Nguyên Tắc Cân Bằng Đối Trọng Về Lợi Ích Giữa Tác Giả, Chủ Sở Hữu Quyền Tác Giả Và Công Chúng

Khóa luận phân tích nguyên tắc cân bằng lợi ích giữa tác giả quyền tác giả và công chúng trong luật dân sự, đảm bảo quyền lợi hợp pháp.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Hãi
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thái Cường
• Trường học: Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Nguyên Tắc Cân Bằng Đối Trọng Về Lợi Ích Giữa Tác Giả, Chủ Sở Hữu Quyền Tác Giả Và Công Chúng
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cân Bằng Lợi Ích Giữa Tác Giả và Công Chúng

Cân bằng lợi ích giữa tác giả và công chúng trong quyền tác giả là một vấn đề quan trọng trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Nguyên tắc này nhằm đảm bảo rằng cả tác giả và công chúng đều có thể hưởng lợi từ các tác phẩm sáng tạo. Tác giả cần được bảo vệ quyền lợi để có động lực sáng tạo, trong khi công chúng cần có quyền tiếp cận các tác phẩm để phục vụ cho nghiên cứu và giải trí.

1.1. Khái Niệm Cân Bằng Lợi Ích Trong Quyền Tác Giả

Cân bằng lợi ích trong quyền tác giả đề cập đến việc điều chỉnh quyền lợi giữa tác giả và công chúng. Tác giả có quyền kiểm soát việc sử dụng tác phẩm của mình, trong khi công chúng có quyền tiếp cận và sử dụng tác phẩm đó một cách hợp pháp.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Quyền Tác Giả

Quyền tác giả không chỉ bảo vệ lợi ích của tác giả mà còn thúc đẩy sự sáng tạo trong xã hội. Khi tác giả cảm thấy được bảo vệ, họ sẽ có động lực để tạo ra nhiều tác phẩm hơn, từ đó làm phong phú thêm văn hóa và tri thức của cộng đồng.

II. Vấn Đề Mâu Thuẫn Giữa Tác Giả và Công Chúng

Mâu thuẫn giữa lợi ích của tác giả và công chúng thường xảy ra khi quyền lợi của một bên bị xâm phạm. Tác giả muốn bảo vệ quyền lợi tài chính từ tác phẩm của mình, trong khi công chúng lại muốn tiếp cận tác phẩm một cách tự do. Điều này dẫn đến những tranh cãi về việc sử dụng tác phẩm mà không xin phép.

2.1. Các Trường Hợp Mâu Thuẫn Thường Gặp

Một số trường hợp mâu thuẫn phổ biến bao gồm việc sao chép tác phẩm mà không có sự đồng ý của tác giả, hoặc việc sử dụng tác phẩm cho mục đích thương mại mà không trả tiền bản quyền. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo quyền lợi của cả hai bên.

2.2. Hệ Lụy Của Mâu Thuẫn

Mâu thuẫn không được giải quyết có thể dẫn đến việc tác giả không còn động lực sáng tạo, trong khi công chúng lại bị hạn chế trong việc tiếp cận tri thức. Điều này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển văn hóa và giáo dục trong xã hội.

III. Phương Pháp Cân Bằng Lợi Ích Giữa Tác Giả và Công Chúng

Để cân bằng lợi ích giữa tác giả và công chúng, cần có các phương pháp và quy định pháp lý rõ ràng. Các quy định này nên đảm bảo rằng tác giả được bảo vệ quyền lợi, đồng thời công chúng cũng có thể tiếp cận tác phẩm một cách hợp pháp.

3.1. Quy Định Pháp Luật Về Quyền Tác Giả

Pháp luật cần quy định rõ ràng về quyền lợi của tác giả và công chúng. Các điều khoản về việc sử dụng tác phẩm mà không cần xin phép trong một số trường hợp cụ thể là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của cả hai bên.

