Chất Điện Ảnh Trong Tiểu Thuyết Vladimir Nabokov: Nghiên - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỞ ĐẦU

0.1. Lý do chọn đề tài

0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

0.4. Phương pháp nghiên cứu

0.5. Đóng góp mới của luận án

0.6. Cấu trúc của luận án

1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ V.NABOKOV VÀ CHẤT ĐIỆN ẢNH TRONG TIỂU THUYẾT CỦA ÔNG

1.1. Các hướng nghiên cứu về V.

1.1.1. Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận tiểu sử

1.1.2. Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận thi pháp học

1.1.3. Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận liên văn bản

1.1.4. Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận kí hiệu học

1.1.5. Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận liên ngành

1.1.6. Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận nữ quyền luận

1.1.7. Nhóm công trình khác

1.2. Tình hình nghiên cứu về chất điện ảnh trong tiểu thuyết và chất điện ảnh trong tiểu thuyết của V.

1.2.1. Tình hình nghiên cứu chất điện ảnh trong tiểu thuyết

1.2.2. Tình hình nghiên cứu chất điện ảnh trong tiểu thuyết của V.

1.3. Tiểu kết chương 1

2. CHẤT ĐIỆN ẢNH TRONG TIỂU THUYẾT V.NABOKOV: NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

2.1. Xu hướng vận động của văn học nghệ thuật nửa đầu thế kỉ XX

2.2. Nabokov trong dòng chảy của tiểu thuyết thế kỉ XX

2.3. Sự phát triển của điện ảnh đầu thế kỉ XX và mối liên hệ giữa đời sống của Nabokov với điện ảnh

2.3.1. Sự phát triển của điện ảnh đầu thế kỉ XX

2.3.2. Mối liên hệ giữa đời sống của Nabokov với điện ảnh

2.3.3. Mối liên hệ cốt truyện của Phòng thủ Luzhin, Tiếng cười trong bóng tối, Lolita với điện ảnh

2.4. Tiểu kết chương 2

3. CỐT TRUYỆN KIỂU KỊCH BẢN PHIM VÀ KẾT CẤU KIỂU MONTAGE TRONG TIỂU THUYẾT CỦA V.

3.1. Cốt truyện kiểu kịch bản phim trong tiểu thuyết V.

3.1.1. Cốt truyện kiểu kịch bản phim Noir

3.1.2. Cốt truyện kiểu kịch bản phim tâm lý tình cảm kinh dị bi kịch Nga đầu thế kỉ XX

3.1.3. Cốt truyện kiểu kịch bản phim Hollywood

3.1.4. Cốt truyện theo hình thức kịch bản phim

3.2. Kết cấu kiểu montage trong tiểu thuyết V.

3.2.1. Kết cấu montage giữa các chương, đoạn

3.2.2. Kết cấu montage giữa các câu văn

3.2.3. Kết cấu montage trong mỗi câu văn

3.3. Tiểu kết chương 3

4. NGƯỜI KỂ CHUYỆN – ĐIỂM NHÌN KIỂU CAMERA VÀ KHÔNG GIAN KIỂU MISE-EN-SCENE TRONG TIỂU THUYẾT CỦA V.

4.1. Người kể chuyện và điểm nhìn kiểu camera trong tiểu thuyết V.

4.1.1. Người kể chuyện phân thân như camera đối diện với nhân vật

4.1.2. Điểm nhìn camera với phối cảnh thường xuyên thay đổi

4.2. Không gian kiểu mise-en-scene trong tiểu thuyết V.

4.3. Tiểu kết chương 4

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chất Điện Ảnh Nabokov 55 ký tự

Thế kỷ XIX-XX chứng kiến sự bùng nổ của điện ảnh. Tuy nhiên, nghiên cứu thường tập trung vào ảnh hưởng của văn học, sân khấu, hội họa đến điện ảnh, bỏ qua chiều ngược lại. Luận án này khám phá dấu ấn của điện ảnh trong văn học, góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ phức tạp giữa hai loại hình nghệ thuật. Sự làm mờ ranh giới thể loại là một đặc trưng của nghệ thuật thế giới từ thế kỷ XX, dẫn đến sự ra đời của các thể loại lai ghép phong phú. Nghiên cứu chất điện ảnh trong văn chương, tức là sự hiện diện của loại hình này trong loại hình khác, là phù hợp và cần thiết để hiểu rõ hơn về khuynh hướng phát triển của nghệ thuật thế kỷ XX và tiểu thuyết nói riêng. Nghiên cứu này cũng xem xét lại quan niệm về tính điện ảnh liên quan đến vấn đề chuyển thể. Liệu tính điện ảnh có phải là yếu tố duy nhất thu hút các nhà làm phim và có phải mọi tác phẩm văn học đều có thể chuyển thể? Luận án sẽ tìm câu trả lời cho những câu hỏi này.

