Khảo sát các định nghĩa của từ loại danh từ và vị từ trong từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê (2000)

Luận văn thạc sĩ khảo sát các định nghĩa danh từ, vị từ trong từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê 2000, góp phần làm rõ ngữ nghĩa từ loại.

• Tác giả: Phạm Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: PGS. TS Vũ Đức Nghiệu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Khảo Sát Định Nghĩa Danh Từ Và Vị Từ Trong Từ Điển Tiếng Việt Của Hoàng Phê (2000)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích, ý nghĩa nghiên cứu của luận văn
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Về phương pháp nghiên cứu, khảo sát
• 1.5. Cấu trúc của luận văn
• 2. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CÓ LIÊN QUAN CỦA LUẬN VĂN
• 2.1. Lý luận về nghĩa của từ và cơ cấu nghĩa của từ
• 2.1.1. Nghĩa của từ
• 2.1.2. Cơ cấu nghĩa của từ
• 2.1.3. Phương pháp phân tích nghĩa của từ
• 3. CHƯƠNG 2: ĐỊNH NGHĨA DANH TỪ TRONG TỪ ĐIỂN TIẾNG VIỆT
• 4. CHƯƠNG 3: ĐỊNH NGHĨA VỊ TỪ TRONG TỪ ĐIỂN TIẾNG VIỆT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về định nghĩa danh từ và vị từ trong từ điển tiếng Việt

Định nghĩa danh từ và vị từ là một trong những vấn đề quan trọng trong ngôn ngữ học. Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê (2000) đã cung cấp một cái nhìn sâu sắc về cách thức định nghĩa các từ loại này. Việc khảo sát định nghĩa giúp người đọc hiểu rõ hơn về cấu trúc ngữ nghĩa và cách sử dụng từ trong ngữ cảnh cụ thể. Đặc biệt, sự phát triển của từ điển học đã tạo ra những công cụ hữu ích cho việc tra cứu và học tập.

1.1. Định nghĩa danh từ trong từ điển tiếng Việt

Danh từ được định nghĩa là từ chỉ người, vật, hiện tượng hoặc khái niệm. Trong từ điển của Hoàng Phê, danh từ được phân loại thành nhiều tiểu loại khác nhau, từ danh từ chỉ người đến danh từ chỉ sự vật. Mỗi loại danh từ có cách định nghĩa riêng, giúp người đọc dễ dàng nhận diện và sử dụng.

1.2. Định nghĩa vị từ trong từ điển tiếng Việt

Vị từ là từ chỉ hành động, trạng thái hoặc quá trình. Trong từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê, vị từ được phân loại thành nhiều nhóm, từ vị từ chỉ hành động rời chỗ đến vị từ chỉ hành động thay đổi trạng thái. Việc hiểu rõ định nghĩa vị từ giúp người học nắm bắt được cách sử dụng từ trong câu.

II. Vấn đề và thách thức trong việc định nghĩa danh từ và vị từ

Việc định nghĩa danh từ và vị từ trong từ điển tiếng Việt gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự đa nghĩa của từ. Nhiều từ có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng. Điều này đòi hỏi các nhà biên soạn từ điển phải có sự chính xác và linh hoạt trong việc đưa ra định nghĩa.

2.1. Sự đa nghĩa trong định nghĩa danh từ

Nhiều danh từ trong tiếng Việt có thể mang nhiều nghĩa khác nhau. Ví dụ, từ 'mắt' có thể chỉ bộ phận cơ thể hoặc chỉ sự quan sát. Việc xác định nghĩa chính xác trong từng ngữ cảnh là một thách thức lớn cho các nhà biên soạn từ điển.

2.2. Sự phức tạp trong định nghĩa vị từ

Vị từ cũng không kém phần phức tạp khi có thể chỉ nhiều hành động khác nhau. Ví dụ, từ 'chạy' có thể chỉ hành động di chuyển nhanh hoặc chỉ trạng thái gấp gáp. Điều này yêu cầu các nhà nghiên cứu phải phân tích kỹ lưỡng để đưa ra định nghĩa phù hợp.

