Cơ Chế Cạnh Tranh Giữa Các Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Cá Tra Việt Nam Theo Lý Thuyết Trò Chơi

Luận văn thạc sĩ phân tích ueh cơ chế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra việt nam nhìn từ lý thuyết trò chơi, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Huỳnh Thị Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thành Tự Anh
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Cơ Chế Cạnh Tranh Giữa Các Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Cá Tra Việt Nam Nhìn Từ Lý Thuyết Trò Chơi
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Cấu trúc bài viết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHUNG PHÂN TÍCH
• 2.1. Tổng quan các nghiên cứu trước
• 2.2. Các cơ sở lý thuyết quan trọng
• 2.2.1. Cơ sở lý thuyết về cấu trúc thị trường có yếu tố độc quyền
• 2.2.2. Cơ sở lý thuyết về trạng thái cân bằng thị trường và ứng dụng của lý thuyết trò chơi
• 2.3. Khung phân tích
• 2.4. Nguồn thông tin
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM THỊ TRƯỜNG CÁ TRA VÀ MÔ HÌNH TƯƠNG TÁC CHIẾN LƯỢC GIỮA CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU
• 3.1. Cấu trúc thị trường cá tra
• 3.2. Các người chơi chính
• 3.3. Cơ cấu tài sản – nguồn vốn của hai loại hình doanh nghiệp
• 3.4. Cơ cấu chi phí giữa 2 loại hình doanh nghiệp
• 3.5. Tóm tắt ưu nhược điểm của 2 loại hình doanh nghiệp
• 3.6. Các giả định quan trọng của mô hình
• 3.7. Xây dựng mô hình
• 3.7.1. Số lượng người chơi
• 3.7.2. Không gian chiến lược
• 3.7.3. Động cơ của các doanh nghiệp
• 3.7.4. Chiến lược áp đảo của các doanh nghiệp
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT CỤC CỦA MÔ HÌNH VÀ CÁC GIẢ THUYẾT THAY THẾ
• 4.1. Giai đoạn 1: Cạnh tranh giảm giá bán
• 4.1.1. Cạnh tranh giữa các DNCB cá tra xuất khẩu với nhau
• 4.1.2. Cạnh tranh giữa các DNCB và các DNTM
• 4.1.3. Trạng thái cân bằng
• 4.2. Giai đoạn 2: Cạnh tranh hạ chi phí sản xuất
• 4.2.1. Chiến lược tăng cường liên kết ngành theo chiều dọc
• 4.2.2. Chiến lược hạ giá thành bằng giảm chất lượng
• 4.2.3. Trạng thái cân bằng thị trường
• 4.3. Các giải thuyết khác về nguyên nhân chính gây ra áp lực giảm giá cá tra
• 4.3.1. (H1): Giá cá tra giảm do cung tăng vượt cầu
• 4.3.2. (H2): Giá cá tra giảm là do áp lực cạnh tranh từ các sản phẩm thay thế
• 4.4. Kết luận chung
• 4.5. HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 4.5.1. Về phía cơ quan quản lý nhà nước
• 4.5.2. Về phía doanh nghiệp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 01: GIỚI THIỆU MỘT SỐ BÀI TOÁN ĐIỂN HÌNH TRONG LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI
• PHỤ LỤC 02: LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH CÁ TRA VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cạnh Tranh Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Cá Tra Việt Nam

Ngành xuất khẩu cá tra Việt Nam đã trở thành một trong những lĩnh vực chủ lực của nền kinh tế. Với hơn 90% thị phần xuất khẩu cá tra toàn cầu, Việt Nam không chỉ là nhà sản xuất lớn mà còn là một trong những quốc gia có ảnh hưởng lớn đến thị trường cá tra thế giới. Tuy nhiên, ngành này cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là áp lực giảm giá xuất khẩu kéo dài.

1.1. Đặc Điểm Thị Trường Cá Tra Việt Nam

Thị trường cá tra Việt Nam có cấu trúc độc quyền với một số ít doanh nghiệp lớn chiếm lĩnh. Điều này tạo ra sự cạnh tranh khốc liệt giữa các doanh nghiệp xuất khẩu, dẫn đến việc giảm giá sản phẩm.

