Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VỀ KẾ TOÁN THU, CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC Chương này cung cấp bức tranh tổng quát về quá trình nghiên cứu đối với vấn đề liên quan đến nội dung của luận án. Tính tổng quát của chương thể hiện qua việc tác giả khái quát hóa những nghiên cứu mà các nhà khoa học trong và ngoài nước đã tìm hiểu về một số mảng nội dung khác nhau liên quan đến nghiên cứu của tác giả, qua đó xác định khe hở của vấn đề nghiên cứu và nhằm minh chứng cho tính cấp thiết của luận án này. Các nghiên cứu công bố ở ngoài nước Kế toán thu, chi NSNN là một nội dung của kế toán KVC. Đây là vấn đề đang được khá nhiều các nghiên cứu trên thế giới tìm hiểu, phân tích, thảo luận.
Trong những năm gần đây, các quốc gia thường tiến hành tổ chức hội thảo hoặc diễn đàn liên quan đến kế toán công. Trong khi đó, tại Việt Nam, ngoại trừ các chuyên gia trong lĩnh vực tài chính nhà nước, kế toán thu chi ngân sách vẫn chưa được nhiều nhà khoa học quan tâm và việc tìm hiểu vẫn còn hạn chế. Khi đề cập các nghiên cứu quốc tế, luận án tiến hành tìm hiểu nhiều công trình khác nhau, gồm bài báo tạp chí, báo cáo tổ chức nghề nghiệp, luận án tiến sĩ… Cụ thể, các công trình sau được các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu, mỗi tác phẩm đều hướng đến các giải pháp về xây dựng chuẩn mực KTC cho quốc gia hay khu vực. Khi đề cập đến những công trình là các bài báo khoa học hay đối với các bài báo nghiên cứu được công bố trên các tạp chí quốc tế, bên cạnh khá nhiều các nghiên cứu, tác giả tiến hành lựa chọn một số bài báo do các tác giả hàng đầu trong lĩnh vực kế toán công và thu chi NSNN nghiên cứu đã trình bày.
Pallot (1992) đã dựa trên nhu cầu phát triển một lĩnh vực nghiên cứu mới trong vấn đề về lý thuyết để xem xét đến các nhân tố, khái niệm, cách thức phân loại cũng như ý nghĩa của từng chỉ tiêu trong kế toán công thế giới. Bài viết này còn tìm hiểu chi tiết các thành phần được đề cập trong khuôn mẫu lý thuyết LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 của hệ thống kế toán khu vực công đang được thế giới triển khai và hướng đến việc áp dụng rộng rãi. Với lý luận về KTC được đề cập trong tác phẩm thì khẳng định rằng kế toán thu, chi NSNN là một bộ phận quan trọng của một nước. Trong nội dung tổng quát của KTC thì vẫn được tiếp các nhà nghiên cứu thực hiện.
Lapsley (1988) đã tiến hành trình bày một phần tổng quan về các nghiên cứu gần đây về tài chính, kế toán tài chính và trách nhiệm giải trình, kế toán nội bộ, hệ thống thông tin quản lý và kiểm toán trong khu vực công. Theo tác giả, hầu hết các nghiên cứu trước chỉ tập trung vào kế toán tài chính và trách nhiệm giải trình. Bài báo chỉ ra các khía cạnh khác nhau của KTC, gồm quá trình phát triển hiện tại và nội dung chưa được tìm hiểu. Tác giả chỉ ra rằng kế toán thu, chi ngân sách là nội dung chưa được nghiên cứu của cộng đồng khoa học.
Cùng tìm hiểu tổng quan lý thuyết về kế toán công, Ball, Soare & Brewis (2012) đã tổng hợp nhiều tác phẩm trước đây để lập luận, chứng minh giá trị cho những tiếp cận nghiên cứu về kế toán công. Nhóm ba tác giả này đã phân tích, khám phá và đánh giá những bài học thông qua việc ứng dụng kế toán công để chứng minh tính tích cực khi cải cách chính sách công, chế độ kế toán và chuẩn hóa theo hướng quốc tế. Hơn thế nữa, theo Chan (2005) thì để đạt mục tiêu kinh tế xã hội, các nước đang phát triển yêu cầu các định chế trong KVC phải thiết lập, thực hiện các chính sách công và cải cách kế toán thu, chi NSNN hay còn gọi là kế toán chính phủ. Vì thế, giá trị về phương diện xã hội của việc cải cách kế toán thu, chi ngân sách góp phần vào mục tiêu phát triển chung và kể cả việc giảm nghèo quốc gia.
Bài này còn nhấn mạnh việc đảm bảo sự trung thực tài chính, tính chất kỷ luật tài chính trong đơn vị công và quá trình vận dụng IPSAS để cải cách kế toán hiệu quả hơn. Quỹ tiền tệ thế giới (2006) này tập trung vào việc xem xét tính hội tụ của kế toán KVC giữa các quốc gia. Thêm vào đó, sự khác nhau trong hệ thống thông tin tài chính chính phủ cải cách tạo ra một nhu cầu cho việc hội tụ theo xu hướng quốc tế và dẫn đến kết quả của IPSAS. Bằng việc khảo sát ý kiến các chuyên gia, nghiên cứu của Johan, Brecht & Caroline (2010) đã điều tra về mức độ của các chính phủ Châu Âu áp dụng kế toán dồn tích và giải thích các mức độ khác nhau trong việc lựa chọn.
Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các quốc gia hầu hết đều chuyển sang áp dụng kế toán dồn tích theo IPSAS trong kế toán thu, chi ngân sách khi xuất hiện nhu cầu phải hội nhập kinh tế quốc tế cùng với việc có những hạn chế trong việc quản lý ngân sách. Với nghiên cứu này, có thể thấy rằng việc vận dụng theo IPSAS cũng được thực hiện LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 trong nhiều năm trước tại các quốc gia. Tiếp theo nội dung về việc học tập kinh nghiệm các nước thì tác giả Goddard (2010) đã trình bày bài viết của mình với mục tiêu cung cấp một bản tóm tắt có tính chất mở rộng về việc nghiên cứu KTC trong những năm gần đây, gồm kể cả việc thực hiện tại Hoa Kỳ. Bài viết kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng để nghiên cứu về những nội dung có liên quan đến bản chất, nguyên nhân và sự khác nhau giữa các công trình.
Kết quả của bài viết cho thấy các công trình đều thực hiện theo phương pháp đa kiểu mẫu và đây là một công cụ sẽ phát triển mạnh trong tương lai tại các quốc gia. Nếu như đi vào một nội dung cụ thể của KTC thì Lasse (2010) đã nghiên cứu quá trình chuẩn hóa quốc tế về việc lập và trình bày BCTC trong KTC. Tác giả tiến hành đánh giá quy trình chuẩn hóa và thực hiện lựa chọn các khuôn mẫu lý thuyết để trình bày báo cáo sao cho phù hợp với các quy định trên thế giới. Cũng liên quan đến báo cáo trong KVC, theo Ekrem (2012) thì trên thế giới cho đến thời điểm hiện nay thì vẫn còn khá ít các nghiên cứu về tài chính công trong kế toán công.
Do đó, tác giả đã đề cập đến việc phân tích tài chính trong KTC cùng với những báo cáo so sánh để giúp cung cấp thông tin minh bạch hơn cho chính phủ, đồng thời có nghiên cứu thêm kinh nghiệm của EU, Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ. Về việc tìm hiểu một quốc gia cụ thể thì Robinson & Edith (2013) cũng khẳng định rằng tại Nigeria có một số tổ chức chịu trách nhiệm hướng dẫn nội dung về kế toán công và quản trị tài chính, tuy nhiên mức độ minh bạch cũng như trách nhiệm giải trình đối với tài chính và báo cáo kế toán còn thấp. Kết quả khảo sát lý thuyết cho thấy rằng các tổ chức tài chính có thẩm quyền chưa thật sự hữu hiệu và phù hợp. Từ đó, cần thiết tiến hành rà soát chi tiết hệ thống luật pháp hiện hành, hướng dẫn kế toán KVC một cách nhất quán với tình hình tài chính để nâng cao tính pháp lý của các văn bản tại nước này.
Hơn nữa, hiện nay có khá nhiều chính phủ các nước đã tiến hành chuyển đổi kế toán từ cơ sở tiền sang cơ sở dồn tích trong kế toán thu chi ngân sách, đồng thời vận dụng theo IPSAS. Đây là cơ sở cho nghiên cứu của hai tác giả Timoshenko & Adhikari (2010) khi áp dụng vào hai quốc gia là Nepal và Nga. Kết quả cho thấy rằng muốn thực hiện thành công việc chuyển đổi thì mỗi quốc gia cần có cách thức riêng bởi do hệ thống định chế khác nhau và nhu cầu hội nhập theo chuẩn quốc tế. Như vậy, các bài báo khoa học được đăng tải trên các tạp chí quốc tế cho thấy kế toán công và IPSAS được khá nhiều tác giả nghiên cứu.
Họ đã tìm hiểu được khuôn mẫu lý thuyết cơ bản của IPSAS và việc vận dụng tại một số quốc gia tại các nước phát triển. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Khe hở được xác định trong các nghiên cứu trên là chưa có sự vận dụng IPSAS vào một hệ thống kế toán nhà nước cụ thể của quốc gia, trong đó có Việt Nam. Cùng với các bài báo khoa học thì lĩnh vực KTC cũng được một số nghiên cứu sinh các nước lựa chọn cho luận án của mình và một số tác giả đã thực hiện đề tài NCKH theo dự án của các tổ chức quốc tế. Cụ thể, trong luận án của Victoria (2004) đã trình bày được vấn đề kế toán công tại Úc với việc nghiên cứu về kế toán quá trình hợp nhất trong khu vực công.
Luận án của Ali (2008) cũng trình bày được nội dung về cơ sở kế toán dồn tích và quá trình cải cách KVC thông qua việc sử dụng minh họa thực tiễn và kinh nghiệm tại các quốc gia thuộc khu vực lãnh thổ Bắc Úc. Carlin (2003) tập trung tìm hiểu về việc áp dụng kế toán dồn tích và hệ thống BCTC trong KVC. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ tập trung đưa ra các quan điểm mang tính chất tranh luận liên quan đến nội dung nghiên cứu. Khi nghiên cứu về châu Á, nghiên cứu của Zhou (2010) trình bày nêu được quá trình lịch sử và phát triển của Hồng Kông từ năm 1970 đến nay, qua đó tác giả đề ra việc phát triển các vấn đề về kế toán tài chính trong KVC tại nước này để đảm bảo khu vực này giữ vững được hệ thống tài chính vững mạnh trên thế giới như hiện nay.
Một quốc gia có điểm tương đồng với Việt Nam là Trung Quốc và đây cũng là địa điểm nghiên cứu trong công trình của Shi (2011). Thông qua việc phân tích hệ thống kế toán thu, chi ngân sách hiện nay để đưa ra những nội dung cơ bản trong việc chuyển đổi sang hệ thống kế toán dồn tích tại Trung Quốc vì theo nghiên cứu của Shi, kể từ năm 1990, việc chuyển đổi sang cơ sở dồn tích trong kế toán chính phủ là một trong những nội dung trọng tâm trong việc cải cách TCC quốc tế.