III. Phương pháp khảo sát định nghĩa danh từ và vị từ

Để khảo sát định nghĩa danh từ và vị từ, phương pháp phân tích ngữ nghĩa được áp dụng. Phương pháp này giúp xác định các thành tố nghĩa và mối quan hệ giữa chúng. Qua đó, người nghiên cứu có thể xây dựng các mô hình định nghĩa phù hợp cho từng nhóm từ.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của danh từ

Phân tích ngữ nghĩa của danh từ bao gồm việc xác định các thành tố nghĩa và cách chúng liên kết với nhau. Điều này giúp làm rõ hơn về cách sử dụng và ý nghĩa của danh từ trong ngữ cảnh cụ thể.

3.2. Phân tích ngữ nghĩa của vị từ

Tương tự như danh từ, việc phân tích ngữ nghĩa của vị từ cũng rất quan trọng. Các nhà nghiên cứu cần xác định các hành động và trạng thái mà vị từ chỉ ra, từ đó đưa ra định nghĩa chính xác và dễ hiểu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của định nghĩa danh từ và vị từ

Định nghĩa danh từ và vị từ không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ. Việc hiểu rõ định nghĩa giúp người học sử dụng từ một cách chính xác và hiệu quả hơn trong giao tiếp.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Trong giảng dạy ngôn ngữ, việc sử dụng định nghĩa chính xác giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ trong câu. Điều này góp phần nâng cao khả năng giao tiếp và viết văn của học sinh.

4.2. Ứng dụng trong nghiên cứu ngôn ngữ

Đối với các nhà nghiên cứu, việc khảo sát định nghĩa danh từ và vị từ giúp họ có cái nhìn sâu sắc hơn về ngôn ngữ. Điều này hỗ trợ trong việc phát triển các lý thuyết ngôn ngữ học và cải thiện chất lượng từ điển.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu định nghĩa danh từ và vị từ

Nghiên cứu định nghĩa danh từ và vị từ trong từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê (2000) mở ra nhiều hướng đi mới cho việc phát triển từ điển học. Sự chính xác trong định nghĩa sẽ góp phần nâng cao chất lượng từ điển và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người sử dụng.

5.1. Tương lai của từ điển học Việt Nam

Từ điển học Việt Nam đang trên đà phát triển mạnh mẽ. Việc áp dụng công nghệ thông tin vào biên soạn từ điển sẽ giúp nâng cao hiệu quả và độ chính xác của các định nghĩa.

5.2. Định hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển các mô hình định nghĩa mới, phù hợp với sự thay đổi của ngôn ngữ và nhu cầu của người sử dụng. Điều này sẽ giúp cải thiện chất lượng từ điển và đáp ứng tốt hơn nhu cầu tra cứu của người dùng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việc xây dựng và biên soạn từ điển tiếng Việt, đặc biệt là từ điển giải thích, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp tri thức ngôn ngữ cho người sử dụng. Theo ước tính, nhu cầu sử dụng từ điển giải thích ngày càng tăng, đặt ra thách thức lớn cho công tác biên soạn từ điển với yêu cầu về độ chính xác và dễ hiểu trong phần định nghĩa từ. Luận văn thạc sĩ này tập trung khảo sát các định nghĩa của từ loại danh từ và vị từ trong cuốn Từ Điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên năm 2000, nhằm làm rõ cách thức nêu định nghĩa và mô hình miêu tả nghĩa của các nhóm từ này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các nhóm danh từ và vị từ tiêu biểu, được phân loại theo các trường biểu vật và tiểu loại từ, trong bối cảnh ngôn ngữ tiếng Việt hiện đại. Mục tiêu chính là xây dựng các mô hình định nghĩa phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả biên soạn từ điển giải thích tiếng Việt. Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc phát triển từ điển học Việt Nam, hỗ trợ người biên soạn từ điển và người học ngôn ngữ tiếp cận nghĩa từ một cách khoa học và hệ thống hơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết ngữ nghĩa học hiện đại, đặc biệt là phân tích nghĩa từ theo thành tố nghĩa (nghĩa tố) và nghĩa sở thị. Nghĩa của từ được xem là một cơ cấu tổ chức gồm các thành tố nghĩa nhỏ hơn, trong đó nghĩa sở thị biểu thị các lớp sự vật, hiện tượng dưới dạng tập hợp các đặc điểm chung nhất. Các mô hình định nghĩa được xây dựng dựa trên các kiểu định nghĩa truyền thống như định nghĩa bằng loại và sự khác biệt, định nghĩa phân tích, định nghĩa liệt kê, định nghĩa phủ định, định nghĩa theo quan hệ, và định nghĩa theo chức năng sử dụng. Ngoài ra, luận văn cũng vận dụng phương pháp phân tích ngữ cảnh để xác định nghĩa đa nghĩa và nghĩa phái sinh của từ, đồng thời phân loại từ theo các tiêu chí ngữ pháp và thực tại (trường biểu vật).

