Chương 1 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG CẦN KIỆM LIÊM CHÍNH, CHÍ CÔNG VÔ TƯ 1. VAI TRÒ, VỊ TRÍ XÂY DỰNG CẦN KIỆM LIÊM CHÍNH, CHÍ CÔNG VÔ TƯ 1. Vai trò, vị trí xây dựng cần, kiệm, liêm, chính Hồ Chí Minh là người đặc biệt quan tâm đến vấn đề đạo đức, nhân cách và lối sống của con người, xã hội. Trong quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh đã có hơn 50 bài viết, tác phẩm lớn chuyên bàn về đạo đức của xã hội, đạo đức của con người Việt Nam mới.
Trên cơ sở tiếp thu những giá trị đạo đức truyền thống và tinh hoa đạo đức nhân loại mà đỉnh cao là đạo đức Mác - Lênin, Hồ Chí Minh đã thực hiện một cuộc cách mạng về đạo đức, hình thành một hệ thống tư tưởng, chuẩn mực đạo đức mới - đạo đức cách mạng. Người đề cập đến đạo đức một cách toàn diện, sát thực và cụ thể, bao gồm mọi đối tượng mà trước hết là đạo đức của cán bộ, đảng viên trong điều kiện Đảng cầm quyền; mọi lĩnh vực hoạt động của con người; mọi phạm vi, quy mô; những quan hệ chủ yếu nhất của con người: đối với mình, đối với người và đối với công việc. Người không chỉ nhấn mạnh vị trí, vai trò, phương pháp, nguyên tắc xây dựng nền đạo đức mới nói chung mà còn chỉ rõ vị trí, vai trò, phương pháp, nguyên tắc xây dựng từng chuẩn mực đạo đức nói riêng, cần kiêm liêm chính, chí công vô tư là một trong số các chuẩn mực đạo đức đó. Theo Hồ Chí Minh, cần kiệm liêm chính có vị trí, vai trò rất quan trọng đối với đạo đức của quần chúng nhân dân, của cán bộ, đảng viên và đối với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Với mỗi người, cần kiệm liêm chính gắn liền với hoạt động hằng ngày của họ, là nền tảng của Đời sống mới, nền tảng của Thi đua ái quốc. Khi các chiến sĩ văn hóa đến xin khẩu hiệu cho phong trào "Đời sống mới", Hồ Chí Minh đề xuất câu: "Cần kiệm liêm chính, chí công vô tư" [65, tr.181], Người 9 giải thích: Hàng ngày ta phải ăn cơm, uống nước, phải thở khí trời mà sống. Những việc đó ngày xưa ông cha ta phải làm, bây giờ chúng ta phải làm, con cháu ta sau này cũng phải làm. Vậy ăn cơm, uống nước và thở khí trời để đem lại cuộc sống cho con người thì đó là những việc không khi nào trở thành cũ cả.
Cần kiệm liêm chính, chí công vô tư đối với đời sống mới cũng vậy. Nói cách khác, cần kiệm liêm chính cần thiết như cơm ăn, nước uống, khí thở hàng ngày để duy trì sự sống của con người, là cơ sở để con người tồn tại và phát triển. Tầm quan trọng của phẩm chất cần kiệm liêm chính với mỗi người còn được Hồ Chí Minh ví như bốn mùa của trời, bốn phương của đất, là bốn đức tạo nên phần “người” trong mỗi chúng ta, tạo nên sự trọn vẹn, hoàn toàn của mỗi con người tựa như sự trọn vẹn, hoàn toàn của trời đất: Trời có bốn mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông. Đất có bốn phương: Đông, Tây, Nam, Bắc Người có bốn đức: Cần, Kiệm, Liêm, Chính.
