Chương 1: Cơ sở lý luận về chế độ tử tuất. Chương 2: Thực trạng chế độ tử tuất trong luật BHXH năm 2014 và thực tiễn thực tại tỉnh Nghệ An. Chương 3: Một số giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiện chế độ tử tuất trên địa bàn tỉnh Nghệ An. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỬ TUẤT VÀ CHẾ ĐỘ TỬ TUẤT 1.
Chế độ tử tuất 1. Thuật ngữ tử tuất Trong xã hội, con người là trung tâm của mọi sự phát triển xã hội, vừa là đối tượng trực tiếp tạo ra của cải cho xã hội, vừa là đối tượng tiêu dùng. Con người có nhiều nhu cầu khác nhau và để thỏa mãn những nhu cầu đó phụ thuộc nhiều vào khả năng tài chính của mỗi người. Tuy nhiên, trong thực tế cuộc sống cũng như quá trình sản xuất ngoài những điều kiện thuận lợi, con người sẽ gặp phải nhiều rủi ro như: ốm đau, tai nạn, bệnh tật, dịch bệnh, mất việc làm, mất khả năng lao động, già cả, bị chết….
Để vượt qua những khó khăn tác động đến bản thân, gia đình con người cần có sự đùm bọc, chia sẻ từ xã hội. Trong quy luật phát triển của mỗi người, luôn trải qua các giai đoạn: sinh - lão - bệnh - tử, vì vậy, cuộc đời mỗi người, không phân biệt tôn giáo, chủng tộc, màu da, điều kiện kinh tế cuối cùng đều phải đối mặt với cái chết, tuy nhiên, việc cuộc đời mỗi người dài hay ngắn, và rủi ro xảy đến với mỗi người có thể vào bất kì giai đoạn nào và với mỗi hoàn cảnh thì rủi ro đó lại có những tác động khác nhau đến những người thân của họ. Tương thân tương ái, giúp đỡ lẫn nhau trong lúc hoạn nạn, khó khăn đã trở thành phong tục, truyền thống ngàn đời của dân tộc ta. Theo từ điển Tiếng Việt, “tử” nghĩa là chết, “tuất” nghĩa là rủ lòng thương mà cửu giúp.
Tử tuất mang hàm ý hỗ trợ, cứu giúp gia đình, người thân của người đã chết. Việc giúp đỡ gia đình của người đã chết thể hiện qua việc hỗ trợ tổ chức ma chay, hỗ trợ thân nhân của người chết khi họ mất một phần thu nhập trong gia đình là việc làm cần thiết để có thể giúp họ ổn định bước đầu khi khó khăn mới xảy ra. Tinh thần này không chỉ bỏ hẹp trong phong tục, hương ước làng xã 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mà đã được luật hóa nhằm huy động sự chung tay, góp sức của cả cộng đồng xã hội. Như vậy có thể hiểu khái quát rằng, “tử tuất” chính là một phần của chính sách an sinh xã hội mà mỗi nhà nước, mỗi quốc gia đều thể chế hóa thành quy định pháp luật nhằm tạo nên những quy định chung mang tinh thần nhân văn và kết nối giữa những người cùng sống chung trong cộng đồng, xã hội, thể hiện tinh thần và trách nhiệm đối với thành viên trong xã hội mình.
Khái niệm chế độ tử tuất Chế độ tử tuất là chế độ bảo hiểm xã hội đối với thân nhân của người được bảo hiểm khi người được bảo hiểm chết. Chế độ tử tuất bao gồm: trợ cấp tiền mai táng và tiền tuất. Các nước còn gọi chế độ này là “bảo hiểm đối với người còn sống” (survivos insurance). Trong Công ước 102 (năm 1952) và Công ước số 128 (năm 1967) đều quy định là: người chết (nam hoặc nữ) phải có thời gian đóng bảo hiểm xã hội ít nhất 15 năm trở lên thì thân nhân mới được quyền hưởng trợ cấp tiền tuất.
Trường hợp người lao động chết vì tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp thì không đòi hỏi số năm đã đóng bảo hiểm xã hội của người chết, thân nhân được hưởng chế độ tử tuất theo quy định của pháp luật quốc gia, thậm chí với người vợ (chồng) góa hưởng chế độ tiền tuất thì không cần điều kiện về tuổi đời và khả năng lao động. Đối với các con của người lao động chết, Công ước số 102 (năm 1952) và Công ước số 128 (năm 1967) đều định nghĩa là: con dưới 15 tuổi hoặc dưới độ tuổi học hết giáo dục phổ cập bắt buộc, tùy theo quy định của pháp luật từng quốc gia, bao gồm con đẻ và con nuôi mà người chết đã được trực tiếp nuôi dưỡng khi còn sống. Con đẻ có thể là con chung của vợ hoặc chồng, có thể là con riêng của chồng hay của vợ nhưng đều sống chung trong gia đình, kể cả con ngoài giá thú vì trong bảo hiểm xã hội không có sự phân biệt mà vẫn được xếp vào hàng thân nhân để xét hưởng tiền tuất theo quy định của 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chế độ tử tuất. Nhiều nước giới hạn tuổi của các con được xét hưởng tiền tuất khoảng 14 tuổi trở xuống hoặc thấp dưới 18 tuổi nếu con còn đi học.