Các khái niệm chính bao gồm:

• Danh từ và vị từ: Là các từ loại cơ bản trong tiếng Việt, danh từ biểu thị sự vật, vị từ biểu thị hành động hoặc trạng thái.
• Nghĩa sở thị và nghĩa sở chỉ: Nghĩa sở thị là nghĩa khái niệm, biểu thị lớp sự vật; nghĩa sở chỉ là nghĩa chỉ đối tượng cụ thể trong ngữ cảnh.
• Nghĩa tố (nét nghĩa): Thành tố ngữ nghĩa tối giản cấu thành nghĩa của từ.
• Mô hình định nghĩa: Cấu trúc tổ chức các thành phần nghĩa trong lời định nghĩa từ điển.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là lời định nghĩa của các danh từ và vị từ trong Từ Điển Tiếng Việt (Hoàng Phê, 2000). Nghiên cứu chọn mẫu đại diện từ các nhóm danh từ và vị từ tiêu biểu, phân loại theo tiểu loại và trường biểu vật để khảo sát. Cỡ mẫu gồm hàng chục từ tiêu biểu trong từng nhóm nhằm đảm bảo tính đại diện và khả năng khái quát mô hình định nghĩa.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân loại từ theo tiểu loại dựa trên tiêu chí ngữ pháp và thực tại.
• Phân tích thành tố nghĩa để xác định các nét nghĩa chung và riêng của từng từ.
• Phân tích ngữ cảnh nhằm làm rõ nghĩa đa nghĩa và nghĩa phái sinh.
• Xây dựng mô hình định nghĩa dựa trên các thành phần nghĩa được phân tích.
• So sánh và đối chiếu các mô hình định nghĩa giữa các nhóm từ để rút ra nhận xét chung và đặc thù.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian thực hiện luận văn, với các giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích, xây dựng mô hình và hoàn thiện báo cáo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mô hình định nghĩa danh từ chỉ người:

   • Nét nghĩa khái quát: [người].
   • Nét nghĩa cụ thể: giới tính (nam, nữ), thế hệ, thứ bậc trong gia đình, chức năng đặc trưng (ví dụ: “có con” trong từ mẹ).
   • Ví dụ: Từ “mẹ” có 4 nét nghĩa, trong đó nét nghĩa “có con” là đặc trưng riêng biệt.
   • So sánh các từ như ông – bà, anh – chị cho thấy hiện tượng đẳng cấu ngữ nghĩa với số lượng và trật tự nét nghĩa tương đồng.

2. Mô hình định nghĩa danh từ chỉ nghề nghiệp:

   • Nét nghĩa khái quát: [người].
   • Nét nghĩa cụ thể: đặc trưng nghề nghiệp, mục đích công việc, điều kiện hành nghề.
   • Ví dụ: “Giáo viên” được định nghĩa là người dạy học ở bậc phổ thông hoặc tương đương; “bác sĩ” là người thầy thuốc tốt nghiệp đại học y khoa.
   • Các nét nghĩa này giúp phân biệt nghề nghiệp rõ ràng và chính xác.

3. Mô hình định nghĩa danh từ chỉ động vật:

   • Phân chia theo nhóm: thú, chim, cá, lưỡng cư, bò sát.
   • Nét nghĩa khái quát: tên nhóm động vật (ví dụ: “thú”, “chim”).
   • Nét nghĩa cụ thể: loại, đặc điểm hình dáng, nơi sống, khả năng, công dụng, tập quán kiếm ăn.
   • Ví dụ: Từ “ngựa” có 5 nét nghĩa, bao gồm thú, có guốc, chạy nhanh, nuôi để cưỡi, để kéo xe.
   • Số lượng nét nghĩa trong từng từ dao động từ 2 đến 5, tùy thuộc đặc trưng sinh học và mối quan hệ với con người.

4. Mô hình định nghĩa vị từ “động”:

   • Vị từ được phân loại thành các nhóm như chỉ hành động rời chỗ, hành động thay đổi tư thế, hành động phát ra âm thanh, hành động tạo tác, hành động phá hủy, hành động thay đổi trạng thái vật lý, hành động di chuyển có đối tượng, hành động vận chuyển.
   • Mỗi nhóm có mô hình định nghĩa đặc trưng dựa trên nét nghĩa khái quát và các nét nghĩa cụ thể liên quan đến tính chất hành động.
   • Ví dụ: Nhóm vị từ chỉ hành động rời chỗ có nét nghĩa chung [hoạt động rời chỗ], phân chia thành các nét nghĩa cụ thể như [rời chỗ vô đích] và [rời chỗ có đích].

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc phân tích thành tố nghĩa và xây dựng mô hình định nghĩa theo từng nhóm từ loại giúp làm rõ cấu trúc nghĩa phức tạp của từ tiếng Việt. Việc phân loại danh từ và vị từ theo các tiêu chí ngữ pháp và thực tại tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng mô hình định nghĩa phù hợp, đáp ứng yêu cầu của từ điển giải thích.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã bổ sung chi tiết về các nét nghĩa cụ thể trong từng nhóm từ, đồng thời đề xuất mô hình định nghĩa có tính hệ thống và khả năng ứng dụng cao trong biên soạn từ điển. Các mô hình này không chỉ giúp người biên soạn từ điển mà còn hỗ trợ người học ngôn ngữ hiểu rõ hơn về nghĩa từ và cách sử dụng từ trong ngữ cảnh.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các bảng phân loại nét nghĩa theo nhóm từ, biểu đồ thể hiện số lượng nét nghĩa trung bình của từng nhóm từ, giúp minh họa rõ ràng sự đa dạng và đặc thù của nghĩa từ trong tiếng Việt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống mô hình định nghĩa chuẩn hóa cho từng nhóm từ loại, đặc biệt là danh từ và vị từ, nhằm nâng cao tính nhất quán và khoa học trong biên soạn từ điển giải thích. Chủ thể thực hiện: các trung tâm từ điển, nhà xuất bản. Thời gian: 1-2 năm.

2. Phát triển phần mềm hỗ trợ phân tích nghĩa từ và xây dựng định nghĩa tự động dựa trên mô hình định nghĩa đã được nghiên cứu, giúp tăng tốc độ và độ chính xác trong biên soạn từ điển. Chủ thể thực hiện: các viện nghiên cứu ngôn ngữ, công ty công nghệ ngôn ngữ. Thời gian: 2-3 năm.

3. Tăng cường đào tạo chuyên sâu về từ điển học và ngữ nghĩa học ứng dụng cho đội ngũ biên soạn từ điển và giảng viên ngôn ngữ, nhằm nâng cao năng lực phân tích và mô hình hóa nghĩa từ. Chủ thể thực hiện: các trường đại học, viện nghiên cứu. Thời gian: liên tục.

4. Mở rộng nghiên cứu khảo sát các loại từ khác và các từ điển chuyên ngành để hoàn thiện mô hình định nghĩa đa dạng, phù hợp với nhiều lĩnh vực và đối tượng sử dụng. Chủ thể thực hiện: các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học, từ điển học. Thời gian: 3-5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà biên soạn từ điển: Luận văn cung cấp mô hình định nghĩa chi tiết, giúp cải thiện chất lượng lời định nghĩa trong từ điển giải thích tiếng Việt, từ đó nâng cao hiệu quả tra cứu và học tập.

2. Giảng viên và sinh viên ngành ngôn ngữ học: Tài liệu tham khảo quý giá về lý thuyết ngữ nghĩa học, phương pháp phân tích nghĩa từ và ứng dụng trong từ điển học, hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy.

3. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng: Cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp luận để phát triển các công cụ ngôn ngữ, phần mềm xử lý ngôn ngữ tự nhiên, đặc biệt trong lĩnh vực phân tích nghĩa và xây dựng từ điển điện tử.

4. Người học và sử dụng tiếng Việt: Giúp hiểu sâu sắc về cấu trúc nghĩa của từ, cách thức định nghĩa và phân biệt nghĩa từ, từ đó nâng cao khả năng sử dụng ngôn ngữ chính xác và hiệu quả trong giao tiếp và học tập.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần phân tích nghĩa từ thành các nét nghĩa nhỏ hơn?
   Phân tích thành các nét nghĩa giúp làm rõ cấu trúc nghĩa phức tạp của từ, phân biệt nghĩa chung và nghĩa riêng, từ đó xây dựng mô hình định nghĩa chính xác và khoa học hơn. Ví dụ, từ “ngựa” có các nét nghĩa về loại, đặc điểm hình dáng, khả năng và công dụng.

2. Mô hình định nghĩa có vai trò gì trong biên soạn từ điển?
   Mô hình định nghĩa giúp chuẩn hóa cách nêu định nghĩa, đảm bảo lời giải thích nghĩa từ đầy đủ, rõ ràng và dễ hiểu, đồng thời giúp người biên soạn từ điển tiết kiệm thời gian và nâng cao chất lượng sản phẩm.

3. Phương pháp phân tích ngữ cảnh được áp dụng như thế nào?
   Phân tích ngữ cảnh tập hợp các ví dụ sử dụng từ trong các văn bản khác nhau, phân loại ngữ cảnh theo nghĩa, từ đó xác định nghĩa gốc và nghĩa phái sinh của từ đa nghĩa, giúp định nghĩa chính xác hơn.

4. Có những kiểu định nghĩa nào thường được sử dụng trong từ điển tiếng Việt?
   Các kiểu định nghĩa phổ biến gồm định nghĩa bằng loại và sự khác biệt, định nghĩa phân tích, định nghĩa liệt kê, định nghĩa phủ định, định nghĩa theo quan hệ và định nghĩa theo chức năng sử dụng. Mỗi kiểu có ưu điểm và ứng dụng riêng tùy theo loại từ.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn biên soạn từ điển?
   Người biên soạn từ điển có thể sử dụng các mô hình định nghĩa được xây dựng để thiết kế lời định nghĩa cho từng nhóm từ, đồng thời áp dụng phương pháp phân tích nghĩa từ để kiểm tra và hiệu chỉnh định nghĩa, đảm bảo tính chính xác và phù hợp với người dùng.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích chi tiết cấu trúc nghĩa và mô hình định nghĩa của danh từ và vị từ trong Từ Điển Tiếng Việt (Hoàng Phê, 2000), làm rõ các nét nghĩa khái quát và cụ thể trong từng nhóm từ.
• Phương pháp phân tích thành tố nghĩa và phân tích ngữ cảnh được vận dụng hiệu quả để xây dựng mô hình định nghĩa chuẩn hóa, góp phần nâng cao chất lượng từ điển giải thích.
• Mô hình định nghĩa được đề xuất có tính hệ thống, phù hợp với đặc thù ngôn ngữ tiếng Việt và có thể ứng dụng rộng rãi trong biên soạn từ điển và nghiên cứu ngôn ngữ.
• Đề xuất các giải pháp phát triển mô hình định nghĩa, phần mềm hỗ trợ và đào tạo chuyên sâu nhằm nâng cao hiệu quả công tác biên soạn từ điển trong tương lai.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu và biên soạn từ điển tiếp tục mở rộng nghiên cứu sang các loại từ khác và từ điển chuyên ngành để hoàn thiện hệ thống định nghĩa tiếng Việt.

Áp dụng mô hình định nghĩa vào biên soạn từ điển mới, phát triển công cụ hỗ trợ phân tích nghĩa từ, và tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về từ điển học. Độc giả và nhà nghiên cứu được mời tham khảo và ứng dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao chất lượng công trình từ điển và nghiên cứu ngôn ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luân có liên quan của luận văn. Chương 2: Định nghĩa danh từ trong Từ Điển Tiếng Việt. Chương 3: Định nghĩa vị từ trong Từ Điển Tiếng Việt. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CÓ LIÊN QUAN CỦA LUẬN VĂN Muốn miêu tả nghĩa và xây dựng các “mô hình” định nghĩa, chúng ta cần phải phân tích nghĩa.

