Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi ngân sách nhà nước là trụ cột cốt lõi bảo đảm sự vận hành ổn định của nền kinh tế địa phương và tối ưu hóa các nguồn lực tài chính công. Tại Kho bạc Nhà nước Thạch Hà thuộc tỉnh Hà Tĩnh, doanh số hoạt động tài chính tăng trưởng mạnh mẽ, đạt quy mô 1.912.935 triệu đồng vào năm 2016 cùng tổng mức chi ngân sách đạt 424.477 triệu đồng. Tuy nhiên, trước yêu cầu hiện đại hóa nền hành chính công, công tác quản lý chi ngân sách tại đơn vị còn đối mặt với nhiều rào cản như quy trình thẩm định hồ sơ giải ngân còn chậm, công tác kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản còn phức tạp và tính chủ động của các đơn vị sử dụng dự toán chưa đồng đều.

Nghiên cứu được triển khai nhằm mục tiêu hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý chi ngân sách nhà nước qua hệ thống Kho bạc Nhà nước, đồng thời phân tích thực trạng quản lý giai đoạn 2014 - 2016 tại địa bàn huyện Thạch Hà. Trên cơ sở nhận diện các điểm nghẽn nghiệp vụ, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu lực kiểm soát chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển.

Về mặt ý nghĩa thực tiễn, đề tài cung cấp luận cứ khoa học giúp Kho bạc Nhà nước Thạch Hà duy trì mức chênh lệch thu chi an toàn từ 0,6% đến 0,9%, nâng cao tỷ lệ giải ngân dự toán đạt trên 95% và hạn chế tối đa tình trạng thất thoát, lãng phí nguồn vốn nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại kết hợp mô hình quản trị chi tiêu công theo kết quả đầu ra (Performance-based Budgeting). Chu trình quản lý chi ngân sách được tiếp cận toàn diện qua 3 giai đoạn liên hoàn: lập và phê chuẩn dự toán, chấp hành dự toán và quyết toán ngân sách nhà nước theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002 và Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.

Khung lý thuyết của đề tài tập trung vào 4 khái niệm nền tảng:

  • Ngân sách nhà nước: Quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của quốc gia nhằm thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của nhà nước.
  • Chi ngân sách nhà nước: Quá trình phân phối và sử dụng các nguồn lực tài chính nhà nước đã được tạo lập cho các mục tiêu công cộng.
  • Quản lý chi qua Kho bạc Nhà nước: Hoạt động thanh toán, chi trả và kiểm soát các khoản chi bảo đảm tính hợp pháp, hợp lệ và hiệu quả.
  • Hệ thống TABMIS: Hệ thống Thông tin Quản lý Ngân sách và Kho bạc tích hợp dữ liệu chi tiêu công đa cấp.

Công tác quản lý chi được đánh giá dựa trên 6 nguyên tắc quản lý tài chính công căn bản: nguyên tắc cân đối ngân sách, nguyên tắc tiết kiệm và hiệu quả, nguyên tắc chi theo trọng tâm trọng điểm, nguyên tắc kết hợp nguồn lực nhà nước và nhân dân, nguyên tắc phân cấp nhiệm vụ chi minh bạch và nguyên tắc phối hợp nhịp nhàng với chính sách tiền tệ lưu thông.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp thu thập từ các báo cáo quyết toán tài chính, báo cáo quản trị hệ thống TABMIS theo biểu mẫu B3-01/NS-TABMIS và B3-03/NS-TABMIS của Kho bạc Nhà nước Thạch Hà trong giai đoạn 2014 - 2016. Dữ liệu bao quát toàn bộ hoạt động giao dịch của hơn 120 đơn vị sử dụng ngân sách trên địa bàn huyện.

Phương pháp phân tích thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian và so sánh tỷ trọng cơ cấu được sử dụng chủ đạo để làm rõ xu hướng biến động của các dòng tiền chi tiêu. Bên cạnh đó, nghiên cứu triển khai phương pháp điều tra khảo sát thực tế với cỡ mẫu gồm 65 cán bộ kế toán, giao dịch viên kho bạc và chủ tài khoản các đơn vị thụ hưởng.

