mở đầu Quốc lệnh 10 điều thưởng phạt Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Trong một nước thưởng phạt phải nghiêm minh thì nhân dân mới yên ổn, kháng chiến mới thắng lợi, kiến quốc mới thành công” [34, tr. Thi đua yêu nước có tầm quan trọng đặc biệt trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Trong mỗi giai đoạn cách mạng không thể thiếu các phong trào thi đua yêu nước. Ngày 22/12/2007, Ban Bí thư ra Chỉ thị số 19-CT/TW về Kỷ niệm 60 năm Ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi thi đua ái quốc (11/6/1948-11/6/2008), khẳng định: “Truyền thống thi đua yêu nước của nhân dân ta đã và đan là động lực tinh thần quý báu tạo nên sức mạnh tổng hợp, đem lại những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử trong hơn 20 năm đổi mới, xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa” [3, tr.
Có thể khái quát vai trò của thi đua, khen thưởng như sau: Thứ nhất, thi đua, khen thưởng là động lực cách mạng để thực hiện nhiệm vụ chính trị; bồi dưỡng, phát huy tinh thần yêu nước: thông qua các 14 phong trào thi đua mà tinh thần yêu nước được biểu hiện thành những hành động, việc làm cụ thể, từ đó góp phần nâng cao năng suất lao động, cải thiện đời sống nhân dân, thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Thứ hai, thi đua, khen thưởng là biện pháp động viên, khuyến khích, tạo động lực làm việc, lao động, sáng tạo; góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của từng cơ quan, đơn vị: khi khen thưởng phản ánh đúng thành tích, đúng kết quả lao động sẽ là động lực để mỗi cá nhân thể hiện khả năng, óc sáng tạo và bản lĩnh, phát huy những ưu điểm, những mặt mạnh và khắc phục, đẩy lùi những hạn chế, khuyết điểm. Từ đó, góp phần nâng cao năng suất lao động của từng cá nhân và hiệu quả hoạt động của từng cơ quan, đơn vị. Thứ ba, thi đua, khen thưởng là biện pháp giáo dục tư tưởng, xây dựng con người mới: TĐKT là biện pháp tổ chức thực tiễn, một phương pháp tuyên truyền, giáo dục tích cực để động viên ý chí sáng tạo, ý chí quyết tâm, năng lực hoạt động thực tiễn của con người.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Thi đua là một cách rất tốt, rất thiết thực để làm cho mọi người tiến bộ”, “Thi đua cải tạo con người” [3, tr. Càng hăng hái thi đua thì mỗi cá nhân lại càng ra sức tìm tòi, học hỏi, cầu tiến bộ để không ngừng nâng cao năng lực, hoàn thiện bản thân, từ đó giúp nâng cao năng suất lao động. Thứ tư, thi đua tăng cường tinh thần đoàn kết: thi đua sẽ đoàn kết tất cả mọi cá nhân, giúp cho sự đoàn kết trở nên bền chặt hơn; tất cả cá nhân không chỉ hướng đến thành tích riêng của bản thân, gắn thành tích bản thân với thành tích của tập thể, giúp đỡ nhau để cùng nhau hoàn thành các nhiệm vụ của cơ quan, đơn vị và hướng đến mục tiêu chung là thúc đẩy sự phát triển kinh tế- xã hội của đất nước. Mối quan hệ giữa thi đua và khen thưởng Thi đua và khen thưởng có mối quan hệ chặt chẽ, khăng khít và tác động biện chứng với nhau.