1.1. Sự ra đời phát triển của điện ảnh thế kỷ XX

Điện ảnh, từ khi ra đời, đã nhanh chóng trở thành một loại hình nghệ thuật phổ biến và có sức ảnh hưởng lớn. Sự phát triển của kỹ thuật quay phim, dựng phim và trình chiếu đã mở ra những khả năng mới cho việc kể chuyện và biểu đạt nghệ thuật. Điện ảnh không chỉ kế thừa những thành tựu của các loại hình nghệ thuật trước đó như văn học, sân khấu, hội họa mà còn tạo ra những ngôn ngữ và phương thức biểu đạt riêng. Chính vì vậy, việc nghiên cứu sự tác động của điện ảnh đến các loại hình nghệ thuật khác, đặc biệt là văn học, là một hướng đi đầy tiềm năng và hứa hẹn.

1.2. Chất Điện Ảnh Khái niệm vai trò trong chuyển thể

Khái niệm 'chất điện ảnh' thường được sử dụng trong bối cảnh nghiên cứu chuyển thể văn học - điện ảnh. Tuy nhiên, định nghĩa chính xác về chất điện ảnh vẫn còn nhiều tranh cãi. Một số ý kiến cho rằng chất điện ảnh đề cập đến những yếu tố hình ảnh, kịch tính, nhịp điệu có khả năng gợi lên những liên tưởng điện ảnh. Ý kiến khác lại cho rằng chất điện ảnh là khả năng của một tác phẩm văn học trong việc gợi ý những cảnh quay, góc máy và kỹ thuật dựng phim. Việc làm rõ khái niệm này là vô cùng quan trọng để có thể đánh giá chính xác sự hiện diện và vai trò của chất điện ảnh trong tiểu thuyết của Nabokov.

II. Vì Sao Nabokov Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Điện Ảnh 58 ký tự

Luận án chọn nghiên cứu các tiểu thuyết của Vladimir Nabokov vì ông là một nhà văn hàng đầu của văn học Nga hải ngoại, một hiện tượng của văn chương thế giới thế kỷ XX. Ông thành công trong việc sáng tác song ngữ, và các tác phẩm của ông luôn thu hút sự chú ý đặc biệt của giới nghiên cứu bởi tính phức tạp của chúng. Nghiên cứu các tiểu thuyết của Nabokov từ các kĩ thuật điện ảnh, cách tư duy và quan niệm thẩm mỹ của điện ảnh hy vọng có thể góp thêm một cách đọc mới cho các tiểu thuyết này. Các nghiên cứu về chất điện ảnh thường gắn với vấn đề chuyển thể. Nabokov cũng là tác giả có nhiều tác phẩm được làm thành phim. Luận án chọn nghiên cứu 3 tiểu thuyết là Phòng thủ Luzhin, Tiếng cười trong bóng tối và Lolita vì đây là ba tiểu thuyết đặc sắc, đại diện cho những giai đoạn sáng tác, các ngôn ngữ sáng tác khác nhau của ông. “Lolita là tác phẩm tôi đặc biệt yêu thích” - Nabokov

2.1. Lựa chọn tác phẩm Phòng thủ Luzhin Tiếng Cười

Phòng thủ Luzhin và Tiếng cười trong bóng tối là các tiểu thuyết sáng tác bằng tiếng Nga, được Nabokov viết khi sống ở châu Âu, thể hiện rõ đặc điểm của tiểu thuyết Nabokov thời kì đầu. Tiếng cười trong bóng tối được Nabokov viết bằng tiếng Nga, sau đó được chính ông dịch sang tiếng Anh. Chính vì vậy, đây sẽ là một trường hợp thú vị để nghiên cứu sự vận động trong tư duy, quan niệm sáng tác của Nabokov, trong đó có sự vận động do chịu sự tác động của điện ảnh.

2.2. Lolita Tiểu Thuyết Tiêu Biểu Cầu Nối Hiện Đại Hậu Hiện Đại

Lolita là tác phẩm được viết bằng tiếng Anh khi Nabokov sống ở Mỹ. Chúng tôi chọn tìm hiểu tác phẩm Lolita vì đây là tiểu thuyết tiêu biểu nhất của ông, là cầu nối giữa chủ nghĩa hiện đại và hậu hiện đại. Năm 1962, khi trả lời phỏng vấn của đài BBC, chính V. Nabokov đã thừa nhận rằng: “Lolita là tác phẩm tôi đặc biệt yêu thích”.