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng nhằm đại diện đầy đủ cho 2 nhóm đối tượng: nhóm đơn vị quản lý hành chính sự nghiệp và nhóm chủ đầu tư dự án xây dựng cơ bản. Việc kết hợp phân tích số liệu định lượng từ hệ thống kế toán điện tử và khảo sát định tính giúp đánh giá chính xác nguyên nhân gốc rễ của những hạn chế trong quy trình kiểm soát chi. Timeline nghiên cứu được thực hiện tập trung từ tháng 05/2017 đến tháng 10/2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô doanh số hoạt động và khối lượng quản lý quỹ ngân sách nhà nước tại Kho bạc Nhà nước Thạch Hà tăng trưởng liên tục qua các năm. Năm 2014, doanh số hoạt động đạt 1.190.830 triệu đồng; năm 2015 tăng lên 1.608.374 triệu đồng (tăng 417.544 triệu đồng, tương ứng mức tăng 35,06%); năm 2016 đạt 1.912.935 triệu đồng (tăng 304.561 triệu đồng, tương ứng mức tăng 18,94% so với năm 2015).

Thứ hai, công tác điều hành tổng chi ngân sách nhà nước trên địa bàn bảo đảm bám sát dự toán và duy trì cân đối ngân sách an toàn. Tổng chi năm 2014 đạt 219.493 triệu đồng (so với tổng thu 221.327 triệu đồng, thặng dư 0,8%); tổng chi năm 2015 đạt 314.867 triệu đồng (so với tổng thu 317.779 triệu đồng, thặng dư 0,9%); tổng chi năm 2016 đạt 424.477 triệu đồng (so với tổng thu 426.893 triệu đồng, thặng dư 0,6%). Mức chênh lệch thu lớn hơn chi luôn nằm trong giới hạn cho phép, phản ánh kỷ luật tài chính được duy trì vững chắc.

Thứ ba, cơ cấu chi ngân sách có sự dịch chuyển rõ nét giữa các lĩnh vực. Chi thường xuyên chiếm tỷ trọng áp đảo trên 65% tổng chi và liên tục tăng qua các năm nhằm đáp ứng chi trả lương, phụ cấp và kinh phí hoạt động chuyên môn cho các đơn vị hành chính sự nghiệp. Ngược lại, chi đầu tư xây dựng cơ bản năm 2016 có xu hướng giảm 14,7% so với năm 2015 (đạt mức 45.285 triệu đồng), do nhiều dự án hạ tầng gặp khó khăn trong công tác giải phóng mặt bằng và thủ tục nghiệm thu thanh toán.

Thứ tư, công tác cải cách thủ tục hành chính và tinh gọn bộ máy đạt kết quả nổi bật khi đơn vị hoàn thành việc sáp nhập Tổ Kho quỹ vào Tổ Kế toán từ tháng 09/2015. Việc tái cấu trúc này đã cắt giảm thời gian xử lý hồ sơ chứng từ từ 3 ngày xuống còn 1 đến 2 ngày làm việc, nâng cao rõ rệt hiệu suất thanh toán cho các đơn vị giao dịch.

Thảo luận kết quả

Sự gia tăng nhanh chóng của tổng chi ngân sách tại huyện Thạch Hà bắt nguồn từ tốc độ đô thị hóa, việc triển khai các dự án giao thông trọng điểm và dự án mỏ sắt Thạch Khê trên địa bàn. Kết quả này phản ánh đúng định hướng phân bổ vốn của địa phương, tương đồng với phát hiện từ một số nghiên cứu tài chính công cấp huyện tại khu vực Bắc Trung Bộ.