1.2. Vai Trò Của Cá Tra Trong Nền Kinh Tế Việt Nam

Cá tra không chỉ đóng góp vào kim ngạch xuất khẩu mà còn tạo ra hàng triệu việc làm cho người dân. Ngành này có tiềm năng phát triển mạnh mẽ nếu được quản lý và đầu tư đúng cách.

II. Vấn Đề Giảm Giá Xuất Khẩu Cá Tra Nguyên Nhân Và Hệ Quả

Giá xuất khẩu cá tra đã giảm liên tục trong những năm qua, gây ra nhiều khó khăn cho doanh nghiệp và người nuôi cá. Nguyên nhân chính bao gồm sự cạnh tranh từ các sản phẩm thay thế và áp lực từ thị trường quốc tế. Hệ quả là nhiều doanh nghiệp phải đối mặt với tình trạng thua lỗ và phá sản.

2.1. Áp Lực Từ Các Sản Phẩm Thay Thế

Sự gia tăng sản phẩm cá hồi và cá rô phi trên thị trường đã tạo ra áp lực lớn lên giá cá tra. Người tiêu dùng có nhiều lựa chọn hơn, dẫn đến việc giảm nhu cầu đối với cá tra.

2.2. Tác Động Đến Doanh Nghiệp Xuất Khẩu

Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu cá tra đã phải cắt giảm sản xuất hoặc thậm chí ngừng hoạt động. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh thu mà còn đến việc làm của hàng triệu người lao động trong ngành.

III. Phân Tích Cạnh Tranh Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Cá Tra Từ Lý Thuyết Trò Chơi

Lý thuyết trò chơi cung cấp một khung phân tích hữu ích để hiểu rõ hơn về cơ chế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra. Các doanh nghiệp phải đưa ra quyết định chiến lược dựa trên hành động của đối thủ, dẫn đến những kết quả khác nhau trong thị trường.

3.1. Mô Hình Cạnh Tranh Giữa Các Doanh Nghiệp

Mô hình cạnh tranh cho thấy rằng các doanh nghiệp thường chọn chiến lược giảm giá để thu hút khách hàng, nhưng điều này có thể dẫn đến tình trạng 'cuộc chiến giá' không có lợi cho tất cả.

3.2. Chiến Lược Tối Ưu Trong Cạnh Tranh

Các doanh nghiệp cần phát triển các chiến lược tối ưu để không chỉ tồn tại mà còn phát triển bền vững. Điều này bao gồm việc cải thiện chất lượng sản phẩm và tìm kiếm thị trường mới.

IV. Giải Pháp Để Tăng Cường Cạnh Tranh Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Cá Tra

Để cải thiện tình hình hiện tại, các doanh nghiệp cần áp dụng các giải pháp chiến lược nhằm tăng cường sức cạnh tranh. Điều này bao gồm việc nâng cao chất lượng sản phẩm, cải thiện quy trình sản xuất và tìm kiếm thị trường mới.

4.1. Nâng Cao Chất Lượng Sản Phẩm

Chất lượng sản phẩm là yếu tố quyết định trong việc thu hút khách hàng. Doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất để đảm bảo sản phẩm đạt tiêu chuẩn cao nhất.

4.2. Tìm Kiếm Thị Trường Mới

Việc mở rộng thị trường xuất khẩu sang các quốc gia mới có thể giúp doanh nghiệp giảm bớt áp lực từ thị trường hiện tại. Các doanh nghiệp cần nghiên cứu và phát triển các chiến lược tiếp cận thị trường hiệu quả.

V. Kết Luận Tương Lai Của Ngành Xuất Khẩu Cá Tra Việt Nam

Ngành xuất khẩu cá tra Việt Nam có tiềm năng phát triển lớn nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Việc áp dụng lý thuyết trò chơi vào phân tích cạnh tranh có thể giúp các doanh nghiệp tìm ra hướng đi đúng đắn trong tương lai.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách Hỗ Trợ

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ để giúp doanh nghiệp vượt qua khó khăn và phát triển bền vững. Điều này bao gồm việc cải thiện cơ sở hạ tầng và hỗ trợ tài chính.