Tuy nhiên, muốn phân tích được nghĩa từ thì phải hiểu bản chất và cấu trúc nghĩa. Ở chương này, chúng tôi sẽ trình bày một số vấn đề lý luận về nghĩa của từ và phương pháp phân tích nghĩa từ. Lý luận về nghĩa của từ và cơ cấu nghĩa của từ 1. Nghĩa của từ Trước đây, ngữ nghĩa học truyền thống chỉ đóng khung trong việc miêu tả, phân loại nghĩa của các đơn vị ngôn ngữ.

Hiện nay, ngữ nghĩa học hiện đại đã chuyển sang việc phát hiện ra các quy tắc điều khiển các quá trình tạo nghĩa. Do vậy, ngữ nghĩa học bao gồm hai bộ phận: ngữ nghĩa học hệ thống (chủ yếu là ngữ nghĩa học từ vựng) và ngữ nghĩa học hoạt động. Từ là một đơn vị của ngôn ngữ và có nghĩa vì thế nghĩa của từ tất yếu là một đối tượng nghiên cứu của ngữ nghĩa học. Nếu ngữ nghĩa học từ vựng phân tích và miêu tả nghĩa của từ trong hệ thống tức là trong trạng thái tĩnh và ổn định thì ngữ nghĩa học hoạt động lại nghiên cứu nghĩa của từ trong trạng thái hành chức, trạng thái động tức là gắn với phân tích diễn ngôn, trạng thái ngôn ngữ đang hoạt động trong quá trình giao tiếp.

Với cách tiếp cận này, ta thấy nghĩa của từ cũng là một đối tượng phức tạp, nó bao gồm những thành tố nghĩa nhỏ hơn. Chúng ta thường bắt gặp các thành phần nghĩa sau: ♦ Sở chỉ và nghĩa sở chỉ: “Một cá thể sự vật mà từ đó chỉ ra, được gọi là (vật) sở chỉ (referent) của từ. Khi đó, quan hệ giữa từ và sở chỉ là: từ quy chiếu (refer) sở chỉ. Quan hệ này là quan hệ quy chiếu, sự quy chiếu (reference)”.

Để hiểu một cách sâu sắc hơn, chúng ta xem xét ví dụ sau: - Con mèo nhà Mai rất đẹp. (1) 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Con chim kia hót hay quá. (2) Trong hai câu trên, hai từ mèo và chim là hai từ có nghĩa. Câu 1: chỉ ra một con mèo cụ thể, con mèo ấy nhà Mai là chủ sở hữu (Con mèo nhà Mai).

Câu 2: chỉ ra một con chim cụ thể (con chim kia). Ngữ nghĩa học gọi con mèo, con chim được chỉ xuất một cách cụ thể trong những trường hợp này là sở chỉ của từ. Mối quan hệ giữa từ với cái sở chỉ gọi là nghĩa sở chỉ. Nghĩa sở chỉ chỉ thể hiện ra khi sử dụng các từ trong lời nói.

Mối quan hệ giữa từ với cái sở chỉ có thể thay đổi tùy theo hoàn cảnh nói năng cụ thể, bởi vậy, nó không có tính ổn định. Cái sở chỉ bao gồm các đối tượng nằm ở cả thế giới hiện thực và phi hiện thực. Ví dụ: thần, tiên, ma, quỷ, thiên đường, địa ngục… mặc dù chúng là những sự vật không tồn tại trong thế giới hiện thực nhưng được người Việt nhận thức về mặt văn hóa – xã hội nên vẫn được gọi tên bằng các từ tương ứng. ♦ Sở thị và nghĩa sở thị: Bên cạnh nghĩa sở chỉ, nghĩa sở thị cũng là một thành tố nghĩa rất quan trọng được các nhà ngữ nghĩa học quan tâm.