Tuy nhiên, sự sụt giảm 14,7% của chi đầu tư xây dựng cơ bản năm 2016 chỉ ra rằng cơ chế phối hợp giữa chủ đầu tư, cơ quan tài chính và Kho bạc Nhà nước trong khâu nghiệm thu khối lượng hoàn thành còn nhiều điểm nghẽn. Khi so sánh với mô hình khoán chi hành chính tự chủ tại Đắk Lắk theo Nghị định 130/2005/NĐ-CP và Nghị định 43/2006/NĐ-CP, việc phân cấp và trao quyền tự chịu trách nhiệm cho các đơn vị thụ hưởng tại Thạch Hà vẫn cần được đẩy mạnh hơn nữa nhằm giảm tải áp lực kiểm soát chi thủ công.

Trong thực tế quản lý, các chuỗi số liệu về thu, chi và cơ cấu nguồn vốn có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột chồng kết hợp đồ thị đường xu hướng trên hệ thống báo cáo điện tử TABMIS, giúp ban lãnh đạo kho bạc theo dõi biến động dòng tiền theo thời gian thực và ra quyết định điều hành linh hoạt.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện quy trình kiểm soát chi thường xuyên qua hệ thống dịch vụ công trực tuyến. Chủ thể thực hiện là Tổ Kế toán Kho bạc Nhà nước Thạch Hà. Mục tiêu hành động là chuyển đổi 100% đơn vị sử dụng ngân sách sang giao dịch điện tử, giảm tỷ lệ hồ sơ thanh toán bị từ chối do sai sót thủ tục xuống dưới 1% trong giai đoạn 2018 - 2020.

Thứ hai, nâng cao hiệu lực kiểm soát và giải ngân vốn đầu tư xây dựng cơ bản. Tổ Tổng hợp - Hành chính chủ trì phối hợp với Ban Quản lý dự án huyện tiến hành rà soát danh mục dự án, kiểm tra chặt chẽ hồ sơ tạm ứng và nghiệm thu khối lượng hoàn thành. Phấn đấu nâng tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đạt trên 95% kế hoạch giao hàng năm, xử lý dứt điểm tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản từ quý 1 năm 2018.

Thứ ba, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra nội bộ và giám sát tài chính định kỳ. Ban Lãnh đạo Kho bạc Nhà nước Thạch Hà phối hợp với Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện thực hiện kiểm tra chuyên đề tối thiểu 2 lần mỗi năm đối với các khoản chi hội nghị, mua sắm tài sản công và chi chương trình mục tiêu quốc gia, bảo đảm 100% các đơn vị công khai tài chính minh bạch theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.

Thứ tư, kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao trình độ chuyên môn của đội ngũ cán bộ. Kho bạc Nhà nước tỉnh Hà Tĩnh cần định kỳ tổ chức tập huấn chuyên sâu về phần mềm TABMIS, chuẩn mực kế toán công và đạo đức công vụ cho 100% cán bộ kiểm soát chi tại Thạch Hà, hoàn thành cập nhật kỹ năng chuyên môn trước quý 4 hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên kiểm soát chi tại hệ thống Kho bạc Nhà nước: Tài liệu cung cấp góc nhìn thực tiễn về quy trình thanh toán, xử lý hồ sơ chi thường xuyên, chi đầu tư xây dựng cơ bản và kinh nghiệm tái cơ cấu tổ chức bộ máy kho bạc cấp huyện.
  • Chủ tài khoản và kế toán trưởng tại các đơn vị hành chính sự nghiệp: Cung cấp cẩm nang chi tiết về thủ tục lập hồ sơ thanh toán, các lỗi thường gặp khiến chứng từ bị từ chối và phương pháp quản trị dự toán ngân sách hiệu quả tại cơ sở.
  • Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng và chủ đầu tư: Nắm vững quy định về hồ sơ tạm ứng, thanh toán khối lượng hoàn thành và quy trình quyết toán vốn đầu tư công qua hệ thống TABMIS.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Quản trị Kinh doanh, Tài chính - Ngân hàng, Quản lý Kinh tế: Nguồn tài liệu học thuật giá trị trong nghiên cứu chuyên sâu về quản lý chi tiêu công và cải cách tài chính nhà nước.

