần là do nó có tính tiết kiệm, để người tham gia có được khoản tiền lớn phục vụ nhu cầu trong tương lai thì họ phải tiết kiệm thường xuyên trong thời gian dài. (iv) Phí BHNT chịu tác động tổng hợp của nhiều nhân tố nên quá trình định phí khá phức tạp Theo tác giả Jean-Claude Harrari (1984), “sản phẩm BHNT không gì hơn chính là kết quả của một tiến trình đầy đủ để đưa sản phẩm đến công chúng”. Trong tiến trình này, người bảo hiểm phải bỏ ra rất nhiều chi phí để tạo nên sản phẩm như chi phí khai thác, chi phí quản lý hợp đồng… Nhưng những chi phí đó mới chỉ là một phần để cấu tạo nên giá cả sản phẩm BHNT (phí BHNT), một phần chủ yếu khác lại phụ thuộc vào: độ tuổi của người được bảo hiểm, tuổi thọ bình quân của con người, số tiền bảo hiểm, thời hạn tham gia bảo hiểm, phương thức thanh toán, lãi suất đầu tư, tỷ lệ lạm phát … (v) BHNT ra đời và phát triển trong những điều kiện kinh tế – xã hội nhất định Ở các nước kinh tế phát triển, BHNT ra đời và phát triển hàng trăm năm nay. Ngược lại có một số quốc gia trên thế giới hiện nay vẫn chưa triển khai được BHNT, mặc dù người ta hiểu rất rõ vai trò và lợi ích của nó.
Để lý giải vấn đề này, hầu hết các nhà kinh tế đều cho rằng, cơ sở chủ yếu để BHNT ra đời và phát triển là điều kiện kinh tế xã hội phát triển. Những điều kiện về kinh tế như: tốc độ tăng trưởng của tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tổng sản phẩm quốc nội tính bình quân một đầu người dân, mức thu nhập của dân cư, tỷ lệ lạm phát của đồng tiền, tỷ giá hối đoái…. 10 Những điều kiện về xã hội bao gồm: điều kiện về dân số, tuổi thọ bình quân của người dân, trình độ học vấn, tỷ lệ tử vong của trẻ sơ sinh… 1. Các loại hình bảo hiểm nhân thọ Người tham gia BHNT có nhu cầu và mục đích rất đa dạng.
Do vậy, người bảo hiểm đã thực hiện đa dạng hóa các sản phẩm BHNT, thực chất là đa dạng hóa các loại hợp đồng nhằm đáp ứng và thỏa mãn mọi nhu cầu của người tham gia bảo hiểm. Theo Luật kinh doanh bảo hiểm (sửa đổi 2010), các loại hình BHNT gồm: a. Bảo kiểm tử kỳ Bảo kiểm tử kỳ là loại hình bảo hiểm cho trường hợp người được bảo hiểm tử vong trong một thời hạn nhất định, theo đó người bảo hiểm phải trả tiền bảo hiểm cho người thụ hưởng, nếu người được bảo hiểm tử vong trong thời hạn được thỏa thuận trong hợp đồng. Nếu như hết thời hạn bảo hiểm mà người được bảo hiểm vẫn còn sống thì người bảo hiểm sẽ không có trách nhiệm phải thanh toán bất kỳ khoản tiền nào cho bên mua bảo hiểm.
Như vậy, việc trả tiền của người bảo hiểm là không chắc chắn, người bảo hiểm chỉ trả tiền khi người được bảo hiểm tử vong trong thời hạn hợp đồng bảo hiểm. Bảo hiểm tử kỳ không có tiết kiệm mà chỉ đơn thuần là chống lại rủi ro tử vong. Chính vì lý do đó, phí bảo hiểm của các hợp đồng này thường là thấp nhất so với các loại hợp đồng bảo hiểm khác. Bảo hiểm trọn đời Bảo hiểm trọn đời (hay còn gọi là bảo hiểm trường sinh) là nghiệp vụ bảo hiểm cho trường hợp người được bảo hiểm chết vào bất kỳ thời điểm nào trong suốt cuộc đời của người đó.
Đối với hợp đồng bảo hiểm này, người bảo hiểm cam kết trả tiền cho người thụ hưởng căn cứ theo số tiền bảo hiểm đã được ấn định trong hợp đồng khi người được bảo hiểm chết vào bất kỳ thời điểm nào kể từ ngày ký hợp đồng. Hợp đồng BHNT trọn đời có mục đích chính là bảo đảm thu nhập cho gia đình khi người được bảo hiểm bị chết. Đối với những hợp đồng bảo hiểm có số tiền bảo hiểm lớn, tham gia bảo hiểm trọn đời còn có ý nghĩa trong việc giữ gìn tài sản, tạo dựng và khởi nghiệp kinh doanh cho thế hệ sau. 11 Những đặc điểm chính của hợp đồng BHNT trọn đời là: (i) Số tiền bảo hiểm được người bảo hiểm trả một lần cho người thụ hưởng khi người được bảo hiểm tử vong; (ii) Thời hạn của hợp đồng bảo hiểm không xác định, đó chính là khoảng thời gian từ khi hợp đồng được ký kết tới khi người được bảo hiểm chết; (iii) Phí bảo hiểm cao hơn so với bảo hiểm tử kỳ, vì rủi ro chết chắc chắn xảy ra với người được bảo hiểm.
Vì vậy, người bảo hiểm chắc chắn phải chi trả cho người thụ hưởng bảo hiểm. Bảo bảo hiểm sinh kỳ Là loại bảo hiểm cho trường hợp người được bảo hiểm sống đến một thời hạn nhất định, theo đó người bảo hiểm phải trả tiền bảo hiểm cho người thụ hưởng, nếu người được bảo hiểm vẫn sống đến thời hạn được thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm. Hợp đồng bảo hiểm này giúp người được bảo hiểm có được một khoản tiền mong muốn vào một thời điểm nhất định trong tương lai để thực hiện những dự định của họ trong cuộc sống. Thông thường, nếu như người được bảo hiểm chết trước thời hạn thanh toán thì người bảo hiểm sẽ không phải trả bất cứ khoản tiền nào.
Tuy nhiên, có một số trường hợp ngoại lệ ở một vài doanh nghiệp bảo hiểm, theo đó các doanh nghiệp này sẽ hoàn lại phí bảo hiểm cho gia đình người được bảo hiểm sau khi đã trừ đi chi phí ký kết hợp đồng và chi phí quản lý quỹ. Bảo hiểm hỗn hợp Là loại hình bảo hiểm kết hợp bảo hiểm sinh kỳ và bảo hiểm tử kỳ. Theo loại hợp đồng bảo hiểm này, doanh nghiệp bảo hiểm cùng một lúc đảm bảo cho hai sự kiện trái ngược nhau, đó là sự kiện tử vong và sự kiện còn sống của người được bảo hiểm. Nếu người được bảo hiểm còn sống đến một thời điểm quy định thì người đó sẽ nhận được số tiền bảo hiểm trong hợp đồng hoặc các khoản trợ cấp định kỳ.
Trường hợp ngược lại, nếu người được bảo hiểm bị chết trước thời điểm đó thì người thụ hưởng bảo hiểm sẽ nhận được quyền lợi bảo hiểm. 12 Do đặc thù của BHNT hỗn hợp là bảo hiểm cho cả hai sự kiện trái ngược nhau là “tử vong” và “còn sống” của người được bảo hiểm, vì thế cả hai yếu tố rủi ro và tiết kiệm được đan xen nhau trong cùng một hợp đồng bảo hiểm.