Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước cấp huyện. Chương 2: Thực trạng quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước tại huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội giai đoạn 2012 - 2016. Chương 3: Phương hướng phát triển kinh tế - xã hội và các nhóm giải pháp chủ yếu về quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước tại huyện Chương Mỹ đến năm 2020, tầm nhìn 2025. 7 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI THƢỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP HUYỆN 1.
Một số vấn đề lý luận liên quan đến quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước cấp huyện 1. Các khái niệm cơ bản và những vấn đề cốt yếu có liên quan 1. Ngân sách nhà nước a. Khái niệm Ngân sách nhà nước Theo quan niệm chính thống ở Việt Nam hiện nay, ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
NSNN có thể hiểu là một kế hoạch tài chính quốc gia bao gồm chủ yếu các khoản thu và chi của Nhà nước được mô tả dưới hình thức cân đối bằng giá trị tiền tệ. Phần thu thể hiện các nguồn tài chính được huy động vào NSNN; phần chi thể hiện chính sách phân phối các nguồn tài chính đã huy động được để thực hiện mục tiêu KT-XH và đáp ứng hoạt động của bộ máy nhà nước. NSNN được lập và thực hiện trong một năm và được Quốc hội phê chuẩn (đối với ngân sách trung ương), được HĐND cùng cấp phê chuẩn (đối với các cấp ngân sách địa phương). Bản chất của Ngân sách nhà nước Bản chất của NSNN ở mỗi một giai đoạn, mỗi một chế độ khác nhau thì có biểu hiện khác nhau, nhưng đều phản ánh những nội dung cơ bản sau: - NSNN hoạt động trong lĩnh vực phân phối nguồn tài chính, từ đó thể hiện mối quan hệ và lợi ích kinh tế giữa nhà nước (mà thực chất là lợi ích của giai cấp thống trị) và xã hội.
- Quyền lực đối với NSNN thuộc về Nhà nước. Mọi khoản chi tiêu tài chính của nhà nước đều phải do nhà nước quyết định nhằm phục vụ yêu cầu thực hiện các chức năng của nhà nước. Do vậy, bản chất của NSNN là hệ thống những mối quan hệ kinh tế giữa 8 nhà nước và xã hội phát sinh trong quá trình nhà nước huy động và sử dụng nguồn tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng của nhà nước. Vai trò của Ngân sách nhà nước Trong nền kinh tế thị trường, vai trò của NSNN là đảm bảo nguồn tài chính để thực hiện chức năng nhà nước công quyền, duy trì sự tồn tại của hệ thống chính trị từ trung ương đến địa phương.
NSNN là công cụ quan trọng để thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, tạo đà tăng trưởng, ổn định nền kinh tế vĩ mô của nhà nước, bù đắp những khiếm khuyết của thị trường,… NSNN đầu tư cho sự phát triển, thúc đẩy tăng trưởng ổn định và điều tiết kinh tế vĩ mô của nhà nước. Để đảm bảo ngân sách cho chi thường xuyên, nhà nước cần phải tác động vào quá trình phát triển kinh tế bằng các kế hoạch ngắn hạn, trung hạn hoặc dài hạn. Với ý nghĩa đó, tiềm lực tài chính của nhà nước phải đủ mạnh đảm bảo cho nhà nước chủ động thực hiện chính sách tài chính nới lỏng hoặc thắt chặt, thực hiện kích cầu về đầu tư và tiêu dùng nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. NSNN đảm bảo chi thường xuyên cho hoạt động của bộ máy hành chính, đảm bảo công bằng xã hội, xây dựng cơ sở hạ tầng, cải thiện môi trường sinh thái, giữ gìn an ninh, quốc phòng, duy trì và mở rộng các hoạt động đối ngoại, bảo vệ chủ quyền đất nước và trật tự xã hội.
Quản lý Ngân sách nhà nước Quản lý NSNN là một nội dung trọng yếu của quản lý tài chính, do Nhà nước điều hành và là một cấu phần quan trọng của quản lý KT - XH. Chủ thể quản lý NSNN là các cấp chính quyền nhà nước; trực tiếp quản lý NSNN là bộ máy tài chính bao gồm các cơ quan nhà nước được Nhà nước giao nhiệm vụ thực hiện các hoạt động tạo lập và sử dụng các quỹ NSNN. Đối tượng của quản lý NSNN là các hoạt động của NSNN. Nói cụ thể hơn, đó là các hoạt động thu, chi bằng tiền của NSNN.
Trong quản lý NSNN, các chủ thể quản lý có thể sử dụng nhiều phương pháp quản lý và nhiều công cụ quản lý khác nhau như: - Phương pháp tổ chức: Được sử dụng để thực hiện ý đồ của chủ thể quản lý trong việc bố trí, sắp xếp các mặt hoạt động của NSNN theo những 9 khuôn mẫu đã định và thiết lập bộ máy quản lý phù hợp với các mặt hoạt động đó của quản lý NSNN. - Phương pháp hành chính: Được sử dụng khi các chủ thể quản lý NSNN muốn các yêu cầu của mình phải được các khách thể quản lý tuân thủ một cách vô điều kiện. Đó là khi các chủ thể quản lý ra các mệnh lệnh hành chính. - Phương pháp kinh tế: Được sử dụng thông qua việc dùng các đòn bẩy kinh tế để kích thích tính tích cực của các khách thể quản lý, tức là tác động tới các tổ chức và cá nhân đang tổ chức các hoạt động quản lý NSNN.