Câu hỏi thường gặp

Quy mô hoạt động chi ngân sách tại Kho bạc Nhà nước Thạch Hà giai đoạn 2014 - 2016 biến động như thế nào?

Tổng chi ngân sách qua đơn vị tăng trưởng mạnh từ 219.493 triệu đồng năm 2014 lên 314.867 triệu đồng năm 2015 và đạt 424.477 triệu đồng năm 2016. Tốc độ tăng trưởng bình quân đạt trên 35% mỗi năm, phản ánh nhu cầu vốn phát triển kinh tế - xã hội ngày càng mở rộng trên địa bàn huyện.

Tỷ lệ cân đối thu - chi ngân sách tại Kho bạc Nhà nước Thạch Hà được duy trì ra sao?

Cân đối thu - chi tại kho bạc luôn đạt mức thặng dư ổn định trong ngưỡng an toàn. Cụ thể, mức thặng dư thu so với chi đạt 0,8% vào năm 2014, đạt 0,9% vào năm 2015 và duy trì ở mức 0,6% vào năm 2016, bảo đảm đúng quy định về quản lý ngân quỹ của Kho bạc Nhà nước.

Nguyên nhân nào khiến chi đầu tư xây dựng cơ bản năm 2016 giảm 14,7%?

Sự sụt giảm nguồn vốn chi đầu tư năm 2016 (đạt 45.285 triệu đồng) chủ yếu do công tác bồi thường giải phóng mặt bằng của một số công trình trọng điểm bị chậm tiến độ. Thêm vào đó, hồ sơ nghiệm thu khối lượng hoàn thành của nhà thầu chưa hoàn thiện theo chuẩn mực TABMIS dẫn đến việc chậm giải ngân.

Việc sáp nhập Tổ Kho quỹ vào Tổ Kế toán năm 2015 mang lại lợi ích gì?

Quyết định sáp nhập từ tháng 09/2015 đã tinh gọn quy trình nghiệp vụ nội bộ, xóa bỏ khâu luân chuyển trung gian giữa kế toán và thủ quỹ. Thời gian thẩm định và thanh toán tiền mặt cho các đơn vị thụ hưởng được rút ngắn từ 3 ngày xuống còn 1 đến 2 ngày làm việc.

Hệ thống TABMIS đóng vai trò như thế nào trong kiểm soát chi ngân sách tại Thạch Hà?

Hệ thống TABMIS cho phép tích hợp toàn bộ dữ liệu phân bổ dự toán, cam kết chi và thực chi theo thời gian thực. Thông qua các sổ theo dõi mẫu BA S2-02 và BA S2-05, kiểm soát viên phát hiện kịp thời các khoản chi vượt định mức hoặc sai mục lục ngân sách, ngăn chặn thất thoát quỹ nhà nước.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý chi ngân sách nhà nước qua hệ thống Kho bạc Nhà nước theo Luật Ngân sách Nhà nước hiện hành.
  • Phân tích chi tiết bức tranh tài chính công tại huyện Thạch Hà giai đoạn 2014 - 2016 với doanh số hoạt động chạm mốc 1.912.935 triệu đồng và tỷ lệ thặng dư thu chi ổn định từ 0,6% đến 0,9%.
  • Chỉ rõ các nút thắt trong công tác giải ngân vốn đầu tư xây dựng cơ bản và việc chấp hành dự toán chi thường xuyên tại các đơn vị thụ hưởng trên địa bàn.
  • Đề xuất hệ sinh thái 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao nhằm số hóa quy trình kiểm soát chi qua dịch vụ công trực tuyến và hệ thống TABMIS giai đoạn 2018 - 2020.
  • Độc giả, nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý tài chính có thể khai thác nội dung toàn văn của công trình nghiên cứu để ứng dụng vào công tác hoàn thiện quản lý chi tiêu công tại địa phương.