5.2. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Ngành cá tra cần hướng tới phát triển bền vững, không chỉ về mặt kinh tế mà còn về môi trường. Điều này sẽ giúp ngành duy trì vị thế cạnh tranh trong dài hạn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành cá tra Việt Nam hiện chiếm hơn 90% thị phần xuất khẩu cá tra toàn cầu, với kim ngạch xuất khẩu năm 2016 đạt hơn 1,7 tỷ USD, chiếm 24,3% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nước. Tuy nhiên, từ năm 2012, ngành cá tra phải đối mặt với áp lực giảm giá xuất khẩu kéo dài trên hầu hết các thị trường chính như Mỹ, Trung Quốc, EU và ASEAN. Giá thu mua cá tra nguyên liệu tại ao năm 2016 giảm khoảng 3.000 đồng/kg so với năm 2015, khiến người nuôi cá lỗ nặng và nhiều doanh nghiệp phá sản hoặc hoạt động cầm chừng. Vấn đề nghiên cứu tập trung vào nguyên nhân sâu xa của hiện tượng giảm giá kéo dài này, nhằm xác định cơ chế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra Việt Nam và tìm ra điểm cân bằng giá thị trường trong tương lai.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích cơ chế cạnh tranh nội bộ ngành cá tra dựa trên lý thuyết trò chơi và kinh tế học vi mô về cấu trúc thị trường, từ đó đề xuất giải pháp cải thiện tình trạng giảm giá. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thị trường cá tra Việt Nam giai đoạn 2010-2016, với dữ liệu thu thập từ các doanh nghiệp xuất khẩu, hiệp hội thủy sản, báo cáo tài chính và phỏng vấn chuyên gia. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp thông tin khoa học, giúp doanh nghiệp và cơ quan quản lý hiểu rõ cơ chế cạnh tranh, từ đó xây dựng chính sách và chiến lược phát triển bền vững cho ngành cá tra.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn sử dụng hai nền tảng lý thuyết chính: (1) Kinh tế học vi mô về cấu trúc thị trường có yếu tố độc quyền, trong đó chỉ số thế lực độc quyền bán Lerner được áp dụng để đánh giá khả năng định giá của doanh nghiệp dựa trên độ co giãn cầu và số lượng doanh nghiệp; (2) Lý thuyết trò chơi, dùng để mô hình hóa tương tác chiến lược giữa các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra, xác định trạng thái cân bằng thị trường khi các doanh nghiệp lựa chọn chiến lược cạnh tranh về giá và sản lượng.

Ba khái niệm trọng tâm gồm: (i) Cấu trúc thị trường cá tra với đặc điểm sản phẩm đồng nhất, rào cản gia nhập thấp và số lượng doanh nghiệp lớn; (ii) Chiến lược cạnh tranh giảm giá và hạ chi phí sản xuất của doanh nghiệp; (iii) Trạng thái cân bằng thị trường khi lợi nhuận biên bằng chi phí biên và các doanh nghiệp không có động cơ thay đổi chiến lược.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp mô hình hóa kinh tế học vi mô và lý thuyết trò chơi. Nguồn dữ liệu bao gồm: (i) Dữ liệu thứ cấp từ Hiệp hội Thủy sản Việt Nam, FAO, Ngân hàng Thế giới, báo cáo tài chính các doanh nghiệp; (ii) Dữ liệu sơ cấp thu thập qua phỏng vấn trực tiếp chủ doanh nghiệp, chuyên gia ngành cá tra và giám đốc ngân hàng trong giai đoạn 2013-2016.

Cỡ mẫu phỏng vấn gồm 6 doanh nghiệp chế biến xuất khẩu tiêu biểu và 4 chuyên gia ngành. Phương pháp phân tích tập trung vào xây dựng mô hình trò chơi động giữa các doanh nghiệp, phân tích chiến lược áp đảo và trạng thái cân bằng giá cả, đồng thời so sánh kết quả mô hình với thực tế thị trường và các nghiên cứu trước đó. Timeline nghiên cứu kéo dài từ 2013 đến 2017, bao gồm giai đoạn thu thập dữ liệu, xây dựng mô hình, điều chỉnh và kiểm định.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Áp lực giảm giá xuất khẩu kéo dài: Giá cá tra xuất khẩu giảm liên tục từ 2011 đến 2016, với mức giảm giá thu mua cá nguyên liệu tại ao khoảng 3.000 đồng/kg năm 2016 so với 2015. Biên lợi nhuận sau thuế của các doanh nghiệp chế biến lớn giảm xuống gần 0% vào năm 2016, thể hiện qua số liệu báo cáo tài chính của 5 doanh nghiệp niêm yết.

