CHƯƠNG 1 : KHÁI QUÁT VỀ CẢM HỨNG LỊCH SỬ VÀ DẤU ẤN CẢM HỨNG LỊCH SỬ TRONG VĂN HỌC TRUNG QUỐC 1. Khái quát về cảm hứng và cảm hứng lịch sử 1. Khái niệm cảm hứng và cảm hứng chủ đạo Trước khi tìm hiểu về cảm hứng lịch sử, luận văn xin được giới thuyết qua về khái niệm cảm hứng và cảm hứng chủ đạo vì hai khái niệm này là hai khái niệm cơ sở, đặt nền tảng hình thành nên cảm hứng lịch sử. Trong tâm lý học, trong khi phản ánh thế giới khách quan, con người không chỉ nhận thức thế giới đó mà còn tỏ thái độ của mình đối với nó nữa.
Xem một bức tranh đẹp, nghe một bản nhạc hay hoặc đọc một bài thơ độc đáo, ta không chỉ tri giác chúng mà còn có những “rung động”, những “rạo rực”, những “xao xuyến” kèm theo. Những hiện tượng tâm lý biểu thị thái độ của con người đối với cái mà họ nhận thức được, hoặc tìm ra được gọi là xúc cảm, cảm xúc của con người. Đời sống tâm lí, tình cảm của con người rất phong phú, đa dạng và phức tạp, gồm rất nhiều cung bậc, sắc thái khác nhau. Và cảm hứng là một trong những cung bậc, sắc thái đó.
Vậy cảm hứng là gì? Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê định nghĩa: “Cảm hứng là trạng thái tâm lí có cảm xúc và hết sức hứng thú, tạo điều kiện để óc tưởng tượng, sáng tạo hoạt động có hiệu quả” [ 52, tr. Còn trong Từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh thì viết: “Cảm hứng là cảm xúc vì tình gì hay cảnh gì mà sinh ra hứng thú, hoặc thi văn, hoặc hành động” [ 1, tr. Từ hai định nghĩa về cảm hứng được trình bày trong từ điển như trên, có thể thấy bản chất của cảm hứng là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với đối tượng nào đó vừa có ý nghĩa trong đời sống vừa có khả năng mang lại khoái cảm. Tức là, để tạo được cảm hứng, ngoài yếu tố nhận thức, đối tượng phải có khả năng hấp dẫn, tạo ra những khoái cảm, hứng thú, lôi cuốn tình cảm con người về phía nó, tạo ra tâm lí khát khao tiếp cận và đi sâu tìm hiểu, chinh phục nó.
Điều đáng nói hơn là cảm hứng có một vai trò rất quan trọng đối với đời sống của con người. Trước hết, cảm hứng làm tăng hiệu quả của hoạt động nhận thức và hoạt động trí tuệ. Khi có cảm hứng đối với một đối tượng nào đó, con người 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dồn sự tập trung cao độ của nhận thức, tình cảm vào đối tượng khiến quá trình này trở nên nhạy bén và sâu sắc. Cuối cùng, cảm hứng làm nảy sinh khát vọng hành động và tạo điều kiện thúc đẩy con người sáng tạo.
Nhờ vậy, khi có cảm hứng, con người có thể phát huy một cách tối đa khả năng sáng tạo và hoạt động của mình. Từ vai trò, động lực của cảm hứng đối với hoạt động sáng tạo của con người, soi vào văn học, lĩnh vực sản xuất tinh thần theo phương thức “cá thể”, chúng ta có thể thấy cảm hứng là trạng thái tâm lí then chốt và bao trùm trong sáng tác của nhà văn. Cảm hứng được biểu hiện rõ nhất khi nhà văn bắt đầu viết, nhưng có thể bàng bạc xuyên suốt quá trình sáng tác. Khác với thành phẩm của tất cả các ngành lao động khác, thành phẩm của văn học nghệ thuật chứa đựng tình cảm chủ quan của chủ thể sáng tạo, cho nên cảm hứng sáng tạo của người nghệ sĩ thường rất mãnh liệt.
Nguyễn Quýnh đã khẳng định: “Người làm thơ không thể không có hứng, cũng như tạo hoá không thể không có gió vậy… Tâm người ta như chuông như trống, hứng như chày và dùi. Hai thứ đó gõ, đánh vào chuông trống khiến chúng phát ra tiếng, hứng đến khiến người ta bật ra thơ, cũng tương tự như vậy”[ 43, tr. Có thể khẳng định, sáng tác văn học nghệ thuật không thể không có cảm hứng. Viết văn là gan ruột, tâm huyết, chỉ bộc lộ những gì đã thật sự tràn đầy trong lòng, không thể cho ra những sản phẩm của một tâm hồn bằng lặng, vô vị, miễn cưỡng.
Khi có cảm hứng, sự căng thẳng của lí trí, cảm xúc, sự mãnh liệt của cảm xúc kết hợp dồi dào với nhau làm cháy bùng lên ngọn lửa trong tư duy nghệ thuật của nhà văn, dẫn dắt họ tạo ra tác phẩm bằng con đường ngắn nhất, gần như trực giác và bản năng. Chính bởi lý do này mà nhiều người cho rằng nghệ sĩ là công cụ của một sức mạnh huyền bí, quá trình sáng tác của họ bị chi phối bởi những thế lực thần linh hoặc là quá trình trực giác mang tính bản năng. Điều đó hoàn toàn không phải. Cảm hứng chỉ có thể là giây phút thăng hoa của một quá trình thai nghén lâu dài, suy tư, nghiền ngẫm, tưởng tượng trước đó.