Đối với trẻ em tàn tật thì thường không có giới hạn tuổi. Do đó, khi người lao động chết, gia đình sẽ nhận khoản trợ cấp nhằm bảo đảm và ổn định cuộc sống khi họ không còn tồn tại. Bảo hiểm xã hội với bản chất là bảo hiểm cho thu nhập của người lao động trong trường hợp bị giảm hoặc mất khả năng lao động nên cũng sẽ có trách nhiệm trợ giúp cho thân nhân của người lao động - những đối tượng được hưởng từ thu nhập của người lao động tham gia bảo hiểm khi còn sống. Có quan điểm cho rằng: “Chế độ tử tuất là chế độ bảo hiểm xã hội đối với thân nhân của người lao động đang tham gia lao động hoặc đã tham gia quan hệ lao động nay đang hưởng bảo hiểm, đang chờ hưởng bảo hiểm mà bị chết.” (1) Có quan điểm khác cũng cho rằng: “Chế độ tử tuất là chế độ do quỹ bảo hiểm xã hội chi trả chi phí mai táng người lao động khi chết cho người đứng ra lo mai táng và nuôi dưỡng những người mà khi còn sống người lao động phải có trách nhiệm nuôi dưỡng.
Theo tôi, chế độ tử tuất là: chế độ do quỹ bảo hiểm xã hội chi trả, gồm: chi phí mai táng cho người lao động khi chết mà người lo mai táng chịu trách nhiệm và trợ cấp nuôi dưỡng những người khi còn sống người lao động hoặc người đang đang hưởng bảo hiểm, đang chờ hưởng bảo hiểm khi còn sống có trách nhiệm nuôi dưỡng (chu cấp). Đặc điểm của chế độ tử tuất Từ khái niệm chế độ tử tuất đã phân tích ở trên, đặt trong tổng thể mối quan hệ giữa chế độ tử tuất và các chế độ khác trong hệ thống bảo hiểm xã hội. Chế độ tử tuất là hình thức bảo đảm có tính xã hội cao và mang những đặc điểm cơ bản như sau: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất, đối tượng tham gia chế độ tử tuất là người lao động và người sử dụng lao động. Chế độ tử tuất là chế độ bảo hiểm có sự tham gia của NLĐ và NSDLĐ nhằm mục đích mang lại lợi ích trước tiên cho NLĐ, kể cả khi họ không còn sống, chính vì lẽ đó, chế độ tử tuất hướng đến đối tượng là NLĐ và người thân của họ.
Nói cách khác, khi đã tham gia vào chế độ bảo hiểm tử tuất, NLĐ được bảo vệ trực tiếp quyền lợi của bản thân và gia đình họ thông qua việc bảo đảm thu nhập cho đến cả sau khi chết. Khi còn làm việc, người lao động được đảm bảo khi bị ốm đau, lao động nữ được trợ cấp thai sản khi sinh con; người bị tai nạn lao động được trợ cấp tai nạn lao động; khi không còn làm việc nữa thì được hưởng tiền hưu trí, khi chết thì được tiền chôn cất và gia đình được hưởng trợ cấp tuất… Đây là đặc trưng riêng của chế độ tử tuất khác biệt hẳn so với các chế độ bảo hiểm xã hội khác. Thứ hai, đối tượng thụ hưởng chế độ tử tuất là thân nhân người lao động. Trong các loại hình chế độ BHXH, tất cả các chế độ khác đều hướng đến đối tượng thụ hưởng là người trực tiếp tham gia bảo hiểm - NLĐ còn chế độ tử tuất lại có sự phân biệt giữa người tham gia và người thụ hưởng chế độ.
Đối tượng được bảo hiểm là thu nhập của NLĐ và khi phát sinh rủi ro dẫn đến bảo hiểm thì gia đình được hưởng các khoản bù đắp khi NLĐ thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ đóng bảo hiểm và đáp ứng điều kiện do luật định. Sự kiện làm căn cứ phát sinh chế độ tử tuất là rủi ro dẫn đến cái chết của người tham gia bảo hiểm. Do những sự kiện và rủi ro này mà người lao động và những người được họ chu cấp bị giảm hoặc mất nguồn thu nhập. Vì vậy, những người phụ thuộc một phần (hoặc hoàn toàn) vào thu nhập của người lao động cần phải có khoản thu nhập khác bù vào để ổn định cuộc sống và sự bù đắp này được thông qua các trợ cấp tiền tuất.
Tuy nhiên, để đám bảo sự công bằng, tất yếu phải có các điều kiện làm phát sinh quyền lợi đối với bên thụ hưởng chế độ. Đây là đặc thù riêng của chế độ tử tuất so với các chế độ khác 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong hệ thống bảo hiểm xã hội. Bởi vì, chế độ tử tuất có thể được xem là chế độ bảo hiểm gián tiếp - dành cho người còn sống mà người đó không nhất thiết phải là đối tượng tham gia bảo hiểm. Mỗi quốc gia có những quy định riêng về điều kiện được nhận trợ cấp tuất đối với thân nhân người lao động chết tùy thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội của quốc gia đó, tuy nhiên tất cả các quy định này đều được xây dựng dựa trên các tiêu chí đánh giá sự tổn thất của gia đình khi người lao động chết đi và mức độ phụ thuộc của từng thân nhân vào người lao động khi họ còn sống.
Thứ ba, sự đóng góp của các bên tham gia chế độ tử tuất, bao gồm người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước là nguồn hình thành cơ bản của quỹ BHXH nói chung, trong đó có quỹ hưu trí, tử tuất. Mọi người lao động khi tham gia BHXH trong đó có chế độ tử tuất có quyền được thanh toán trợ cấp tuất khi chết, tuy nhiên quyền này chỉ có thể trở thành hiện thực khi họ thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng BHXH. Điều này xuất phát từ nguyên tắc chính của bảo hiểm xã hội là “có thu có hưởng”.