2. Cơ chế cạnh tranh nội bộ ngành: Mô hình trò chơi cho thấy các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu (DNCB) và doanh nghiệp thương mại xuất khẩu (DNTM) cạnh tranh quyết liệt về giá. Khi giá bán cao hơn chi phí trung bình của DNTM, nhóm này dễ dàng gia nhập thị trường với giá thấp hơn, buộc DNCB phải giảm giá để duy trì thị phần. Điều này tạo ra vòng xoáy giảm giá không có điểm dừng.

3. Chiến lược hạ chi phí và liên kết ngành: Trong dài hạn, các DNCB tập trung đầu tư mở rộng vùng nuôi và tích hợp chuỗi giá trị theo chiều dọc nhằm giảm chi phí trung bình sản xuất (giảm từ AC1 xuống AC’1). Tuy nhiên, một số doanh nghiệp giảm chất lượng sản phẩm để hạ giá thành, gây mất uy tín thương hiệu cá tra Việt Nam trên thị trường quốc tế.

4. Bác bỏ các giả thuyết khác: Nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng thuyết phục cho giả thuyết giá cá tra giảm do cung vượt cầu hoặc do áp lực cạnh tranh từ sản phẩm thay thế. Sản lượng cá tra toàn cầu ổn định từ 2008 đến 2013, trong khi sản lượng nhập khẩu cá tra tại các thị trường chính tăng nhẹ. Thuế chống bán phá giá tại Mỹ chỉ ảnh hưởng ngắn hạn và không làm giảm đáng kể xuất khẩu dài hạn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến áp lực giảm giá xuất khẩu cá tra là cơ chế cạnh tranh chiến lược giữa các doanh nghiệp trong ngành, đặc biệt là sự tương tác giữa DNCB và DNTM. Áp lực thanh khoản và chi phí tài chính cao buộc các DNCB phải chấp nhận giảm giá để thu hồi vốn, trong khi DNTM tận dụng sự chênh lệch giá để gia nhập thị trường với giá thấp hơn. Mô hình trò chơi minh họa rõ ràng vòng xoáy giảm giá và sự thu hẹp biên lợi nhuận đến mức gần bằng 0.

So với các nghiên cứu trước, kết quả này bổ sung góc nhìn về cơ chế cạnh tranh nội bộ, giải thích nghịch lý giữa vị thế áp đảo thị phần và thế bị động trong định giá của doanh nghiệp xuất khẩu cá tra Việt Nam. Việc đầu tư liên kết ngành theo chiều dọc là hướng đi tích cực giúp giảm chi phí, nhưng chưa đủ để phá vỡ vòng xoáy giảm giá do thiếu cạnh tranh về chất lượng sản phẩm. Các biểu đồ về diễn biến giá xuất khẩu, biên lợi nhuận doanh nghiệp và sơ đồ cây quyết định mô hình trò chơi minh họa sinh động cơ chế cạnh tranh và trạng thái cân bằng thị trường.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng cơ chế hợp tác ngành cá tra: Tạo ra cơ chế quyết định tập thể giữa các doanh nghiệp nhằm chia sẻ quyền lợi và trách nhiệm, giảm thiểu cạnh tranh hủy hoại nhau. Cơ quan quản lý nhà nước và Hiệp hội doanh nghiệp cần đóng vai trò trung gian thúc đẩy liên kết, học hỏi mô hình hợp nhất thành công từ ngành cá hồi Scotland.

2. Khuyến khích đầu tư nâng cao chất lượng sản phẩm: Do tính đồng nhất sản phẩm là nguyên nhân chính dẫn đến cạnh tranh giá, doanh nghiệp cần chuyên biệt hóa sản phẩm, nâng cao tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm để tạo lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường quốc tế.