Để hiểu sâu sắc về thành tố nghĩa này, chúng ta quan sát ví dụ sau: - Mèo là loài vật nuôi. - Chim là động vật có lông vũ, có khả năng bay. Ở hai ví dụ trên, ta thấy mèo, chim không phải là tên gọi một cá thể đặc biệt nào mà đó là tên gọi chung cho một lớp sự vật trong thế giới khách quan. Từ mèo là tên gọi chung cho cả loài mèo, bất kể con mèo nào, loại mèo nào: mèo tam thể, mèo mướp, …Từ chim là tên gọi chung cho cả loài chim bất kể thứ chim gì: chim ưng, chim sẻ, chim yến, chìa vôi, sơn ca… Như vậy, nghĩa sở thị của từ là sự biểu thị các lớp sự vật, hiện tượng, quá trình… dưới dạng một tập hợp những đặc điểm, thuộc tính chung nhất, đặc trưng nhất, bản chất nhất đủ để phân biệt sự vật này với sự vật khác.

7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hay nói cách khác, nghĩa sở thị là mối quan hệ giữa từ với khái niệm, biểu tượng. Còn những khái niệm, biểu tượng có quan hệ với từ gọi là (cái) sở thị. Nghĩa sở thị của từ là thành phần nghĩa rất được các nhà ngôn ngữ học quan tâm. Có nhà nghiên cứu phân biệt nó với nghĩa khái niệm nhưng có nhà nghiên cứu lại coi như nhau.

Trong luận văn này, chúng tôi cũng không phân biệt như vậy. Nghĩa khái niệm là thành phần nghĩa cơ bản, cốt lõi. Thông thường, trong những trường hợp không thực sự cần thiết phải phân biệt một cách rõ ràng người ta vẫn gọi nghĩa khái niệm là nghĩa của từ. Tuy nhiên chúng ta vẫn ngầm hiểu rằng đó là nghĩa khái niệm.

Trong luận văn này, chúng tôi quan tâm nghiên cứu nghĩa sở thị của từ hay còn gọi là nghĩa của từ. Nghĩa của từ cũng như từ, nó là một tổ chức bao gồm các “thành tố” sắp xếp theo một trật tự nhất định, có quan hệ quy định lẫn nhau. Cơ cấu nghĩa của từ Mỗi từ có một nghĩa hoặc nhiều nghĩa. Từ đa nghĩa là từ có hơn một nghĩa trở lên.

Mỗi nghĩa của từ đa nghĩa cũng có cơ cấu, tổ chức như nghĩa của từ đơn nghĩa. Người ta có thể phân tách mỗi nghĩa thành các nghĩa tố nhỏ hơn để có thể xác định được quan hệ giữa các thành tố. Mỗi từ có thể đơn nghĩa hoặc đa nghĩa. “Từ đa nghĩa là những từ có một số nghĩa biểu thị những đặc điểm, thuộc tính khác nhau của một đối tượng, hoặc biểu thị những đối tượng khác nhau của thực tại”.

Ví dụ: Từ miệng trong tiếng Việt là một từ đa nghĩa. Các nghĩa của từ miệng được miêu tả là một cơ cấu có tổ chức. Ban đầu, từ miệng có nghĩa: “Bộ phận trên mặt người hay ở phần trước của đầu động vật, dùng để ăn, và (ở người) để nói”. Sau đó, từ miệng chuyển sang gọi tên cho các sự vật khác và biểu thị những nghĩa khác: - Miệng ăn.

- (Giao tiếp bằng) lời nói trực tiếp, không phải viết. - Phần trên cùng, chỗ mở ra thông với bên ngoài của vật có chiều sâu. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sự xuất hiện của từ đa nghĩa có hai nguyên nhân chính: - Quá trình nhận thức của cộng đồng bản ngữ, đặc điểm định danh của ngôn ngữ. - Quy luật tiết kiệm của ngôn ngữ (dùng cái hữu hạn để biểu hiện cái vô hạn), cụ thể hơn là cùng một hình thức ngữ âm có thể diễn đạt nhiều nội dung khác nhau.