Mỗi người chỉ có thể “bừng sáng đột ngột” trong lĩnh vực chuyên môn của mình. Traicôpxki đã khẳng định cảm hứng là một khách hàng không ưa đến thăm những kẻ lười. Với Pautôpxki trong Bình minh mưa thì cảm hứng là một trạng thái lao động nghiêm túc của con người. Sự cao hứng trong tâm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hồn không biểu hiện ở điệu bộ phường tuồng và trong sự bốc đồng.
Nói tóm lại, cảm hứng là trạng thái tâm hồn thích hợp cho sự tiếp nhận một cách sinh động những ấn tượng, từ đó, tạo điều kiện thuận lợi cho sự lĩnh hội một cách nhanh chóng những ý niệm giải thích cho những ấn tượng nói trên. Ở trên, chúng ta nói đến cảm hứng ở trong quá trình sáng tác của người nghệ sĩ. Nhưng tác phẩm văn học nào cũng phải thể hiện được tư tưởng của nhà văn, vậy nên cảm hứng phải gắn liền với tư tưởng của nhà văn. Cái cảm hứng đã được gắn liền với tư tưởng ấy xuyên suốt một tác phẩm tạo thành cảm hứng chủ đạo.
Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên định nghĩa cảm hứng chủ đạo là “trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của những người tiếp nhận tác phẩm. Bê-lin-xki coi cảm hứng chủ đạo là điều kiện không thể thiếu của việc tạo ra những tác phẩm đích thực, bởi nó “biến sự chiếm lĩnh thuần tuý trí óc đối với tư tưởng thành tình yêu đối với tư tưởng, một tình yêu mạnh mẽ, một khát vọng nhiệt thành” [ 22, tr. Trong lý luận văn học, cảm hứng chủ đạo được coi là một yếu tố trong chỉnh thể nội dung nghệ thuật, của thái độ tư tưởng xúc cảm ở nghệ sĩ đối với thế giới được mô tả. Như vậy, có thể thấy cảm hứng chủ đạo thống nhất với đề tài và tư tưởng của tác phẩm.
Cảm hứng chủ đạo đem lại cho tác phẩm một không khí xúc cảm tinh thần nhất định, thống nhất tất cả các cấp độ và yếu tố của nội dung tác phẩm. Đây là cái mức thăng hoa cảm xúc mà nhờ đó người nghệ sĩ khẳng định các nguyên tắc thế giới quan của mình trong tác phẩm. Cảm hứng chủ đạo trong tác phẩm cụ thể là một hiện tượng độc đáo, không lặp lại, gắn với tình cảm của tác giả. Khái niệm cảm hứng lịch sử Từ khái niệm cảm hứng và cảm hứng chủ đạo đã trình bày trên, chúng ta có thể hiểu cảm hứng lịch sử là cảm hứng sáng tác được phát sinh từ cảm quan về hiện thực lịch sử.
Trong đó, nhà văn lấy lịch sử làm đề tài, chất liệu để tạo ra thế giới hình tượng, xác lập cho mình một điểm nhìn trong quá khứ, tạo ra giọng điệu tác phẩm phù hợp với điểm thời gian mà nó tái hiện. Các sự kiện đã từng xảy ra, đã 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com từng tồn tại và phát triển có ảnh hưởng đến vận mệnh của quốc gia, dân tộc tạo nên một trạng thái cảm xúc hưng phấn thúc đẩy các nhà văn phát huy trí tưởng tượng, óc sáng tạo để viết nên những tác phẩm. Trong những tác phẩm ấy, lịch sử được nhìn nhận, đánh giá và tiếp cận theo một hướng hoàn toàn mới. Ở các loại hình tiểu thuyết khác, trong quá trình sáng tạo, nhà văn có thể tái hiện một hiện thực hoàn toàn hư cấu nhưng đối với tiểu thuyết lịch sử, một thể loại viết về những nhân vật, những sự kiện có thật trong lịch sử thì yếu tố chân thực đòi hỏi chiếm một phần quan trọng trong tác phẩm bên cạnh sự hư cấu, sáng tạo.
Như vậy có nghĩa là sự sáng tạo phải được thực hiện dựa trên cơ sở sử liệu xác thực trong lịch sử, khi xây dựng hình tượng nghệ thuật tác giả phải tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, tập quán, phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy. Tác phẩm văn học lịch sử thường mượn chuyện xưa nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học của quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con người và thời đại đã qua song không vì thế mà hiện đại hoá người xưa, phá vỡ tính chân thực lịch sử của thể loại này. Đặc điểm này đòi hỏi khi chọn cho mình đề tài lịch sử là cảm hứng sáng tác thì các nhà văn không chỉ cần đến khả năng tượng tượng, vốn ngôn ngữ, óc sáng tạo mà còn phải thực sự am hiểu và say mê đối với những dữ liệu lịch sử khô khan, những hiện thực đã hoá thạch, tìm ra sợi dây liên hệ giữa hôm qua và hôm nay. Nhiệm vụ đặt ra cho những nhà tiểu thuyết lịch sử là dùng văn chương làm sống lại quá khứ trong lòng hiện tại để độc giả hôm nay và mai sau có thể tìm thấy sau những biến cố thăng trầm của lịch sử những bài học quí báu.
Cảm hứng lịch sử - nguồn cảm hứng đặc biệt trong văn học Trung Quốc 1. Bề dày lịch sử của đất nước Trung Quốc Nhắc đến Trung Quốc là nhắc đến một đất nước rộng lớn với bề dày lịch sử hơn 5000 năm. Nền văn minh Trung Quốc bắt nguồn tại các khu vực thung lũng dọc theo sông Hoàng Hà và sông Dương Tử trong Thời đại đồ đá mới, nhưng cái nôi của nền văn minh Trung Quốc được cho là tại sông Hoàng Hà. Với hàng ngàn năm lịch sử tồn tại và phát triển, đây là một trong những nền văn minh lâu đời nhất 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thế giới.