3. Hỗ trợ tài chính và giảm áp lực thanh khoản cho doanh nghiệp chế biến: Cơ quan quản lý và ngân hàng cần thiết kế các chính sách tín dụng ưu đãi, kéo dài kỳ hạn vay nhằm giảm áp lực trả nợ ngắn hạn, giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động và đầu tư phát triển.

4. Tăng cường quản lý và kiểm soát chất lượng ngành: Nhà nước cần hoàn thiện các quy định về tiêu chuẩn chất lượng, chống gian lận tỷ lệ mạ băng và tăng tỷ trọng nước trong cá, nhằm bảo vệ uy tín thương hiệu cá tra Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Doanh nghiệp xuất khẩu cá tra: Nhận diện cơ chế cạnh tranh nội bộ, từ đó xây dựng chiến lược giá và đầu tư phù hợp để duy trì lợi nhuận và phát triển bền vững.

2. Cơ quan quản lý nhà nước: Hiểu rõ nguyên nhân áp lực giảm giá, từ đó thiết kế chính sách hỗ trợ, quản lý chất lượng và thúc đẩy liên kết ngành hiệu quả.

3. Nhà nghiên cứu và học giả ngành kinh tế và thủy sản: Cung cấp mô hình phân tích thị trường cá tra dựa trên lý thuyết trò chơi, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về cấu trúc thị trường và cạnh tranh.

4. Hiệp hội doanh nghiệp và tổ chức xúc tiến thương mại: Sử dụng kết quả nghiên cứu để vận động chính sách, hỗ trợ doanh nghiệp và xây dựng thương hiệu cá tra Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao giá cá tra Việt Nam giảm trong khi thị phần xuất khẩu vẫn lớn?
   Giá giảm do cạnh tranh nội bộ giữa các doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là áp lực từ doanh nghiệp thương mại xuất khẩu gia nhập thị trường với giá thấp hơn, buộc doanh nghiệp chế biến phải giảm giá để duy trì thị phần.

2. Chiến lược nào giúp doanh nghiệp cá tra thoát khỏi vòng xoáy giảm giá?
   Đầu tư liên kết ngành theo chiều dọc để giảm chi phí sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời hợp tác với các doanh nghiệp khác để tạo cơ chế quyết định tập thể, giảm cạnh tranh hủy hoại nhau.

3. Áp lực từ sản phẩm thay thế có ảnh hưởng đến giá cá tra không?
   Ảnh hưởng từ sản phẩm thay thế như cá rô phi hay cá hồi là không lớn, các nghiên cứu cho thấy mối quan hệ thay thế không hoàn hảo và không phải nguyên nhân chính gây giảm giá cá tra.

4. Vai trò của chính sách nhà nước trong việc ổn định giá cá tra là gì?
   Chính sách cần tập trung vào quản lý chất lượng, hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp, thúc đẩy liên kết ngành và xây dựng thương hiệu quốc gia để nâng cao uy tín và giá trị sản phẩm.

5. Điểm cân bằng giá thị trường cá tra được xác định như thế nào?
   Điểm cân bằng là mức giá bằng chi phí trung bình của doanh nghiệp, tại đó biên lợi nhuận tiến về 0 và không có doanh nghiệp mới gia nhập hay doanh nghiệp hiện hữu rút lui, tạo trạng thái ổn định nhưng lợi nhuận thấp.

Kết luận

• Giá xuất khẩu cá tra Việt Nam giảm kéo dài là hệ quả của cơ chế cạnh tranh chiến lược giữa các doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là áp lực từ doanh nghiệp thương mại xuất khẩu.
• Mô hình trò chơi cho thấy điểm cân bằng thị trường là mức giá bằng chi phí trung bình, biên lợi nhuận tiến về 0, không có cơ chế cải thiện giá nếu không thay đổi cấu trúc cạnh tranh.
• Các giả thuyết về nguyên nhân khác như cung vượt cầu, áp lực từ sản phẩm thay thế hay rào cản thị trường nhập khẩu không được chứng minh là nguyên nhân chính.
• Giải pháp cần tập trung vào liên kết ngành, nâng cao chất lượng sản phẩm, hỗ trợ tài chính và quản lý chất lượng để phá vỡ vòng xoáy giảm giá.
• Nghiên cứu mở ra hướng đi cho các chính sách và chiến lược phát triển bền vững ngành cá tra Việt Nam trong tương lai, đồng thời là cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về cấu trúc thị trường và cạnh tranh trong ngành thủy sản.