3.2. Các Giải Pháp Thực Tiễn Để Cân Bằng

Cần có các giải pháp thực tiễn như việc tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm để nâng cao nhận thức về quyền tác giả. Đồng thời, các tổ chức bảo vệ quyền lợi tác giả cũng cần hoạt động tích cực hơn để bảo vệ quyền lợi của tác giả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nguyên Tắc Cân Bằng Lợi Ích

Nguyên tắc cân bằng lợi ích giữa tác giả và công chúng đã được áp dụng trong nhiều lĩnh vực, từ văn học đến nghệ thuật và công nghệ. Việc áp dụng nguyên tắc này giúp tạo ra một môi trường sáng tạo lành mạnh và bền vững.

4.1. Các Ví Dụ Thành Công Trong Ứng Dụng

Nhiều quốc gia đã áp dụng nguyên tắc này thành công, tạo ra các mô hình bảo vệ quyền tác giả hiệu quả. Ví dụ, một số nước đã cho phép sử dụng tác phẩm cho mục đích giáo dục mà không cần xin phép, miễn là không vì mục đích thương mại.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Ứng Dụng

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng nguyên tắc cân bằng lợi ích không chỉ bảo vệ quyền lợi của tác giả mà còn thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp sáng tạo. Điều này góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển kinh tế.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Cân Bằng Lợi Ích Trong Quyền Tác Giả

Tương lai của cân bằng lợi ích giữa tác giả và công chúng trong quyền tác giả phụ thuộc vào sự phát triển của công nghệ và sự thay đổi trong nhận thức xã hội. Cần có những điều chỉnh kịp thời để đảm bảo rằng cả hai bên đều được bảo vệ quyền lợi.

5.1. Xu Hướng Phát Triển Trong Quyền Tác Giả

Xu hướng phát triển công nghệ số đang tạo ra nhiều thách thức mới cho quyền tác giả. Cần có những quy định mới để bảo vệ quyền lợi của tác giả trong môi trường số hóa.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Để Cân Bằng Lợi Ích

Các chính sách cần được đề xuất để đảm bảo rằng quyền lợi của tác giả và công chúng được cân bằng. Điều này bao gồm việc cải thiện quy định pháp luật và nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền tác giả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ NGUYÊN TẮC CÂN BẰNG ĐỐI TRỌNG VỀ LỢI ÍCH GIỮA TÁC GIẢ, CHỦ SỞ HỮU QUYỀN TÁC GIẢ VÀ CÔNG CHÚNG 1. Mối tương quan về lợi ích giữa tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả và công chúng 1. Khái niệm và đặc điểm quyền tác giả Quyền tác giả là một trong các bộ phận của quyền SHTT, và việc tạo ra khung pháp lý cho vấn đề này đã được thể hiện trong các điều ước quốc tế cũng như pháp luật của mỗi quốc gia. Ở Việt Nam, văn bản pháp luật đầu tiên quy định cụ thể về quyền tác giả là Nghị định số 142/HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng (hiện nay gọi là Chính phủ) được ban hành vào ngày 14 tháng 11 năm 1986 với những nội dung cơ bản như: Tác giả và đối tượng quyền tác giả; nội dung của quyền tác giả; công bố và sử dụng tác phẩm; xử lý vi phạm.

Và sau đó là sự lần lượt ra đời của Pháp lệnh bảo hộ quyền tác giả số 38-L/CTN ngày 02 tháng 12 năm 1994 của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội; Bộ luật Dân sự số 44-L/CTN ngày 28 tháng 10 năm 1995 của Quốc hội (BLDS 1995); Bộ luật Dân sự số 33/2005/QH11 ngày 14 tháng 6 năm 2005 của Quốc hội; Luật SHTT 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019 và một số văn bản pháp luật có liên quan. Có quan điểm cho rằng, việc ban hành Nghị định quy định quyền tác giả ngày 14/11/1986 đã bước đầu đặt cơ sở cho việc xây dựng ý thức tôn trọng pháp luật về quyền tác giả; bước đầu mở rộng quan hệ quốc tế trong lĩnh vực quyền tác giả, được nhiều tổ chức quốc tế và khu vực quan tâm giúp đỡ, phối hợp cùng Việt Nam tổ chức các cuộc hội thảo về quyền tác giả, quyền kề cận; giúp ta đào tạo cán bộ2. Có thể thấy, việc xây dựng và hoàn thiện những quy định về lĩnh vực quyền tác giả ở mỗi thời kỳ đều mang những ý nghĩa thiết thực, và trong thời kỳ hội nhập quốc tế như hiện nay thì lại mang tính cấp thiết hơn bao giờ hết. Liên quan đến khái niệm, theo quy định của pháp luật hiện hành tại khoản 2 Điều 4 Luật SHTT 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019 đã nêu quyền tác giả là “quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu”.