2.3. Tính chuyển thể khẳng định chất điện ảnh trong tác phẩm.

Cả 3 tác phẩm trên đều đã được chuyển thể thành phim. Theo quan niệm thông thường, các tác phẩm được lựa chọn chuyển thể trước hết là có tính/chất điện ảnh. Phòng thủ Luzhin được Marleen Gorris chuyển thể thành phim năm 2000. Tiếng cười trong bóng tối được Tony Richardson chuyển thể năm 1969 (phim Anh-Pháp). Lolita thậm chí còn được chuyển thể thành phim tới hai lần (1962 và 1997).

III. Giải Mã Chất Điện Ảnh Phương Pháp Tiếp Cận Mới 59 ký tự

Luận án tập trung vào chất điện ảnh trong các tiểu thuyết của Nabokov. Khái niệm này được hiểu là những dấu ấn, đặc trưng của điện ảnh trong tác phẩm văn chương, được tạo nên bởi việc dùng các yếu tố ngôn ngữ điện ảnh (ánh sáng, montage, vị trí máy quay, cỡ cảnh…), việc sử dụng cách tư duy kiểu điện ảnh (tư duy bằng hình ảnh), hay sự vận dụng các cách thức điện ảnh tác động đến khán giả (khán giả như đối diện với nhân vật, khán giả bị động…). Trong quá trình nghiên cứu, luận án cũng đề cập đến việc chuyển thể ba tiểu thuyết này thành phim như một sự kiểm chứng về chất điện ảnh của chúng. Đôi chỗ, luận án cũng đề cập đến các tác phẩm khác của Nabokov, hay các sáng tác của các nhà văn cùng thời… để đối chiếu với các đối tượng nghiên cứu. “Tôi không tư duy bằng bất cứ ngôn ngữ nào. Tôi tư duy bằng hình ảnh.” - Nabokov

3.1. Ngôn Ngữ Điện Ảnh Yếu tố then chốt tạo nên chất điện ảnh

Yếu tố ngôn ngữ điện ảnh là một trong những thành phần quan trọng nhất tạo nên chất điện ảnh trong văn học. Ánh sáng, góc quay, bố cục khung hình và kỹ thuật dựng phim là những yếu tố vốn thuộc về điện ảnh nhưng cũng có thể được tái hiện trong văn chương thông qua ngôn ngữ. Việc sử dụng các miêu tả chi tiết về hình ảnh, màu sắc và chuyển động có thể giúp người đọc hình dung ra những cảnh quay sống động như trong một bộ phim.

3.2. Tư Duy Hình Ảnh Cách tiếp cận điện ảnh của Nabokov

Tư duy hình ảnh là khả năng của nhà văn trong việc tạo ra những hình ảnh sống động và gợi cảm trong tâm trí người đọc. Nabokov là một bậc thầy trong việc sử dụng ngôn ngữ để miêu tả các chi tiết thị giác, âm thanh và cảm xúc. Cách tiếp cận này không chỉ làm tăng tính sinh động cho tác phẩm mà còn giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về thế giới nội tâm của nhân vật và những thông điệp mà tác giả muốn truyền tải. Điều này làm tăng thêm chất điện ảnh trong tiểu thuyết Nabokov.

IV. Cốt Truyện Kết Cấu Kịch Bản Phim Montage 60 ký tự

Luận án đi sâu vào phân tích cốt truyện kiểu kịch bản phim và kết cấu kiểu montage trong tiểu thuyết của Vladimir Nabokov. Cốt truyện kiểu kịch bản phim thể hiện qua các yếu tố như cấu trúc chương hồi, sự tập trung vào hành động và đối thoại, và nhịp điệu nhanh, dồn dập. Kết cấu kiểu montage được thể hiện qua việc sắp xếp các cảnh, đoạn một cách phi tuyến tính, tạo ra những hiệu ứng bất ngờ và kích thích sự liên tưởng của người đọc. Điều này phản ánh rõ ảnh hưởng của điện ảnh đến văn học. Cách kể chuyện này làm tăng tính kịch tính cho câu chuyện.

4.1. Cốt Truyện Kịch Bản Phim Noir Tâm Lý Bi Kịch Nga

Nabokov sử dụng nhiều loại cốt truyện kiểu kịch bản phim, bao gồm phim Noir, phim tâm lý tình cảm kinh dị bi kịch Nga đầu thế kỷ XX, và phim Hollywood. Sự đa dạng trong việc lựa chọn cốt truyện cho thấy sự ảnh hưởng sâu sắc của điện ảnh đến tư duy sáng tạo của Nabokov. Việc sử dụng các mô típ và công thức kể chuyện quen thuộc trong điện ảnh giúp Nabokov tạo ra những tác phẩm vừa quen thuộc vừa độc đáo.