Các bên liên quan cần phối hợp xây dựng cơ chế hợp tác ngành, hoàn thiện chính sách quản lý và thúc đẩy đầu tư nâng cao chất lượng sản phẩm để nâng cao vị thế cạnh tranh của cá tra Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Bối cảnh nghiên cứu Cá tra hiện là một trong những loài thủy sản nước ngọt được nuôi gần bờ lớn nhất trên thế giới (FAO, 2013). Các nhà sản xuất cá tra chính bao gồm các quốc gia/vùng lãnh thổ sở hữu các lưu vực sông thuận lợi cho sự phát triển của loài cá này bao gồm: Việt Nam, Thái Lan, Myanmar, Campuchia, Trung Quốc, Lào, Indonesia, Malaysia, Bangladesh, … Trong đó, Việt Nam chiếm hơn 80% sản lượng cá tra sản xuất của thế giới (FAO, 2013). Nếu xét về thị phần xuất khẩu thì Việt Nam chiếm trên 95% sản lượng cá tra xuất khẩu của thế giới trong giai đoạn từ 2007 – 2014 (Nguyen Tien Thong, Nguyen Van Giap, & et al.

Như vậy, khác với các loại nông sản khác cũng là thế mạnh xuất khẩu của Việt Nam như gạo, cà phê, tiêu, điều,. hầu như không có đối thủ nào trên thế giới có thể cạnh tranh được với Việt Nam về thị phần cá tra phi lê đông lạnh. Theo Hiệp hội Thủy sản Việt Nam (VASEP), kim ngạch xuất khẩu cá tra năm 2016 đạt hơn 1,7 tỷ USD, chiếm 24,3% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nước. Cả nước có khoảng 70 nhà máy chế biến phi lê cá tra và cung cấp việc làm cho hơn 200.

Các thị trường xuất khẩu cá tra lớn nhất của Việt Nam năm 2016 là Mỹ, Trung Quốc và Hong Kong, EU và ASEAN. Bảng 1-1: Kim ngạch xuất khẩu cá tra Việt Nam năm 2016 Kim ngạch XK năm 2016 So với cùng kỳ TT Thị trường Tỷ lệ (% ) (triệu USD) 2015 (% ) 1 Mỹ 387 22.8% 2 TQ và HK 305 17.6% Nguồn: VASEP LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Tuy chiếm tỷ trọng xuất khẩu cá tra phi lê áp đảo thế giới, các sản phẩm cá tra của Việt Nam luôn phải đối mặt với áp lực giảm giá xuất khẩu kéo dài ở hầu khắp các thị trường. Hình 1-1: Diễn biến giá xuất khẩu cá tra trung bình sang một số thị trường từ năm 2011 - 2013 (Nguồn: Agromonitor) Hình 1-2: Diễn biến giá nhập khẩu cá tra của Mỹ từ Việt Nam từ 2010 – đầu 2016 (Nguồn: Tạp chí thị trường giá cả, tháng 7/2016) Theo thống kê của FAO, giai đoạn từ năm 2010 đến nay chỉ số giá ngành cá đối mặt với 2 chu kỳ lớn, tuy nhiên đường xu hướng giá nhìn chung là không giảm. Như vậy, xu hướng giá của các sản phẩm cá tra xuất khẩu của Việt Nam có phần tiêu cực hơn so với diễn biến chỉ số giá ngành cá nói chung và chỉ số giá các loại cá nuôi trồng nói riêng trên thế giới.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Hình 1-3: Chỉ số giá ngành cá thế giới từ 1990 – 2016 (Nguồn: http://www.org/in-action/globefish/fishery-information/resource-detail/en/c/338601/) Giá xuất khẩu cá tra Việt Nam giảm trong thời gian dài đã và đang thách thức sức chịu đựng của ngành cá tra Việt Nam. Giá xuất khẩu giảm ảnh hưởng lớn đến kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp cá tra Việt Nam và người nuôi cá trong nước. Trong năm 2016, diễn biến giá thu mua cá tra nguyên liệu tại ao dao động từ 18.000 đ/kg, so với cùng kỳ năm 2015 giảm 3.000 đồng/kg1, bình quân người nuôi lỗ 1. Người nuôi treo ao hoặc sản xuất cầm chừng dẫn đến diện tích nuôi cá tại các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) biến động mạnh.