Nói về mối quan hệ giữa thi đua và khen thưởng, 15 Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng: “Thi đua là gieo trồng, khen thưởng là thu hoạch”. Khen thưởng là động viên kịp thời những tấm gương người tốt, việc tốt, những điển hình tiên tiến nhằm phát huy những cái tốt, loại bỏ những cái xấu, xây dựng con người mới, con người có ích cho xã hội, cho đất nước,. Mối quan hệ biện chứng giữa thi đua và khen thưởng được thể hiện ở các mặt chủ yếu sau: Thứ nhất, thi đua là cơ sở của việc khen thưởng.Việc thực hiện tốt phong trào thi đua nghĩa là tuân thủ theo đúng quy trình, các bước tiến hành như: xây dựng kế hoạch, nội dung thi đua, phát động thi đua, tổ chức tuyên truyền, đăng ký thi đua, theo dõi, kiểm tra, đôn đốc, sơ kết, tổng kết, bình bầu và tiến hành khen thưởng. Qua đó, đối tượng thi đua của tập thể và cá nhân tham gia tích cực, để thực hiện và phấn đấu đăng ký thi đua nhằm đạt được mục tiêu đề ra.
Việc tổng kết phong trào thi đua, bình chọn phải công bằng, chính xác, khách quan; khen thưởng phải đúng đối tượng, điển hình trong phong trào thi đua, đó cũng chính là thể hiện sự ghi nhận của Đảng và Nhà nước đối với những thành tích mà tập thể và cá nhân đã đạt được. Người được khen thưởng cảm thấy được trân trọng và vinh dự, qua đó phát huy, thúc đẩy tập thể và cá nhân hăng hái tham gia tích cực trong việc thực hiện nhiệm vụ được giao, nâng cao năng suất, hiệu quả trong công tác. Ở đâu có phong trào thi đua mạnh mẽ, rộng khắp thì số lượt khen thưởng nhiều và ngược lại nếu không có phong trào thi đua hoặc phong trào thi đua yếu, chưa có sức lan tỏa thì nơi đó khen thưởng không chuẩn xác, không có khen thưởng. Tùy vào hình thức thi đua sẽ có hình thức khen thưởng phù hợp (tặng cờ, giấy khen, bằng khen, chứng nhận,.
Thi đua gắn với hình thức khen thưởng phù hợp với điều kiện đất nước, động viên kịp thời, đúng người, đúng việc, chú trọng khen thưởng tại cơ sở. Đảng ta chỉ rõ: “Chú trọng đổi mới nội dung và hình thức thi đua, khen 16 thưởng; kết hợp chặt chẽ giữa thi đua với khen thưởng, để trở thành động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển. Nội dung thi đua phải tập trung vào việc thực hiện và hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị của địa phương, đơn vị. Biểu dương, tôn vinh, khen thưởng kịp thời chính xác các tập thể, cá nhân đạt thành tích xuất sắc.
Nhân rộng cá nhân, điển hình tiên tiến để cổ vũ, động viên mọi người học tập và làm theo phương châm: Lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực, tạo không khí phấn khởi trong đời sống xã hội” [4, tr. Thứ hai, khen thưởng là động lực của thi đua, là bước tiếp sau của thi đua, kết quả của thi đua, phản ánh chất lượng và hiệu quả của thi đua, là nhân tố thúc đẩy thi đua phát triển. Khen thưởng đúng người, đúng việc, kịp thời sẽ có tác động tích cực. Đồng thời là nguồn động viên to lớn, giáo dục, nêu gương; bên cạnh đó, thúc đẩy phong trào thi đua, khen thưởng của đơn vị đạt hiệu quả và phát triển trong những năm tiếp theo.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ ra vai trò quan trọng của khen thưởng trong thi đua: “Sau đợt thi đua, phải thiết thực kiểm tra, tổng kết, phổ biến kinh nghiệm, khen thưởng những người kiểu mẫu, nâng đỡ những người kém cỏi” [34, tr. Khen thưởng còn nhằm dẫn dắt phong trào thi đua, là định hướng phát triển xã hội.Thực tiễn cho thấy, nơi nào thực hiện việc xét khen thưởng chính xác, công bằng, đúng người, đúng việc sẽ động viên, khuyến khích, giáo dục, nêu gương và nhân rộng các điển hình tiên tiến, tạo sức lan tỏa trong từng tổ chức, từ đó cổ vũ động viên mọi cá nhân học tập và noi theo, tạo tiền đề cho các phong trào thi đua khác phát triển. Ngược lại, khi khen thưởng mang tính chất cào bằng, khen thưởng tràn lan, thiếu sự chính xác, công khai, khen thưởng không kịp thời hoặc chỉ có thi đua mà không có khen thưởng sẽ kìm hãm thi đua, khiến tổ chức, cá nhân không có động lực để phấn đấu hoàn thành các mục tiêu thi đua đã đề ra, làm mất niềm tin của cá nhân, tổ chức. Không nghiêm minh trong khen thưởng thì 17 phong trào thi đua không thể trở thành động lực phát triển, mà dẫn đến bệnh thành tích trong thi đua.