Thiếu một mùa, thì không thành trời. Thiếu một phương, thì không thành đất Thiếu một đức, thì không thành người [66, tr. Với mỗi con người nói chung, cần kiệm liêm chính có vị trí, vai trò rất quan trọng, với cán bộ, đảng viên, với mỗi quân nhân phẩm chất này càng quan trọng hơn. Bởi, “cán bộ là cái gốc của mọi công việc” [64, tr.309] và sự nghiệp cách mạng là một sự nghiệp rất vẻ vang, nhưng nó cũng là một nhiệm vụ rất nặng nề, một cuộc đấu tranh rất phức tạp, lâu dài, gian khổ.
Sức có mạnh mới gánh được nặng và đi được xa, do đó “người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻ vang” [71, tr.601], nền tảng đó không thể thiếu phẩm chất cần kiệm liêm chính. Nó là cơ sở nền tảng để cán bộ, đảng viên có thể hoàn thành nhiệm vụ nhân dân giao phó, cũng như “sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn. Cây phải có 10 gốc, không có gốc thì cây héo” [64, tr.292], người cán bộ làm cách mạng không có đạo đức cần kiệm liêm chính thì tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân. Cùng với đó, Hồ Chí Minh quan niệm cần kiệm liêm chính như là chuẩn mực, là thước đo và là hệ quy chiếu đối với mỗi cán bộ, đảng viên trong quá trình tu dưỡng, rèn luyện đạo đức cách mạng, Người nói: “Muốn giữ vững nhân cách, tránh mọi hủ hóa thì phải thực hành 4 chữ mà Bác thường nói: Đó là: Cần, kiệm, liêm, chính” [68, tr.
Quan niệm như vậy bởi Hồ Chí Minh sớm nhận thức được rằng: “cán bộ các cơ quan, các đoàn thể, cấp cao thì quyền to, cấp thấp thì quyền nhỏ. Dù to hay nhỏ, có quyền mà thiếu lương tâm là có dịp đục khoét, có dịp ăn của đút, có dịp “dĩ công vi tư” [65, tr.127]; và “Những người trong các công sở đều có nhiều hoặc ít quyền hành. Nếu không giữ đúng cần, kiệm, liêm, chính thì dễ trở nên hủ bại, biến thành sâu mọt của dân” [64, tr. Theo đó, cán bộ, đảng viên muốn lãnh đạo được nhân dân, hoàn thành được nhiệm vụ nhân dân giao phó, muốn được dân tin yêu, nể phục và đặc biệt là xây dựng, giữ gìn được nhân cách người cộng sản thì bản thân họ trong quá trình hoạt động cách mạng phải tự bồi dưỡng, trau dồi cho mình đạo đức cần kiệm liêm chính, thực hiện tự phê bình và phê bình, gắn việc rèn luyện với công tác thực tế.
Đạo đức cần kiệm liêm chính không chỉ có vị trí vai trò quan trọng với mỗi cán bộ, đảng viên, quần chúng nhân dân, theo Hồ Chí Minh quá trình xây dựng đất nước, xây dựng chủ nghĩa xã hội rất cần thiết phải thực hiện cần kiệm liêm chính. Sau Cách mạng tháng Tám thành công, nhà nước mới ra đời, chính quyền còn non trẻ, chúng ta phải đối phó với 3 thứ giặc: giặc dốt, giặc đói và giặc ngoại xâm, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kêu gọi toàn đảng, toàn dân, toàn quân thực hiện cần kiệm liêm chính, bản thân Người cũng làm gương trong thực hành cần kiệm liêm chính. Nhờ đó chúng ta đã hoàn thành thắng lợi công cuộc khôi phục, cải tạo, xây dựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc. 11 Trong dịp nói chuyện với sinh viên và cán bộ Việt Nam đang học tập và công tác ở Matxcơva năm 1961, Người chỉ rõ: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có những con người xã hội chủ nghĩa, tức là phải có những người có đạo đức xã hội chủ nghĩa… Ở nước ta, đạo đức xã hội chủ nghĩa là cần kiệm xây dựng nước nhà” [73, tr.