Nhìn ví dụ về từ miệng ta thấy: Nghĩa ban đầu của từ miệng là nghĩa có trước, nghĩa cơ bản nên được gọi là nghĩa gốc. Những nghĩa sau là những nghĩa được xây dựng trên cơ sở nghĩa ban đầu còn gọi là nghĩa phái sinh. Như vậy, nghĩa của từ được sắp xếp theo một tổ chức nhất định, người ta có thể chia thành: nghĩa gốc và nghĩa phái sinh dựa trên trên tiêu chí nguồn gốc của từ. Nghĩa gốc: là nghĩa đầu tiên (nghĩa có trước), là nghĩa không thể giải thích được lý do, được nhận ra một cách độc lập, không cần thông qua nghĩa khác.

Nghĩa phái sinh: là nghĩa được hình thành dựa trên cơ sở nghĩa gốc, là nghĩa có lý do, được nhận ra qua nghĩa gốc của từ. Một từ có thể có nhiều nghĩa, trong từng nghĩa lại có thể phân ra thành các nét nghĩa nhỏ hơn nữa, ta gọi đó là các nghĩa tố. ♦ Nghĩa tố: Theo U. Weinreich “Điều mong muốn phân tích một nghĩa tổng quát ra những thành tố và xác lập một quan hệ tôn ti giữa các thành tố luôn luôn là một trong những động cơ chủ yếu của nghiên cứu ngữ nghĩa học” [22, tr.

Như vậy, đã từ lâu, các nhà ngữ nghĩa học quan tâm nghiên cứu về cấu tạo của nghĩa từ. Trong quá trình nghiên cứu ấy, họ nhận thấy rằng mỗi nghĩa từ là một tổ hợp đặc biệt những thành tố ngữ nghĩa gọi là các nét nghĩa. Hay nói cách khác: Nghĩa tố (nét nghĩa) là những thành tố tối giản, căn bản, cần yếu khi ta đi sâu vào phân tích từng nghĩa của từ. Ví dụ: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Giáo viên: Người// dạy học ở bậc phổ thông hoặc tương đương.

- Bộ đội: Người// trong quân đội. So sánh nghĩa của cặp từ trên, ta thấy: [dạy học ở bậc phổ thông hoặc tương đương] là nét đặc trưng của từ giáo viên còn [trong quân đội] là nét đặc trưng của từ bộ đội. [Người] là nét đặc trưng chung của hai từ bộ đội và giáo viên. Ta gọi đó là các nét nghĩa hay nghĩa tố.

Trong cơ cấu nghĩa của từ, nghĩa tố : “được xem như là sự phản ánh một dấu hiệu đặc trưng, ứng với một thuộc tính chung hoặc riêng của sự vật, hiện tượng, được đưa vào nghĩa sở thị (biểu niệm) của từ và chúng cũng được sắp xếp trong một cơ cấu tổ chức nhất định nào đó”. 328] Nghĩa tố của từ giúp ta phân biệt từ này với từ khác. Tuy nhiên, mỗi nghĩa tố có thể là yếu tố ngữ nghĩa riêng của một từ đối lập với nghĩa của các từ khác trong cùng một nhóm hoặc là yếu tố ngữ nghĩa chung của các từ thuộc cùng một nhóm từ vựng. Ví dụ: tai, mắt, mũi… đều có nét nghĩa chung là: bộ phận cơ thể người, động vật.

Nhưng nét nghĩa: để nghe, để nhìn, để ngửi… là những nét nghĩa riêng của các từ này. Nói cách khác, một nét nghĩa có thể được coi là nét nghĩa cụ thể so với nét nghĩa bao trùm nó, cũng có thể là một nét nghĩa khái quát so với các nét nghĩa hẹp hơn mà nó phân chia ra. Ví dụ: nét nghĩa [thay đổi tư thế] là nét nghĩa cụ thể so với nét nghĩa [hành động] nhưng so với nét nghĩa [thay đổi tư thế của thân], [thay đổi tư thế của mặt], [thay đổi tư thế của đầu]…thì lại là nét nghĩa khái quát. Làm thế nào chúng ta có thể phát hiện ra các nét nghĩa (nghĩa tố)? Hiện nay, các nhà ngôn ngữ học thường áp dụng phương pháp phân tích thành tố nghĩa để tìm ra những nét nghĩa chung và riêng của từ.