CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGUỒN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CỦA HUYỆN 1. Cơ sở lý luận về đầu tư xây dựng cơ bản 1. Một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm đầu tư Theo tác giả Dương Đăng Chinh (2016) “Đầu tư được định nghĩa là những hoạt động sử dụng các nguồn lực hiện tại nhằm mang đến cho nền KT - XH những kết quả lớn hơn trong tương lai so với nguồn lực đã sử dụng”.
[7, 23] Theo luật đầu tư năm 2020 quy định về đầu tư như sau “Đầu tư được hiểu là sự hy sinh các nguồn lực hiện tại để tiến hành các hoạt động nào đó nhằm thu về những kết quả lớn hơn trong tương lai so với nguồn lực đã sử dụng”. [13] Như vậy, nói một cách đơn giản đầu tư là việc sử dụng các nguồn lực tài chính, vật chất, lao động, trí tuệ và cả thời gian để đạt được lợi nhuận và lợi ích KT - XH. Đầu tư là việc xuất vốn hoạt động nhằm thu lợi. Có thể thấy được, đầu tư cũng chính là đạt được mục tiêu đem lại lợi ích cho nhà đầu tư, những mong muốn mà họ bỏ ra là nguồn vốn.
Hình thức đầu tư XDCB là hoạt động đầu tư dưới sự quản lý vốn của nhà nước vào các dự án, các chương trình phát triển KT - XH,.không nhằm mục đích là kinh doanh. Khái niệm đầu tư xây dựng cơ bản Nguyễn Bạch Nguyệt (2013): “Đầu tư xây dựng cơ bản là đầu tư của Nhà nước vào khu vực công, tuy nhiên nội hàm của khu vực công lại cũng có nhiều cách hiểu khác nhau”. [15, 56] Theo Phan Hữu Nghị và Lê Hùng Sơn (2019) cho rằng “đầu tư xây dựng cơ bản là đầu tư vì mục tiêu của chính sách công hoặc phục vụ những lợi ích công cộng”. [16, 40] 7 Như vậy, đầu tư XDCB được hiểu là quá trình đầu tư của nhà nước nhằm thực hiện các dự án phục vụ cho lợi ích công cộng, đầu tư xây dựng cơ bản thỏa mãn cả hai yếu tố: (1) mục tiêu đầu tư vì lợi ích công cộng và (2) chủ thể đầu tư là Nhà nước Chính vì thế, việc xác định chủ thể tham gia quá trình đầu tư sẽ cần phải được xem xét cẩn trọng hơn, vì Nhà nước không phải là chủ thể xác định chính, mà sẽ giao hoặc ủy quyền cho các cơ quan nhà nước ở cấp huyện (cấp địa phương) để tổ chức làm chủ đầu tư, như các bộ, Ủy ban nhân dân các cấp, doanh nghiệp, các nhà thầu v.v… Tuy nhiên, bất kỳ dự án nào đầu tư mà không vì mục tiêu công sẽ không thể được xem là một dự án đầu tư XDCB.
Khái niệm QLNN về đầu tư xây dựng cơ bản Theo luật đầu tư năm 2020, “Hoạt động QLNN đối với các dự án đầu tư XDCB là hoạt động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực Nhà nước thực hiện vì mục tiêu xã hội dành cho con người, do các cơ quan hành chính thực hiện nhằm hỗ trợ các Chủ đầu tư, ban quản lý dự án thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ của người đại diện cho Nhà nước trong việc thực hiện các dự án công nhằm ngăn ngừa các ảnh hưởng tiêu cực từ các dự án”. Hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát ngăn ngừa các hành vi tiêu cực trong việc sử dụng vốn Nhà nước với mục đích tránh làm thất thoát nguồn ngân sách Nhà nước vào mục đích xấu. [13] Phạm Văn Khoan và Phạm Thị Thúy Nguyệt (2009), “Quản lý đầu tư XDCB là quản lý các dự án, các công trình đầu tư XDCB mà sản phẩm của đầu tư XDCB là các công trình công cộng”. [14, 56] Như vậy, QLNN về đầu tư XDCB có thể hiểu là quá trình thực hiện bởi Nhà nước với mục đích nhằm quản lý vốn đầu tư của Nhà nước hoạt động đúng theo chủ trương của nhà nước đề ra, đem lại lợi ích phát triển kinh tế và xã hội.