- Hệ thống pháp luật thuộc lĩnh vực quản lý NSNN: Được sử dụng để quản lý và điều hành các hoạt động quản lý NSNN, đây là một công cụ quản lý có vai trò đặc biệt quan trọng, được thể hiện dưới các dạng cụ thể là các chính sách, cơ chế quản lý tài chính, các chế độ quản lý tài chính, kế toán, thống kê, kiểm toán các định mức, tiêu chuẩn về tài chính, mục lục NSNN… - Cùng với pháp luật, hàng loạt công cụ phổ biến khác được sử dụng trong quản lý NSNN như: Các đòn bẩy kinh tế, tài chính; kiểm tra, thanh tra; các tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lý NSNN… Mỗi công cụ kể trên có đặc điểm khác nhau và được sử dụng khác nhau nhưng đều nhằm mục đích chung là thúc đẩy nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Ngân sách nhà nước. Từ những phân tích trên, có thể đi đến khái niệm tổng quát về quản lý NSNN như sau: Quản lý NSNN là hoạt động của các chủ thể quản lý NSNN thông qua việc sử dụng có chủ định các phương pháp và các công cụ quản lý để tác động và điều khiển hoạt động của NSNN nhằm đạt được các mục tiêu đã định. Phân cấp quản lý Ngân sách nhà nước Hệ thống chính quyền nhà nước được tổ chức thành nhiều cấp và mỗi cấp đều được giao những nhiệm vụ nhất định. Để thực hiện những nhiệm vụ đó, mỗi cấp lại được phân giao những quyền hạn cụ thể về nhân sự, kinh tế, hành chính và ngân sách.
Việc hình thành hệ thống NSNN gồm nhiều cấp thì việc phân cấp NSNN là một tất yếu khách quan. Bởi vì mỗi cấp NSNN đều có nhiệm vụ thu, chi riêng, mang tính độc lập tương đối. Trong việc tổ chức quản lý tài chính nhà nước nếu cơ chế phân cấp quản lý NSNN được thiết lập phù hợp thì tình hình quản lý tài chính và NSNN sẽ được cải thiện, góp phần thúc đẩy sự phát triển ổn định của KT - XH. 10 Phân cấp quản lý NSNN là việc xác định phạm vi trách nhiệm và quyền hạn của chính quyền các cấp, các đơn vị dự toán ngân sách trong việc quản lý NSNN phù hợp với phân cấp quản lý KT - XH.
Phân cấp quản lý NSNN chỉ xảy ra khi có nhiều cấp ngân sách, phân cấp ngân sách thể hiện mối quan hệ giữa các cấp chính quyền từ trung ương đến địa phương. NSNN bao gồm NSTW và NSĐP. NSĐP bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp trực thuộc HĐND và UBND cùng cấp. Phân cấp quản lý NSNN thể hiện các mối quan hệ giữa các cấp chính quyền nhà nước trong hoạt động của NSNN, từ đó hình thành một cơ chế phân chia ranh giới quyền lực về quản lý NSNN giữa các cấp chính quyền.
Để đảm bảo phân cấp quản lý ngân sách đem lại kết quả tốt nhất, cần phải quán triệt các nguyên tắc sau đây: Thứ nhất: Phù hợp với phân cấp quản lý KT - XH, quốc phòng - an ninh của nhà nước và năng lực quản lý của mỗi cấp chính quyền. Thứ hai: Đảm bảo vai trò chủ đạo của NSTW và vị trí độc lập của NSĐP trong hệ thống NSNN thống nhất. Thứ ba: Đảm bảo nguyên tắc công bằng trong phân cấp NSNN. Ngân sách cấp huyện a.
Khái niệm ngân sách cấp huyện Ở nước ta, bộ máy QLHC nhà nước được tổ chức theo 4 cấp: Trung ương; tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh và xã, phường, thị trấn. Mỗi cấp chính quyền đều phải có ngân sách để thực hiện các nhiệm vụ được giao theo quy định của pháp luật và phù hợp với khả năng quản lý của cấp chính quyền đó. Ngân sách huyện là quỹ tiền tệ tập trung của huyện được hình thành từ các nguồn thu và đáp ứng các khoản chi của huyện, được sử dụng theo các quy định của pháp luật. Ngân sách cấp huyện là một bộ phận của NSNN do UBND cấp huyện xây dựng dự toán và do HĐND huyện quyết định, giám sát thực hiện.
Đặc điểm của ngân sách cấp huyện - Ngân sách cấp huyện vừa là một cấp ngân sách, vừa là một đơn vị dự toán trung gian (ngân sách cấp huyện trực thuộc ngân sách tỉnh, và ngân sách cấp xã trực thuộc ngân sách huyện). 11 - Ngân sách cấp huyện thực hiện vai trò, chức năng, nhiệm vụ của NSNN trên phạm vi địa bàn huyện; đó là mối quan hệ giữa ngân sách với các tổ chức, cá nhân trong quá trình phân bổ, sử dụng các nguồn lực tài chính của huyện. Về nguyên tắc, ngân sách cấp huyện không có bội chi ngân sách. Vai trò của ngân sách cấp huyện Ngân sách cấp huyện là phương tiện vật chất để chính quyền cấp huyện thực hiện các chức năng, nhiệm vụ theo luật định; là một cấp ngân sách quan trọng, đóng vai trò là cầu nối giữa các đơn vị cơ sở với các cơ quan quản lý cấp trên.
