Chương 1 trình bày bối cảnh vấn đề chính sách, mục tiêu nghiên cứu, đối tượng, phạm vi nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu. Tổng quan cơ sở lý thuyết và thiết kế nghiên cứu được trình bày trong Chương 2. Chương 3 sẽ trình bày, phân tích và thảo luận các kết quả thu được từ điều tra, khảo sát thực tế tại các điểm nghiên cứu. Các kết luận và kiến nghị chính sách của đề tài sẽ được trình bày trong Chương 4.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƯƠNG 2. TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU • Các khái niệm • Sinh kế Sinh kế (livelihood) bao gồm các tài sản (tự nhiên, thực thể, nhân lực, tài chính và vốn xã hội), các hoạt động và khả năng tiếp cận đến các yếu tố này (được các thể chế và các quan hệ xã hội hỗ trợ) mà tất cả cùng với nhau quyết định cuộc sống mà một cá nhân hoặc một hộ đạt được. Một sinh kế có thể được miêu tả như là sự tập hợp các nguồn lực và khả năng mà con người có được kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi để kiếm sống cũng như để đạt được những mục tiêu và ước nguyện của họ. • Sinh kế bền vững Tính bền vững: Yếu tố được xem là bền vững khi mà nó có thể tiếp tục diễn ra trong tương lai, đối phó và phục hồi được sau các áp lực và sốc mà không làm huỷ hoại các nguồn lực tạo nên sự tồn tại của yếu tố này.
Một sinh kế được xem là bền vững khi nó phải phát huy được tiềm năng con người để từ đó sản xuất và duy trì phương tiện kiếm sống của họ. Nó phải có khả năng đương đầu và vượt qua áp lực cũng như các thay đổi bất ngờ. Các sinh kế bền vững là những sinh kế có thể đối phó và phục hồi sau những cú sốc, duy trì hoặc tăng cường khả năng, tài sản và quyền, trong khi không hủy hoại nền tảng tài nguyên thiên nhiên (Chambers & Conway, 1992). Sinh kế bền vững, nếu theo nghĩa này, phải hội đủ những nguyên tắc sau: Lấy con 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người làm trung tâm, Dễ tiếp cận, Có sự tham gia của người dân, Xây dựng dựa trên sức mạnh con người và đối phó với các khả năng dễ bị tổn thương, Tổng thể, Thực hiện ở nhiều cấp, Trong mối quan hệ với đối tác, Bền vững và Năng động.
• Khung sinh kế • Khái niệm Hình 2. Khung sinh kế bền vững 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguồn: DFID (2000) Bản thân sinh kế không thể mô tả một cách đầy đủ các mối quan hệ mà thực tế vẫn đang tác động đến hoạt động sinh kế. Điều này có nghĩa là sinh kế không tồn tại độc lập, bản thân nó vận động và chịu tác động của các yếu tố khác từ môi trường bên ngoài. Chính vì vậy, nghiên cứu sinh kế cần xem xét trong khuôn khổ những mối quan hệ, tương tác và kết quả của những tương tác này – đó chính là khung sinh kế.
Khung sinh kế là một công cụ được xây dựng nhằm xem xét những yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến sinh kế của con người, đặc biệt là những yếu tố gây khó khăn hoặc tạo cơ hội. Khung sinh kế bao gồm ba hợp phần chính, đó là tài sản sinh kế, chiến lược (hoạt động), và kết quả. Ba hợp phần có tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau dưới tác động của môi trường sinh kế (Scoones, 1998; Ellis, 2000). Chiến lược sinh kế bao gồm các hoạt động như là phương tiện để mưu sinh của các nông hộ (Ellis, 2000).
Nói cách khác, các chiến lược sinh kế phản ánh các phương án kết hợp các hoạt động, các sự lựa chọn có thể để tối ưu hóa việc sử dụng các tài nguyên hiện có nhằm đạt được các mục tiêu sinh kế của nông hộ (bao gồm các hoạt động sản xuất, chiến lược đầu tư, sự lựa chọn cho tái sản xuất, v. Trong khung sinh kế, năm nguồn vốn hay tài sản – tự nhiên, vật chất, con người, xã hội và tài chính – được thể hiện như là cơ sở cốt lõi cho các hoạt động sinh kế. Tuy nhiên, chúng lại bị ảnh hưởng bởi một chuỗi các yếu tố liên kết với nhau bao gồm “hoàn cảnh dễ tổn thương”: các vấn đề liên quan đến tự nhiên, môi trường, thị trường, chính trị, v. Năm nguồn vốn cũng bị ảnh hưởng và có thể tác động lên các chính sách, thể chế của nhà nước.
• Các nội dung của khung sinh kế Các nguồn vốn và tài sản sinh kế 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khái niệm: Nguồn vốn và tài sản sinh kế là toàn bộ năng lực vật chất và phi vật chất mà con người có thể sử dụng để duy trì hay phát triển. Nguồn vốn và tài sản sinh kế được chia làm 5 nhóm chính là: vốn con người, vốn tài chính, vốn vật chất, vốn xã hội và vốn tự nhiên. Vốn con người: bao gồm các yếu tố liên quan đến đặc điểm cá nhân của con người với tư cách là nguồn lao động xã hội như: trình độ giáo dục, trình độ chuyên môn kỹ thuật, kỹ năng, tình trạng sức khỏe, thời gian và khả năng tham gia lao động,… mà một người có khả năng huy động để đạt được những kết quả sinh kế. Vốn con người của hộ gia đình có thể huy động rất đa dạng phụ thuộc vào quy mô hộ, cấu trúc nhân khẩu và số lượng người không thuộc diện lao động, giới tính, giáo dục, kỹ năng, sức khỏe,…Vốn con người có một vị trí rất quan trọng trong các nguồn vốn của hộ gia đình, do nó quyết định khả năng của một cá nhân, một hộ gia đình sử dụng và quản lý các nguồn vốn khác (tự nhiên, tài chính, vật chất, xã hội).
Các chỉ số về vốn con người của hộ gia đình bao gồm: • Quy mô nhân khẩu • Cơ cấu nhân khẩu: tuổi, giới tính, thành phần, dân tộc • Kiến thức và giáo dục: số năm đi học, trình độ giáo dục • Trình độ chuyên môn kỹ thuật, kỹ năng • Tình trạng sức khỏe, khuyết tật 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com • Quỹ thời gian sử dụng • Lực lượng lao động: số người trong độ tuổi lao động, số người làm việc • Phân công lao động, tình trạng việc làm Vốn tài chính Vốn tài chính được dùng để định nghĩa cho các nguồn lực tài chính hộ gia đình hoặc cá nhân con người có được như vốn vay, tín dụng, tiết kiệm, thu nhập, trợ cấp,…Khi xem xét về vốn tài chính, có ba vấn đề chính cần khảo sát: những phương tiện và dịch vụ tài chính hiện có, phương thức tiết kiệm của người dân và các dạng thu nhập mà hộ gia đình có được. Các chỉ số về vốn tài chính bao gồm: • Thu nhập bằng tiền mặt thường xuyên từ nhiều nguồn khác nhau như bán sản phẩm, việc làm, tiền của người dân gửi về,… • Tiết kiệm bằng tiền mặt, gửi ngân hàng hay các dự án tiết kiệm và những dạng tích lũy khác • Các hoạt động tạo thu nhập phụ • Những chi trả từ phúc lợi xã hội như lương hưu, một số khoản miễn giảm và một số dạng trợ cấp của nhà nước. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com • Khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính về tín dụng và các nguồn phi chính thức Vốn vật chất Vốn vật chất là những yếu tố có tính chất “hiện vật” bao gồm các công trình cơ sở hạ tầng xã hội cơ bản và tài sản của hộ gia đình hỗ trợ cho sinh kế như: phương tiện đi lại, công cụ sản xuất, nhà ở, hệ thống thủy lợi hay giao thông. Các chỉ số về vốn vật chất bao gồm: • Cơ sở hạ tầng và các dịch vụ công cộng gồm đường giao thông, cầu cống, công trình thủy lợi, hệ thống cung cấp nước sinh hoạt và vệ sinh,… • Nhà ở, nơi trú ngụ và các dạng kiến trúc khác như chuồng trại • Các công cụ sản xuất như dụng cụ, trang thiết bị, máy móc chế biến • Các thiết bị truyền thông của hộ như đài, tivi, máy vi tính,… Vốn xã hội Là khái niệm đề cập đến mạng lưới các mối quan hệ xã hội, các tổ chức và các nhóm 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính thức cũng như phi chính thức mà con người tham gia để từ đó có được những cơ hội và lợi ích.
Thông qua các mối quan hệ này có thể cải thiện các nguồn vốn khác. Trong tài liệu hướng dẫn về sinh kế bền vững (DFID, 1999), tầm quan trọng của vốn xã hội được coi là “tài nguyên của phương sách cuối cùng” – bộ đệm có thể giúp hộ gia đình đối phó với một cú sốc và là “một mạng lưới an toàn để đảm bảo sự sống còn trong thời kỳ bất ổn sâu”. Các chỉ số về vốn xã hội bao gồm: • Các mạng lưới kinh tế và xã hội thiết lập từ các nhóm bạn bè, họ hàng, láng giềng,… • Các cơ chế hợp tác trong sản xuất và trên thị trường, các mạng lưới buôn bán • Các cơ hội tiếp cận thông tin và các nguồn tài nguyên • Những cơ hội tham gia và tạo ảnh hưởng đến các công việc của địa phương như tham gia vào các tổ chức đoàn thể và chính quyền. Vốn tự nhiên Vốn tự nhiên bao gồm những yếu tố liên quan (thuộc về) tự nhiên như: khí hậu, địa hình, đất đai, sông ngòi, tài nguyên rừng, tài nguyên biển,…mà con người bị phụ thuộc, sử dụng để tạo ra phương tiện cho sự tồn tại (Ellis, 2000).
Có mối quan hệ chặt chẽ giữa 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguồn vốn tự nhiên và bối cảnh dễ bị tổn thương (DFID, 1999). Các chỉ số về vốn tự nhiên bao gồm: • Các loại đất của hộ gia đình bao gồm: đất ở, đất trồng cây mùa vụ, đất lâm nghiệp, đất vườn,… • Các nguồn nước • Khí hậu • Các nguồn tài nguyên • Giá trị kinh tế và văn hóa của cảnh quan (tiềm năng du lịch) Hoạt động và chiến lược sinh kế Hoạt động sinh kế: Khái niệm: Hoạt động sinh kế là toàn bộ các hoạt động nhằm duy trì và phát triển các nguồn vốn và tài sản sinh kế. Quan trọng và đáng chú ý nhất là các hoạt động tạo thu nhập. Các hoạt động tạo thu nhập có thể phân theo các nhóm ngành nghề như: nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, công nghiệp, xây dựng, dịch vụ, thương mại, ….