Quan điểm này của Người xuất phát từ yêu cầu khách quan của đất nước ta lúc bấy giờ, đó là yêu cầu của việc xây dựng một chế độ hoàn toàn mới - chế độ xã hội chủ nghĩa – một chế độ không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, trong điều kiện đất nước vừa có hòa bình vừa có chiến tranh, bị chia cắt, bị tàn phá nặng nề, miền Bắc vừa tiến hành công cuộc khôi phục, cải tạo, xây dựng xã hội mới vừa là hậu phương lớn chi viện cho miền Nam ruột thịt. Hồ Chí Minh nhấn mạnh thêm: trong hoàn cảnh của miền Bắc ta, để có thể đạt được mục đích nâng cao đời sống vất chất, tinh thần của nhân dân “chúng ta cần phải chịu khó, chịu khổ, ra sức phấn đấu, thực hiện khẩu hiệu: cần kiệm xây dựng nước nhà, xây dựng chủ nghĩa xã hội” [73, tr.30], để hoàn thành nhiệm vụ chi viện cho miền Nam, quân dân miền Bắc nêu cao khẩu hiểu: “Mỗi người làm việc bằng hai vì miền Nam ruột thịt”, “Tất cả để chiến thắng giặc Mỹ xâm lược”. Có thể nói, trong bất cứ giai đoạn nào của cách mạng, phẩm chất cần kiệm liêm chính trong đạo đức của mỗi cán bộ, đảng viên, quần chúng nhân dân cũng có vị trí, vai trò vô cùng quan trọng, có sức ảnh hưởng to lớn, chi phối tiến trình phát triển của dân tộc. Hồ Chí Minh coi cần kiệm liêm chính là thước đo văn minh tiến bộ của một dân tộc, là tiêu chí đánh giá sự giàu mạnh của mỗi dân tộc, Người nói: “Một dân tộc biết cần, kiệm, biết liêm là một dân tộc giàu về vật chất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc văn minh tiến bộ” [65, tr.
Trong thời chiến cũng như thời bình, đạo đức cần kiệm liêm chính giúp cán bộ, đảng viên, quần chúng nhân dân vượt qua mọi khó khăn, gian khổ, bền gan, nhất trí, “thắng không kiêu, bại không nản”; nó tạo ra sức mạnh tinh thần, sức mạnh vật chất to lớn đánh đuổi kẻ 12 thù xâm lược, giải phóng dân tộc đồng thời tạo cơ sở vững chắc cho việc xây dựng chủ nghĩa xã hội, từ đó tạo nên sức hấp dẫn của chủ nghĩa xã hội. Vai trò, vị trí xây dựng chí công vô tư Chí công vô tư là một trong những phẩm chất đạo đức cơ bản được Hồ Chí Minh đặc biệt chú trọng khi xây dựng, bồi dưỡng đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên, chiến sĩ và quần chúng nhân dân. Khi nhắc tới phẩm chất này Hồ Chí Minh luôn gắn liền nó với tứ đức “cần kiệm liêm chính”, bởi giữa các phẩm chất đó có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhau. Chí công vô tư có vị trí, vai trò vô cùng quan trọng đối với đạo đức của người cách mạng, đạo đức của con người xã hội chủ nghĩa và đối với sự nghiệp cách mạng nói chung.
Hồ Chí Minh khẳng định: “Đạo đức là gốc của người cách mạng”, để thực hiện “nhiệm vụ rất nặng nề, một cuộc đấu tranh rất phức tạp, lâu dài, gian khổ”, “người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻ vang” [71, tr. Đạo đức nền tảng đó phải là đạo đức vì nước, vì dân mà hy sinh lợi ích cá nhân của mình, quyết tâm đấu tranh dù biết đó là cuộc đấu tranh phức tạp, lâu dài và gian khổ - đạo đức chí công vô tư. Nhờ có đạo đức chí công vô tư mà biết bao thế hệ người Việt Nam không ngại khó khăn, gian khổ, hy sinh cả tính mạng vì độc lập cho dân tộc, tự do, ấm no, hạnh phúc cho nhân dân.