Qua đó, phải liên kết thực hiện đảm bảo đúng tiến độ đề ra giữa các biện pháp quản lý; phòng tránh những sai phạm tiêu cực trong quá trình thực hiện đầu tư và sử dụng vốn đầu tư hiệu quả. Đặc điểm về đầu tư xây dựng cơ bản và tính tất yếu của QLNN về đầu tư XDCB. Đặc điểm của đầu tư xây dựng cơ bản Không nhằm mục đích kinh doanh, lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản là hình thức được nhà nước đầu tư vốn vào các chương trình, dự án phát triển KT - XH. Chính vì thế, có thể xem đầu tư XDCB là hình thức đầu tư đặc biệt.
Thông thường các dự án đầu tư XDCB thường là các dự án lớn phục vụ cộng đồng nên sẽ phải mất nguồn kinh phí và nguồn vật tư rất lớn. Lao động cần sử dụng cho các dự án rất lớn. Thời gian quá trình đầu tư XDCB phải thực hiện một tiến trình dài hạn mới có thể đưa vào sử dụng, bên cạnh đó, thời gian quản lý, hoàn vốn chậm; thời gian vận hành các kết quả đầu tư kéo dài. Kết quả của hoạt động quá trình đầu tư XDCB là quá trình thực hiện các công trình xây dựng đem lại hiệu quả tại thời điểm đó tạo ra.
Ta nhận thấy rằng, đầu tư XDCB là một lĩnh vực có rủi ro lớn, hao mòn về kinh tế. Đặc điểm QLNN về đầu tư xây dựng cơ bản Thứ nhất, hoạt động đầu tư XDCB theo quy định của pháp luật, của cơ quan nhà nước, các tổ chức, cá nhân có chức năng đầu tư, quyết định đầu tư. Hiện nay, có rất nhiều quan niệm và ý kiến trái chiều khác nhau về đầu tư XDCB nhưng hầu hết các quan điểm đều có chung nhận định rằng: Đầu tư XDCB là hoạt động đầu tư được thực hiện bởi sự quản lý của nhà nước; tổ chức kế hoạch đến ra quyết định đầu tư, quản lý đầu tư,. Khi được phê duyệt và tiến hành triển khai dự án đầu tư, việc thực hiện thông qua các nhà thầu là chủ yếu, thông qua các hoạt động đấu thầu trong thực hiện các dự án đầu tư của Nhà nước có thể là các DNNN, các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc doanh nghiệp khu vực tư nhân.
Thứ hai, Đầu tư nguồn vốn cho hoạt động đầu tư XDCB là của Nhà nước (bao gồm:Vốn từ ngân sách nhà nước, NSNN; Các khoản đầu tư phát triển của Nhà nước; từ các khoản vay nợ của Chính phủ hay của chính quyền 9 địa phương,. Các dự án đầu tư XDCB sẽ bị chi phối bởi chính sách nguồn vốn của Nhà nước. Hiện nay, đầu tư XDCB gồm các nguồn vốn chủ yếu là: - Vốn từ nguồn NSNN phân cho các bộ ngành, địa phương. Đây là những dự án, chương trình thu hồi vốn chậm hoặc không có khả năng thu hồi vốn.
Trong nguồn vốn này, thực hiện cho các dự án xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường, phát triển nguồn nhân lực.thường nguồn vốn này sẽ không được hoàn lại. - Vốn ngân sách đầu tư có mục tiêu theo các chương trình hỗ trợ. Áp dụng chương trình mục tiêu để triển khai là chương trình mục tiêu quốc gia và chương trình mục tiêu khác do chính phủ hay các cấp địa phương quyết định. - Vốn tín dụng đầu tư hay còn là vốn cho vay của Nhà nước có chế độ ưu đãi nhất định.
