Chương 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Vài nét về sự ra đời và phát triển của từ điển và từ điển học Do nhu cầu của xã hội, một trong những loại sách ra đời sớm là từ điển. Quyển từ điển đầu tiên trên thế giới là quyển từ vựng do ngƣời Hy Lạp biên soạn thế kỉ V trƣớc Công nguyên; thu thập và giải thích các từ khó trong các tác phẩm thời cổ đai, đặc biệt những tác phẩm của Homer.
Ở Việt Nam, trƣớc đây mấy thế kỉ, chỉ có những từ điển song ngữ đối chiếu nhƣ “An Nam — Lusitan — La tinh” (“Việt - Bồ - La”) do Alexandre de Rhodes biên soạn, xuất bản ở Roma năm 1651 ; tiếp theo là một số từ điển Hán - Việt cỡ nhỏ nhƣ “Tam thiên tự giải âm” do Ngô Thì Nhậm biên soạn, xuất bản năm 1831, “Thiên tự văn giải âm”; và một số quyển từ điển đối chiếu Pháp - Việt nhƣ Dictionnaire F'rancais- Annamite et Aniiamite-Fratuiis (G.Aubaret, Paris, 1867), Petit Dictionnaire Francais-Anmmite (PJ. Trƣơng Vĩnh Ký, Sài Gòn, 1884). Cuối thế kỉ XIX mới có quyển từ điển giải thích tiếng Việt đầu tiên, Đại Nam Quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Paulus Của (1895) và sau hơn ba mƣơi năm sau mới có quyển thứ hai, Việt Nam Tự điển của Hội Khai trí Tiến Đức ( 1931 ). Cuối thế kỉ XX, cùng với sự phát triển của khoa học, kinh tế, giáo dục trên phạm vi toàn cầu, nhu cầu về từ điển của xã hội tăng nhanh, từ điển đƣợc biên soạn và xuất bản với số lƣợng lớn và nhiều chủng loại đa dạng.
Đặc biệt, gần đây, sự bùng nổ của công nghệ tin học đã tạo ra một bƣớc phát triển mới trong các khâu biên soạn, in ấn từ điển; sản phẩm từ điển không chỉ là những quyển sách bằng giấy mà còn ở dạng từ điển điện tử. Ngƣợc lại với thời điểm ra đời của từ điển, từ điển học lại ra đời rất muộn. Đến những năm bốn mƣơi của thế kỉ XX, lí thuyết từ điển học mới đƣợc khởi xƣớng bằng bài viết “Thử bàn về lí thuyết đại cương về từ điển 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học” của L. Đến năm 1971, bộ môn từ điển học đã có bƣớc ngoặt đáng kể với sự ra đời của hai công trình: Giáo trình từ điển học của Ladislav Zgusta, xuất bản ở Praha và Nghiên cứu từ điển hiện đại bằng tiếng Pháp về ngôn ngữ học và kí hiệu học của Josette Rey Debove, xuất bản ở Paris.
Gần đây, với sự phát triển mạnh mẽ của ngôn ngữ học nói chung, của ngữ nghĩa học, từ vựng học nói riêng, từ điển học cũng phát triển mạnh mẽ. Ở Việt Nam, nhiều bài viết có giá trị thể hiện sự quan tâm của các tác giả trong lĩnh vực này, nhƣ: Về việc biên soạn một quyển từ điển tiếng Việt mới (Hoàng Phê, 1969); Một vài nhận xét về từ điển giải thích của ta (Vƣơng Lộc, 1969); Một số ý kiến về việc giải thích nghĩa của từ trong từ điển tiếng Việt (Đỗ Hữu Châu, 1969); Về việc giải thích nghĩa của từ nhiều nghĩa trong từ điển tiếng Việt (Nguyên Văn Tu, 1969); Một số kinh nghiệm biên soạn từ điển ngôn ngữ ở các nước xã hội chủ nghĩa (Bùi Khắc Việt, 1969); Việc chọn và giải thích từ ngữ miền Nam trong một quyên từ điển tiếng Việt loại phổ thông (Nguyễn Quang, 1970); Vấn đề biên soạn hư từ trong việc biên soạn từ điển giải thích (Hồng Dân, 1971);. Các bài viết trên đã đề cập đến nhiều mặt, nhiều vấn đề cần chú ý trong thực tế biên soạn từ điển tiếng Việt. Đến năm 1997, mới có một công trình chuyên đề về từ điển học, Một số vấn đề từ điển học, gồm tập hợp 9 bài viết, đúc kết những kinh nghiệm biên soạn từ điển ở nƣớc ta và một số vấn đề lí luận từ điển học.
Các bài viết trong công trình này đã đi sâu vào một số vấn đề lí luận từ điển, nhƣ: những nét khái quát về cấu trúc vĩ mô, cấu trúc vi mô, hệ thống các kiểu chú, phƣơng pháp biên soạn từ điển đồng nghĩa. Tuy nhiên, các vấn đề mà các tác giả đề cập đến trong công trình này đều là những vấn đề trong từ điển giải thích, không có tác giả nào đề cập đến các vấn đề của từ điển báeh khoa, nhất là vấn đề về các kiểu định nghĩa. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngày nay, từ điển học đã đƣợc coi là một bộ môn ngôn ngữ học ứng dụng quan trọng, với đối tƣợng nghiên cứu chủ yếu là các loại hình từ điển, cấu trúc vĩ mô, cấu trúc vi mô. Gần đây, giới từ điển học còn chú ý đến hai mặt khác nữa là lịch sử của từ điển và việc áp dụng công nghệ tin học vào công tác biên soạn từ điển.
Chức năng và đặc điểm cơ bản của từ điển 1.Khái niệm từ điển Từ điển là một công cụ đắc lực giúp cho con ngƣời nắm vững công cụ ngôn ngữ và sử dụng có hiệu quả trong mọi lĩnh vực hoạt động của mình, đồng thời góp phần chuẩn hoá ngôn ngữ. Theo tác giả Nguyễn Văn Tu, từ điển là “sách tra cứu bao gồm các từ, ngữ đƣợc sắp xếp theo một trật tự nhất định, giải thích ý nghĩa của các đơn vị đƣợc miêu tả, cung cấp những thông tin khác nhau về chúng hoặc dịch chúng ra một ngôn ngữ khác, hoặc ; thông báo những kiến thức về các đối tƣợng do chúng biểu thị”. Trong cuốn Giáo trình từ điển học (1971), L. Zgusta đã dẫn ra một định nghĩa về từ điển của Bergl mà ông cho là một trong những định nghĩa tốt nhất:.
“Một cuốn từ điển là một danh mục đƣợc sắp xếp có hệ thống của các hình thức ngôn từ đƣợc xã hội hoá, thu thập từ những thói quen nói năng của một cộng đồng ngôn ngữ nhất định và đƣợc ngƣời biên soạn chú giải sao cho ngƣời đọc có một trình độ nhất định hiểu đƣợc ý nghĩa của từng hình thức ngôn ngữ riêng rẽ và biết đƣợc nhũng điều cần yếu về chức năng của nó trong cộng đồng ngôn ngữ ấy”. Trong công trình Một số vấn đề lý luận và phương pháp luận cơ bản về từ điển học và bách khoa thư Việt Nam do tác giả Phạm Hùng Việt làm chủ nhiệm, các tác giả cho rằng: “Từ điển là một công trình tra cứu, luôn chứa các từ ngữ tách rời của vốn từ ngữ chung (hay một bộ phận các từ ngữ chuyên biệt) của ngôn ngữ, kèm theo các thông tin (đầy đủ hoặc chỉ một số thông tin) về chính tả, cách phát âm, ý nghĩa, cách dùng, các từ đồng nghĩa, sự phái sinh và lịch sử của các từ ngữ đó. Để tiện tra cứu, ở phần lớn các từ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điển, các từ ngữ đƣợc sắp xếp theo trật tự bảng chữ cái; các thông tin đƣợc minh hoạ bằng những trích dẫn từ các tác phẩm văn học”. Từ những định nghĩa và sự tƣờng giải về từ điển, có thể thấy một số đặc tính chung trong từ điển nhƣ sau: Từ điển là loại công trình dùng để tra cứu, giúp cho ngƣời đọc tìm kiếm những thông tin qua các từ ngữ đƣợc tập hợp và trình bày (các đầu mực từ).
Các đầu mục từ đƣợc sắp xếp theo một trật tự nhất định, có thể đi kèm là các thông tin phụ liên quan đến đầu mục này. Trong mỗi mục từ, đƣợc trình bày có hệ thống là các nội dung thông tin (tri thức) - phần còn lại ngoài các đầu mục từ, có vai trò giải thích nội dung của đầu mục từ hoặc cung cấp các thông tin về đối tƣợng đã đƣợc nêu trong đầu mục từ. Chức năng của từ điển 1. Từ điển có chức năng cung cấp thông tin.
Đây là chức năng cơ bản của từ điển và chi phối các chức năng khác. Bằng cách diễn đạt tri thức ngắn gọn, cô đọng nhất, từ điển là một phƣơng tiện hữu hiệu để tàng trữ và cung cấp thông tin. các thông tin do từ điển cung cấp có thể là các thông tin về ngôn ngữ, văn hoá, xã hội, kinh tế, khoa học. Từ điển giúp giải thích, cung cấp và hƣớng dẫn cách sử dụng từ ngữ của một ngôn ngữ, do đó, từ điển còn có chức năng nữa là chức năng phục vụ giao tiếp, giúp cho việc giao tiếp trong nội bộ một dân tộc cùng sử dụng chung một ngôn ngữ hay giữa các dân tộc sử dụng các ngôn ngữ khác nhau.
Từ điển có chức năng hƣớng dẫn, giáo dục ngôn ngữ. Từ điển là công cụ đắc lực trong việc dạy và học ngôn ngữ. Ngƣời sử dụng từ điển thƣờng coi từ điển là ngƣời thầy không lời, là trọng tài trong các cuộc tranh luận về từ ngữ. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Từ điển có chức năng chuẩn hoá ngôn ngữ. Ngôn ngữ rất đa dạng và luôn luôn vận động phát triển. Hiện tƣợng một chuẩn mới hình thành bên cạnh một chuẩn cũ luôn luôn tồn tại, nhất là trong lĩnh vực từ vựng. Cái mới và cái cũ song song tồn tại trong một thời gian, thƣờng là cuối cùng cái cũ nhƣờng chỗ cho cái mới, nhƣng không phải bao giờ cũng vậy.
Từ điển phải thƣờng xuyên đƣợc cập nhật, giới thiệu chuẩn ngôn ngữ trong sự biến đổi, phát triển nên từ điển đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn hoá ngôn ngữ. Ngoài các chức năng trên, từ điển còn có thêm chức năng phục vụ nghiên cứu. Qua từ điển ngƣời ta có thế rút ra đƣợc những nguyên tắc, lí luận về từ điển học, đồng thời cũng có thể lấy từ điển làm tƣ liệu nghiên cứu nhiều lĩnh vực khác của ngôn ngữ học. Đặc điểm của từ điển: Để thực hiện các chức năng nêu trên, từ điển có những đặc điểm riêng khác biệt với tất cả các loại sách khác.
Là một loại sách phục vụ nghiên cứu giáo dục, từ điển có tính khoa học. Tính khoa học đƣợc thể hiện ở nhiều mặt, từ việc xác định nguyên tắc biên soạn, phạm vi thu thập từ ngữ đến cách thức định nghĩa, cung cấp các thông tin mở rộng. Đối với từ điển bách khoa, độ chính xác là thƣớc đo của tính khoa học. Từ điển thu thập và giải thích các từ ngữ đƣợc dùng trong đời sống của con ngƣời, cũng có nghĩa là nó đề cập đến mọi khía cạnh của đời sống hiện thực, dù muốn hay không muốn, nó phản ánh một sự lí giải và một cách đánh giá về các vấn đề văn hoá, khoa học, chính trị, xã hội.