Trong khi đó, các doanh nghiệp chế biến cá tra xuất khẩu thì phải đối mặt với biên sinh lợi ngày càng thu hẹp. “Nghịch lý về thế thương lượng của ngành cá tra” là cụm từ ngày càng phổ biến và trở thành câu hỏi lớn của các doanh nghiệp trong ngành và người làm chính sách. Trước thực trạng đó, ngày 29/04/2014 Chính phủ ban hành nghị định 36 về nuôi, chế biến và xuất khẩu cá tra đánh dấu nỗ lực nhằm nâng cao uy tín của cá tra Việt Nam trên trường quốc tế. Những điểm then chốt của Nghị định bao gồm: đăng ký hợp đồng xuất khẩu, điều kiện về tiêu chuẩn chất lượng như tỷ lệ mạ băng, hàm lượng nước trong sản phẩm, … Tuy nhiên, nhiều nội dung của nghị định đã bị phản đối gay gắt từ phía các doanh nghiệp xuất 1 Theo Tổng cục Thủy sản – Tổng kết sản xuất, tiêu thụ cá tra năm 2016 và bàn giải pháp phát triển bền vững, tháng 12/2016.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 khẩu và buộc nghị định 36 phải hoãn thời gian hiệu lực. Đến tháng 5/2017, nghị định 55/2017/NĐ-CP ra đời thay thế cho nghị định 36 và lược bỏ phần lớn các quy định về chất lượng sản phẩm và điều kiện xuất khẩu cá tra của nghị định 36. Vấn đề nghiên cứu Đề tài này chọn nghiên cứu về một vấn đề mà nhiều người cho là “nghịch lý” khi nói về ngành cá tra Việt Nam: thị phần xuất khẩu cá tra áp đảo thế giới và thế bị động chấp nhận giá bán sụt giảm kéo dài của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu nhằm xác định nguồn gốc của áp lực giảm giá xuất khẩu và từ đó gợi mở những giải pháp nhằm cải thiện tình trạng ngành.

Câu hỏi nghiên cứu Vì sao giá xuất khẩu cá tra của cá tra Việt Nam sụt giảm kéo dài qua thời gian? Nếu tiếp tục xu hướng hiện tại thì đâu là mức giá cân bằng của thị trường? 1. Phương pháp nghiên cứu Để trả lời câu hỏi nghiên cứu, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính với cách tiếp cận của kinh tế học vi mô về cấu trúc thị trường và lý thuyết trò chơi. Cấu trúc bài viết Sau phần giới thiệu, bài nghiên cứu được cấu trúc thành 4 phần chính. Cơ sở lý thuyết và khung phân tích được trình bày ở Chương 2.

Chương 3 tập trung phân tích các đặc điểm của thị trường cá tra và xây dựng mô hình tương tác chiến lược giữa các doanh nghiệp xuất khẩu trên thị trường. Chương 4 trình bày kết cục của mô hình và các giả thuyết thay thế. Chương 5 sẽ giành cho phần kết luận và hàm ý chính sách. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 CHƯƠNG 2.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHUNG PHÂN TÍCH Nội dung chương này trình bày kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước, các cơ sở lý thuyết có liên quan đến đề tài và lựa chọn khung phân tích. Trong đó, kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước là nguồn dữ liệu quý giá được đề tài kế thừa và phát triển. Đặc biệt, đề tài sử dụng nhiều cơ sở lý thuyết của kinh tế học vi mô để giải quyết các câu hỏi nghiên cứu. Tổng quan các nghiên cứu trước Mặc dù cá tra/cá da trơn được đánh giá là một trong những ngành có tốc độ phát triển nhanh nhất trong số các chủng loại thủy sản nuôi trồng trên thế giới, lĩnh vực này chưa được sự quan tâm đúng mức của giới nghiên cứu.