Chính phủ cho vay hưởng lãi suất ưu đãi từ nguồn vốn tự có hoặc vốn vay hỗ trợ phát triển chính thức(ODA) và thực hiện cho vay lại để đầu tư vào các dự án thuộc lĩnh vực ưu tiên trong kế hoạch nhà nước. - Vốn vay trong nước và ngoài nước để dùng cho đầu tư là những trái phiếu chính phủ và chính quyền địa phương. Trong đó, trái phiếu chính phủ có nhiều loại như: trái phiếu ngoại tệ, trái phiếu đầu tư, tín phiếu kho bạc, trái phiếu công trình trung ương, công trái xây dựng Tổ quốc,. - Vốn đầu tư của các DNNN bao gồm nguồn vốn từ trung ương, vốn cấp trực tiếp cho DNNN và vốn vay của doanh nghiệp dưới sự quản lý của Chính phủ, các khoản thu và lợi nhuận của doanh nghiệp đều sẽ có cơ quan quản lý giám sát.
Thứ ba, Nhằm phát triển cơ cấu KT - XH là mục tiêu quan trọng trong hoạt động đầu tư XDCB, các mục tiêu của chính sách công phát triển nền KT - XH. Đầu tư XDCB có thể là hoạt động đầu tư lấp đi khoảng trống của nền kinh tế thị trường, cân đối ổn định nền kinh tế. Ngày nay, việc hình thành các DNNN là yếu tố then chốt, thúc đẩy tăng trưởng mạnh hoạt động đầu tư trong và ngoài nước với mục tiêu đem lại lợi ích tối đa cho nền kinh tế - xã hội; tạo nguồn thu đóng góp cho ngân sách nhà nước; điều tiết nền kinh tế; giảm thiểu 10 những rủi ro, sự phân hóa giàu nghèo giữ liên kết các vùng miền, mở ra cơ hội việc làm cho người dân; giữ vững bảo vệ biên giới, hải đảo, phát triển các chính sách xã hội với quốc phòng, an ninh. Tính tất yếu của QLNN về đầu tư XDCB.
QLNN về đầu tư XDCB sẽ tạo đòn bẩy cho tăng trưởng kinh tế bền vững: việc sử dụng đầu tư XDCB để tác động tới quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa hay chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế. Đây chính là công cụ điều tiết sự phát triển xã hội tạo sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Một cơ cấu đầu tư hợp lý sẽ mang lại hiệu quả đầu tư cao hơn rất nhiều, tạo đòn bẩy cho tăng trưởng kinh tế bền vững. Đầu tư XDCB không chỉ giúp ổn định nền kinh tế mà còn thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao sự công bằng xã hội, giàu đẹp và văn minh.
Tính hiệu quả của đầu tư XDCB không chỉ xác định bằng định lượng, mà còn thông qua các tác động đến cộng đồng, xã hội. Đồng thời, tái cơ cấu đầu tư XDCB cũng là cơ cấu việc sử dụng vốn nhà nước, bảo đảm vốn đầu tư mang lại hiệu quả cao hơn. Đầu tư XDCB dưới sự QLNN sẽ quản lý các hoạt động ban hành và tổ chức thực hiện văn bản quy phạm pháp luật về đầu tư XDCB. Tổ chức xây dựng thực hiện chiến lược, các chương trình, quy hoạch, kế hoạch, giải pháp, chính sách về đầu tư XDCB.Chức năng của huyện trong công tác quản lý nhà nước về đầu tư xây dựng cơ bản từ nguồn Ngân sách nhà nước 1.Chức năng Theo Điều 4, Luật NSNN 2016: "NSNN bao gồm ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương.