CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XẾP HẠNG TÍN DỤNG DOANH NGHIỆP TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát chung về xếp hạng tín dụng doanh nghiệp 1. Khái niệm về xếp hạng tín dụng Hoạt động XHTD đã có từ rất lâu trong giao dịch thương mại quốc tế. Năm 1841, Lewis Tappan – nhà buôn lụa người Mỹ đã tập hợp được nhiều lá thư giới thiệu từ những người buôn bán có tiếng tăm và ông đã thống kê ghi chép lại khá nhiều những đánh giá về mức độ tín nhiệm của các thương gia có giao dịch.
Từ đó, ông quyết định đổi sang nghề cung cấp thông tin thương mại bằng việc lập ra công ty Mercantile A.Glucy chuyên thực hiện dịch vụ bán các thông tin về tình hình kinh doanh, về mức độ tín nhiệm của nhiều công ty tại Mỹ. Đến năm 1909, thuật ngữ “Xếp hạng tín dụng” (Credit rating) lần đầu tiên được đưa ra bởi John Moody trong cuốn “Cẩm nang chứng khoán đường sắt” khi tiến hành nghiên cứu, phân tích và công bố bảng xếp hạng đầu tiên cho 1.500 trái phiếu của 250 công ty trên thị trường chứng khoán Mỹ. Tuy XHTD đã có từ khá lâu và hiện nay được sử dụng rất phổ biến nhưng khái niệm XHTD lại được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau. Theo Bond John A: Xếp hạng tín dụng là sự đánh giá về khả năng của một nhà phát hành có thể thanh toán đúng hạn cả lãi lẫn gốc đối với một loại chứng khoán nợ trong suốt thời gian tồn tại của nó.
Theo Standard and Poor: Xếp hạng tín dụng là những ý kiến đánh giá hiện tại về rủi ro tín dụng, chất lượng tín dụng, khả năng và thiện chí của chủ thể đi vay trong việc đáp ứng các nghĩa vụ tài chính một cách đầy đủ và đúng hạn. Theo Moody: Xếp hạng tín dụng là ý kiến về khả năng và sự sẵn sàng của một nhà phát hành trong việc thanh toán đúng hạn cho một khoản nợ nhất định trong suốt thời gian tồn tại của khoản nợ. Theo định nghĩa của Viện nghiên cứu Nomura: Xếp hạng tín dụng là sự đánh giá hiện thời về mức độ sẵn sàng và khả năng trả (gốc, lãi) đối với chứng khoán nợ của một nhà phát hành trong suốt thời gian tồn tại của chứng khoán đó. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Tóm lại, tuy có nhiều góc độ nhìn nhận khác nhau về XHTD nhưng các khái niệm này đều có điểm chung “Xếp hạng tín dụng là các ý kiến đánh giá về chất lượng tín dụng và sự sẵn sàng thanh toán các nghĩa vụ tài chính (gốc và lãi) của một đối tượng xếp hạng một cách đầy đủ và đúng hạn thông qua hệ thống phân loại theo ký hiệu đã được xác định trước trong suốt thời gian tồn tại của đối tượng xếp hạng đó”.
XHTD thường gắn liền với các hoạt động kinh tế, với việc đánh giá năng lực tài chính và khả năng thanh toán của các đối tượng được xếp hạng. Đối tượng XHTD thường là ba chủ thể sau: - Người phát hành/ người có nghĩa vụ (như các doanh nghiệp, các ngân hàng, các công ty tài chính, bảo hiểm…) - Một loại hình chứng khoán nào đó (trái phiếu, cổ phiếu, khoản nợ, tiền gửi…). - Một quốc gia. Với phạm vi đối tượng vừa nêu, việc nghiên cứu về XHTD khá rộng nên luận văn chỉ tập trung vào XHTD với đối tượng là doanh nghiệp.
Mục đích xếp hạng tín dụng doanh nghiệp Thứ nhất, là đánh giá khả năng tin cậy đối với tài chính của doanh nghiệp khi đứng trên giác độ ngân hàng. Dựa trên các số liệu BCTC và báo cáo khác của doanh nghiệp, XHTD doanh nghiệp đánh giá tình hình hoạt động, khả năng sinh lời, khả năng thanh toán trong hiện tại và tương lai của doanh nghiệp nhằm xác định khả năng thu hồi vốn và lãi vay. Nói cách khác, mục đích của XHTD doanh nghiệp là dự báo trước các rủi ro có thể xảy ra trong hoạt động tín dụng để đưa ra các quyết định hợp lý về lãi suất, hạn mức tín dụng, các quyết định cho vay, không cho vay, hay thu hồi nợ… Thứ hai, là phục vụ công tác điều hành quản lý của NHNN, giúp NHNN có thêm thông tin hỗ trợ cho việc hoạch định chính sách tiền tệ tín dụng hợp lý và phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế xã hội. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Thứ ba, việc XHTD doanh nghiệp còn giúp cho bản thân doanh nghiệp biết được tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh của mình và các đối tác khác, từ đó có thể lắng nghe ý kiến chuyên gia để cải thiện XHTD của bản thân doanh nghiệp nhằm tăng cường uy tín đối với các đối tác.
Vai trò của xếp hạng tín dụng doanh nghiệp 1. Đối với các cơ quan quản lý Nhà nước Thông tin XHTD giúp cho các cơ quan quản lý Nhà nước đánh giá được đối tượng quản lý của mình, có cơ sở thông tin để so sánh theo ngành kinh tế, lĩnh vực hoạt động của các doanh nghiệp. Đồng thời, cơ quan quản lý Nhà nước có thể đưa ra những giải pháp thích hợp nhất để thúc đẩy sự phát triển của các doanh nghiệp trong từng ngành kinh tế nói riêng và toàn bộ nền kinh tế nói chung, nhằm đảm bảo một môi trường kinh tế hoạt động lành mạnh. Ngoài ra, XHTD doanh nghiệp còn giúp cho việc định giá doanh nghiệp Nhà nước trong quá trình cổ phần hóa.
Đối với NHNN, việc XHTD doanh nghiệp phục vụ cho công tác quản lý rủi ro tín dụng, từ đó có chính tiền tệ và tín dụng hợp lý. Bên cạnh đó, XHTD giúp thị trường tài chính minh bạch hơn, nâng cao hiệu quả của nền kinh tế và tăng cường khả năng thanh tra, giám sát các TCTD của NHNN. Đối với các doanh nghiệp Giúp các doanh nghiệp biết được sự đánh giá khách quan của cơ quan bên ngoài về khả năng tài chính và tình hình hoạt động của doanh nghiệp. Tạo thuận lợi cho doanh nghiệp trong việc tiếp cận các nguồn vốn đầu tư trong và ngoài nước.
Các doanh nghiệp thông qua kết quả XHTD để quảng bá hình ảnh của mình, đặc biệt đối với những doanh nghiệp làm ăn hiệu quả, được đánh giá, xếp hạng cao bởi những cơ quan xếp hạng có uy tín. Giúp các doanh nghiệp xây dựng chiến lược phát triển của mình, xây dựng cơ cấu tài chính, chính sách đầu tư thích hợp để đạt các mục tiêu đề ra. Đối với các nhà đầu tư và thị trường chứng khoán LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Ngày nay, hầu hết các thị trường chứng khoán trên thế giới đều tồn tại các tổ chức XHTD, đây là xu thế phù hợp với điều kiện kinh tế thế giới hiện nay vì kết quả XHTD là một nguồn cung cấp thông tin cho những nhà đầu tư nhằm xóa đi thông tin bất cân xứng giữa người cho vay và người đi vay. Vai trò quan trọng của XHTD trên thị trường tài chính là: - Các nhà đầu tư sử dụng kết quả XHTD để thực hiện chiến lược đầu tư sao cho rủi ro thấp nhất nhưng kết quả đạt được như mong muốn.
- Các tổ chức cần huy động vốn sử dụng kết quả XHTD để tạo niềm tin với nhà đầu tư, từ đó thực hiện được chiến lược huy động vốn với chi phí thấp, huy động lượng vốn như mong muốn. - Thông qua XHTD, các tổ chức sử dụng kết quả XHTD để quảng bá hình ảnh của mình, cung cấp thông tin cho đối tác, tạo niềm tin cho thị trường. Đối với các Ngân hàng thương mại Cơ sở để lựa chọn khách hàng cho vay Trong nền kinh tế thị trường, sự cạnh tranh gay gắt giữa các ngân hàng yêu cầu các quyết định tín dụng phải vừa nhanh, vừa có độ rủi ro thấp, vừa có hiệu quả cao. Nếu không sẽ dễ mất cơ hội tăng thu nhập và mở rộng quy mô tín dụng do khách hàng tìm đến ngân hàng khác hoặc tìm nguồn tài trợ ngoài ngân hàng.
Muốn có quyết định nhanh và chính xác, ngân hàng phải dự đoán tương đối chính xác về khả năng và thiện chí trả nợ của khách hàng. Điều này phụ thuộc vào yếu tố quan trọng là hệ thống thông tin của ngân hàng về khách hàng trong quá khứ và hiện tại. Yêu cầu đặt ra là ngân hàng phải có hệ thống thông tin đáng tin cậy và thực hiện tốt công tác XHTD nhằm tạo cơ sở cho việc đưa ra các quyết định tối ưu. Cơ sở để xây dựng chính sách khách hàng và chính sách tín dụng Trên cơ sở XHTD, ngân hàng sẽ phân loại khách hàng và áp dụng chính sách khách hàng về lãi suất cho vay, hạn mức, thời hạn tín dụng phù hợp.
Đồng thời, ngân hàng cũng xây dựng chính sách tín dụng, áp dụng kỹ thuật cho vay tương ứng với mỗi loại khách hàng. Đối với khách hàng có độ tín nhiệm cao, XHTD tốt, ngân hàng sẽ áp dụng chính sách ưu đãi: cho vay lãi suất thấp, giá trị khoản vay lớn, điều LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 kiện cho vay nới lỏng hơn… Ngược lại, đối với khách hàng có độ tín nhiệm thấp, XHTD không tốt cũng đồng nghĩa với những khoản tín dụng tiềm ẩn nhiều rủi ro, ngân hàng sẽ áp dụng chính sách cho vay và biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn nhằm hạn chế khả năng mất vốn. Cơ sở xây dựng danh mục tín dụng Dựa vào kết quả XHTD, ngân hàng sẽ đánh giá được mức độ rủi ro của từng doanh nghiệp, từng lĩnh vực hoạt động kinh doanh của khách hàng từ đó xây dựng danh mục tín dụng phù hợp theo định hướng của ngân hàng trong từng thời kỳ. Cơ sở để phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro XHTD doanh nghiệp giúp ngân hàng phát hiện sớm các khoản vay có khả năng bị tổn thất hay chệch hướng chính sách tín dụng mà ngân hàng đã đặt ra để từ đó có các biện pháp tăng cường giám sát và điều chỉnh thích hợp.
Hệ thống XHTD doanh nghiệp là công cụ để ngân hàng thực hiện phân loại nợ theo thông lệ quốc tế. Ngân hàng có thể căn cứ vào kết quả phân loại nợ để tính toán và trích lập dự phòng rủi ro theo quy định tại điều 07 Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/04/2005 của Thống đốc NHNN. Hệ thống XHTD doanh nghiệp cũng sẽ trợ giúp cho ngân hàng tính toán trích lập dự phòng rủi ro tín dụng theo chuẩn mực kế toán do Bộ Tài Chính quy định, phục vụ cho việc lập BCTC của ngân hàng. Các phương pháp xếp hạng và một số mô hình xếp hạng tín dụng 1.
Các phương pháp xếp hạng tín dụng 1.