Bằng chứng là các công trình nghiên cứu có liên quan đến ngành còn rất hạn chế. Đến thời điểm thực hiện bài nghiên cứu này, tác giả thu thập được một số kết quả nghiên cứu đáng lưu ý từ một số ít nhà nghiên cứu trong và ngoài nước như trình bày dưới đây. Trong một nghiên cứu năm 2014, các tác giả Nguyễn Tiến Thông, Nguyễn Văn Giáp và cộng sự đã ước tính một hàm cầu ngược cho cá tra để xác định tác động của việc tăng sản lượng lên giá bán. Theo đó, tất cả các hệ số co giãn riêng phần của giá đều có ý nghĩa thống kê ở mức ý nghĩa 1% và có giá trị từ - 0.917, trung bình là – 0.419 tại tất cả các thị trường bao gồm ASEAN và Đông Á; Bắc Mỹ; Úc và New Zealand; Nga và Đông Âu; Nam và Trung Mỹ; Tây Âu và phần còn lại của thế giới.

Hay nói cách khác, trong điều kiện các nhân tố khác không đổi nếu sản lượng tăng 1% sẽ dẫn đến giá bán giảm trung bình là 0. Kết quả này cho thấy, các chính sách kêu gọi cắt giảm sản lượng xuất khẩu cá tra của Việt Nam nhằm cải thiện giá bán là không có cơ sở và có thể làm tình trạng ngành diễn biến xấu hơn vì ứng với 1% mức sụt giảm trong sản lượng sẽ dẫn đến chưa tới 0.5% mức tăng của giá bán. Đồng thời, nghiên cứu cũng cho thấy các thị trường nhập khẩu cá tra có mức độ thay thế cho nhau khá tốt, đặc biệt là Tây Âu và Bắc Mỹ. Hạn chế của nghiên cứu này là chưa bao gồm các loại cá thịt trắng khác vào mô hình nhưng các hệ số co giãn riêng phần của giá tại tất cả các thị trường đều nhỏ và có ý nghĩa thống kê cho thấy nhiều khả năng sự thay thế giữa cá tra và các loại cá phi lê thịt trắng khác là không hoàn hảo (Nguyen Tien Thong et al.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Cùng quan điểm với các tác giả trên về khả năng thay thế giữa các thị trường nhập khẩu là 2 tác giả đến từ đại học Kinh tế TP HCM: Từ Văn Bình và Nguyễn Hữu Huy Nhựt (2014). Thông qua thu thập số liệu về giá bán và sản lượng xuất khẩu hàng tháng của cá tra phi lê trong khoảng thời gian từ 1999 đến 2011, mô hình hồi quy của các tác giả (đã tính đến tác động của tỷ giá và lạm phát) cho thấy tác động của thuế chống bán phá giá mà Mỹ áp đặt lên cá tra Việt Nam có thể ảnh hưởng đến kim ngạch và sản lượng xuất khẩu cá tra vào thị trường này trong ngắn hạn nhưng hoạt động xuất khẩu cá tra của Việt Nam trong dài hạn nhìn chung không bị ảnh hưởng đáng kể do khả năng tìm kiếm thị trường mới thay thế Mỹ. Kết quả này cho thấy quy mô rộng lớn và sự năng động của thị trường; đồng thời “cuộc chiến” giữa cá tra Việt Nam với cá da trơn Mỹ chưa phải là toàn bộ câu chuyện về các thị trường nhập khẩu cá tra của Việt Nam (Tu Van Binh & Nguyen Huu Huy Nhut, 2014). Nói về thị trường các sản phẩm thay thế, tác giả Tô Thị Kim Hồng và Nguyễn Minh Đức trong bài báo “Competition between US Catfish and Imported Fish: A Demand System Analysis” đã chỉ ra: thuế chống bán phá giá của Mỹ áp lên sản phẩm cá tra Việt Nam có tác động tích cực đến thị phần của cá hồi và cá rô phi nhập khẩu vào Mỹ trong khi có tác động tiêu cực lên thị phần của cá da trơn nhập khẩu và sản xuất nội địa, tuy nhiên tác động này là không lớn (To Thi Kim Hong & Nguyen Minh Duc, 2009).