Bên cạnh mối quan hệ biện chứng, giữa thi đua và khen thưởng có sự độc lập, không phụ thuộc vào nhau. Khi tham gia phong trào thi đua, mục tiêu cuối cùng mà tổ chức, cá nhân hướng tới không phải để được khen thưởng mà chính là kết quả trong thực hiện công việc, khẳng định năng lực, sự cống hiến cho tổ chức. Ngược lại, có những hình thức khen thưởng không phản ánh kết quả trực tiếp từ phong trào thi đua nhưng cũng có quan hệ nhất định với thi đua, ảnh hưởng từ phong trào thi đua, phản ánh một góc của các phong trào thi đua như: khen đột xuất, khen thưởng tổng kết thành tích kháng chiến, khen thưởng cống hiến, khen thưởng trong công tác đối ngoại. Xét trên cả hai phương diện lý luận và thực tiễn cho thấy thi đua, khen thưởng luôn bổ sung, hỗ trợ cho nhau và có mối quan hệ chặt chẽ lần nhau.
Thi đua là động lực thúc đẩy mọi người tham gia, phát huy được tinh thần sáng tạo trong lao động, sản xuất và học tập để đạt được mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Khen thưởng là việc đánh giá kết quả phong trào thi đua đã qua để xét chọn những tập thể và cá nhân có thành tích xuất sắc, xứng đáng để tôn vinh, biểu dương, tri ân và khen thưởng. Khen thưởng phải chính xác, kịp thời, công bằng và khách quan nó sẽ thúc đẩy được phong trào thi đua trên mọi lĩnh vực [6, tr. Nguyên tắc, nội dung, hình thức thi đua, khen thưởng 1.
Nguyên tắc, nội dung, hình thức thi đua - Thi đua gồm có hai nguyên tắc sau: Một là, tự nguyện, tự giác, công khai: phong trào thi đua phải động viên, lôi cuốn, khuyến khích mọi cá nhân, tập thể tham gia trên tinh thần tự nguyện, tự giác; mọi hoạt động, nội dung tổ chức thi đua phải đảm bảo tính công khai, minh bạch, công bằng và dân chủ. 18 Hai là, đoàn kết, hợp tác và cùng phát triển: thi đua phải tập hợp, đoàn kết, phát huy sức mạnh của tập thể, của từng cá nhân nỗ lực phấn đấu cùng phát triển và cùng hướng đến mục tiêu chung là hoàn thành tốt các nhiệm vụ được giao. - Hình thức tổ chức thi đua gồm có thi đua thường xuyên và thi đua theo đợt. - Nội dung tổ chức phong trào thi đua bao gồm có: + Xác định mục tiêu, phạm vi, đối tượng và nội dung thi đua; trên cơ sở đó đề ra các chỉ tiêu và nội dung thi đua cụ thể.
+ Xác định chỉ tiêu, khẩu hiệu và thời hạn thi đua. + Xác định biện pháp tổ chức phong trào thi đua. + Phát động, chỉ đạo thực hiện phong trào thi đua.