4.2. Kết Cấu Montage Giữa Chương Đoạn Câu Văn

Kết cấu montage được thể hiện ở nhiều cấp độ khác nhau trong tiểu thuyết của Nabokov, từ việc sắp xếp các chương, đoạn đến việc xây dựng các câu văn. Sự kết hợp giữa các yếu tố không đồng nhất, sự cắt xén và lắp ghép các hình ảnh và ý tưởng tạo ra một hiệu ứng mạnh mẽ và kích thích trí tưởng tượng của người đọc. Kỹ thuật điện ảnh này giúp Nabokov tạo ra những tác phẩm có tính thẩm mỹ cao và thể hiện được những thông điệp phức tạp.

V. Điểm Nhìn Camera Không Gian Mise en Scène 60 ký tự

Luận án cũng khám phá cách người kể chuyện và điểm nhìn được sử dụng như camera trong tiểu thuyết của Nabokov. Người kể chuyện thường xuất hiện với vai trò một quan sát viên, ghi lại những hình ảnh và âm thanh một cách khách quan. Điểm nhìn thường xuyên thay đổi, tạo ra những phối cảnh đa dạng và phức tạp. Bên cạnh đó, không gian trong tiểu thuyết của Nabokov được xây dựng theo kiểu mise-en-scène, với sự chú trọng đến chi tiết, ánh sáng và bố cục, tạo ra những không gian sống động và gợi cảm. Điều này khẳng định thêm chất điện ảnh trong tác phẩm Nabokov.

5.1. Người Kể Chuyện Phân Thân Camera Đối Diện Nhân Vật

Người kể chuyện phân thân xuất hiện như một camera đối diện với nhân vật, quan sát và ghi lại mọi hành động, lời nói và suy nghĩ của họ. Cách tiếp cận này tạo ra một khoảng cách nhất định giữa người đọc và nhân vật, cho phép người đọc có một cái nhìn khách quan và toàn diện hơn về câu chuyện. Điều này là một trong những yếu tố khiến ta liên tưởng đến điện ảnh.

5.2. Không Gian Mise en Scène Chi Tiết Ánh Sáng Bố Cục

Không gian trong tiểu thuyết của Nabokov không chỉ là một bối cảnh đơn thuần mà còn là một yếu tố quan trọng trong việc thể hiện tâm trạng và tính cách của nhân vật. Sự chú trọng đến chi tiết, ánh sáng và bố cục tạo ra những không gian sống động và gợi cảm, góp phần vào việc tạo ra chất điện ảnh trong tác phẩm. Các chi tiết nhỏ nhặt được Nabokov khai thác một cách triệt để, tạo ra những hiệu ứng bất ngờ và kích thích trí tưởng tượng của người đọc.

VI. Kết luận Giá trị Tương lai Nghiên cứu Nabokov 59 ký tự

Luận án khẳng định chất điện ảnh là một đặc điểm thi pháp quan trọng trong tiểu thuyết của Vladimir Nabokov, phản ánh xu hướng vận động của tiểu thuyết thế kỷ XX nói chung. Nghiên cứu này góp phần mở rộng hiểu biết về mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh, và vị trí của điện ảnh trong bối cảnh văn hóa đại chúng, nghệ thuật hiện đại và hậu hiện đại. Việc nghiên cứu chất điện ảnh trong văn học không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự phát triển của các loại hình nghệ thuật mà còn mở ra những hướng tiếp cận mới cho việc phân tích và diễn giải tác phẩm.

6.1. Đóng Góp Ý Nghĩa Nghiên Cứu Chất Điện Ảnh Nabokov

Nghiên cứu về chất điện ảnh trong các tiểu thuyết của Nabokov không chỉ làm sáng tỏ những đặc điểm thi pháp độc đáo của nhà văn mà còn góp phần vào việc nghiên cứu về mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phân tích các tác phẩm văn học khác có sử dụng thủ pháp điện ảnh, và để đánh giá sự ảnh hưởng của điện ảnh đến văn hóa và xã hội.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Tiểu Thuyết Lai Ghép Liên Phương Tiện

Nghiên cứu về chất điện ảnh trong tiểu thuyết của Nabokov mở ra những hướng nghiên cứu mới về tiểu thuyết lai ghép (hybrid novel), tiểu thuyết liên phương tiện (intermedial novel) và sự mờ nhòa ranh giới giữa các loại hình nghệ thuật. Trong bối cảnh nghệ thuật đương đại, sự kết hợp giữa các loại hình nghệ thuật khác nhau đang trở nên phổ biến, và việc nghiên cứu những xu hướng này có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về sự phát triển của văn hóa và nghệ thuật.

CHẤT ĐIỆN ẢNH TRONG TIỂU THUYẾT CỦA VLADIMIR NABOKOV