Qua khái niệm trên, có thể thấy được quyền tác giả sẽ có phạm vi đó là: (i) Quyền đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc (ii) quyền đối với tác phẩm do mình sở hữu. Thông qua việc đưa ra khái niệm, chúng ta đã phần nào có cái nhìn bao quát về quyền tác giả, và tiếp theo chúng ta cùng làm rõ một số đặc điểm sau đây: 2 Thượng Thuận (1998), Thường thức về quyền tác giả, Nxb. Thanh Niên, tr. 12 Thứ nhất, quyền tác giả bảo hộ hình thức sáng tạo.

Theo đó, chỉ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định thì quyền tác giả mới phát sinh. Còn ý tưởng sẽ không được bảo hộ quyền tác giả bởi vẫn còn nằm trong suy nghĩ, nhận thức của con người nên dễ bị thay đổi theo thời gian, không gian. Ví dụ, một nhà thơ đang ấp ủ ý tưởng sáng tác một bài thơ nhằm ca ngợi sự hy sinh thầm lặng của những lực lượng tuyến đầu chống dịch Covid-19 ở Việt Nam, thì bài thơ sẽ được bảo hộ quyền tác giả khi nhà thơ thể hiện ý tưởng đó dưới một hình thức vật chất nhất định, chẳng hạn như viết trên giấy. Khi quyền tác giả bảo hộ hình thức sáng tạo thì việc các tác giả trùng ý tưởng sáng tạo là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Do đó, những ý tưởng có thể tương tự nhau nhưng nếu khác nhau về cách thức thể hiện, sự sắp xếp ngôn từ để biểu đạt ý tưởng thì sẽ tạo nên những tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả3. Với cùng một ý tưởng, nhưng mỗi tác giả bằng tri thức, sự trải nghiệm của bản thân. kết hợp với cách thức thể hiện riêng thì sẽ tạo ra những tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân và được bảo hộ quyền tác giả. Thứ hai, quyền tác giả bảo hộ theo cơ chế tự động.

Theo đó, tại khoản 1 Điều 6 Luật SHTT 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, thì quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định mà không phụ thuộc vào thủ tục đã đăng ký hay chưa đăng ký quyền tác giả. Và việc nộp đơn để được cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả sẽ không phải là thủ tục bắt buộc để được hưởng quyền tác giả4 và điều này đã thể hiện pháp luật SHTT Việt Nam bảo hộ quyền tác giả theo cơ chế tự động. Việt Nam là thành viên của Công ước Berne 1886, nên việc ghi nhận cơ chế bảo hộ tự động quyền tác giả đã thể hiện sự cụ thể hóa pháp luật quốc tế vào pháp luật trong nước. Có thể thấy, trong trường hợp không thực hiện thủ tục đăng ký, tác giả có thể gặp khó khăn trong việc chứng minh quyền của mình đối với tác phẩm5.

Còn khi đã đăng ký và được cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, thì tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả sẽ không có nghĩa vụ chứng minh quyền tác giả thuộc về mình khi có tranh chấp, trừ khi có chứng cứ ngược lại 6. Ngoài ra, một lợi ích mà việc đăng ký quyền tác giả mang lại đó là tạo sự thuận lợi cho hoạt động chuyển giao quyền tác giả. Cụ thể, việc đăng ký còn là một sự đảm 3 Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Luật Sở hữu trí tuệ, Nguyễn Hồ Bích Hằng và Nguyễn Xuân Quang, Nxb.

Hồng Đức, tr. 4 Xem thêm khoản 2 Điều 49 Luật SHTT 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019. 5 Nguyễn Hồ Bích Hằng, Nguyễn Ngọc Hồng Phượng và Nguyễn Phương Thảo (2019), Sách tình huống (Bình luận bản án) Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, Nxb. Hồng Đức, tr.

6 Xem thêm khoản 3 Điều 49 Luật SHTT 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019. 13 bảo về mặt hình thức cho các hoạt động chuyển giao quyền giữa chủ sở hữu với các cá nhân, tổ chức khác7. Bởi Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là cơ sở đảm bảo về mặt hình thức, tạo lòng tin để các bên tiến đến việc giao kết hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả hoặc chuyển quyền sử dụng quyền tác giả. Thứ ba, quyền tác giả bảo hộ tác phẩm có tính nguyên gốc.

Tính nguyên gốc của tác phẩm là một trong những đặc điểm quan trọng của quyền tác giả8. Cụ thể, tác phẩm được tạo ra phải do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình mà không sao chép từ tác phẩm của người khác9. Như chúng ta đã phân tích về vấn đề cùng ý tưởng sáng tạo nhưng với cách thức thể hiện riêng của từng tác giả sẽ có thể tạo ra những tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả, và tính nguyên gốc sẽ được bộc lộ qua cách thức thể hiện riêng biệt ấy. Có thể nói, tính nguyên gốc cũng là một trong các điều kiện quan trọng để xem xét một tác phẩm có được bảo hộ quyền tác giả hay không trên thực tế.

Tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả – chủ thể của quyền tác giả Về chủ thể có tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả, tại khoản 1 Điều 13 Luật SHTT 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019 có quy định “tổ chức, cá nhân có tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả gồm người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm và chủ sở hữu quyền tác giả”. Thông qua quy định này, chúng ta có thể suy ra chủ thể của quyền tác giả sẽ bao gồm: Tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả. Tác giả Quy định tại khoản 1 Điều 13 Luật SHTT 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019 đã nêu một chi tiết có liên quan đến tác giả đó là “người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm”. Và Nghị định số 22/2018/NĐ-CP ngày 23 tháng 02 năm 2018 của Chính phủ Quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2009 về quyền tác giả, quyền liên quan (Nghị định số 22/2018/NĐ-CP) cũng đưa ra khái niệm tác giả, cụ thể tác giả là “người trực tiếp sáng tạo ra một phần hoặc toàn bộ tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học” (khoản 1 Điều 6).

Từ khái niệm trên, chúng ta có thể rút ra hai ý chính về tác giả: (i) Là người trực tiếp tham gia lao động trí tuệ để sáng tạo ra tác phẩm và (ii) về định lượng của tác phẩm được tạo ra là một phần hoặc toàn bộ tác 7 Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, tlđd (3), tr. 8 Nguyễn Thái Cường (2020), Bình luận bản án Quyền tác giả, Nxb. Hồng Đức, tr.

9 Khoản 3 Điều 14 Luật SHTT 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019. Yếu tố “trực tiếp sáng tạo” đã thể hiện tính nguyên gốc của tác phẩm, một trong những điều kiện để tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả. Có bao giờ chúng nghĩ rằng một ngày nào đó trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra tác phẩm bên cạnh những tác phẩm do con người tạo ra? Vâng, với sự phát triển không ngừng của công nghệ số thì điều này hoàn toàn có thể xảy ra. Có thể kể đến vào năm 2016, một cuốn tiểu thuyết do công nghệ trí tuệ nhân tạo viết ra đã lọt qua vòng đầu của giải thưởng văn chương quốc gia ở Nhật Bản10.

Hay robot Aida tạo ra bức chân dung tự họa đầu tiên vào năm 201911. Trí tuệ nhân tạo làm ra tác phẩm dẫn đến việc bảo hộ tác phẩm này như thế nào cũng như việc xác định tác giả là ai đã phát sinh nhiều vấn đề cần phải bàn luận. Có lẽ, để có được quy định phù hợp điều chỉnh cho vấn đề này thì cần sự tập trung nghiên cứu cũng như sự cân nhắc kỹ lưỡng từ các nhà làm luật. Để một tác phẩm được ra đời là cả một quá trình lao động trí tuệ tốn nhiều công sức, cho nên việc các tác giả kết hợp với nhau cùng trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm là một giải pháp tối ưu giúp rút ngắn thời gian cũng như nâng cao chất lượng tác phẩm.

Và đó chính là trường hợp tác phẩm được tạo ra bởi đồng tác giả.